Fábulas en dialecto vizcaino

Juan Mateo Zabala

__________

BERBA-AURREKOA

	Zeinbat gauza egiten dituzan gizonak asko asko uste ez ebazanak! Nok esango eustan neuri ipuin-giñan egingo nebala? Nik beintzat ez neuntsan sinistuko asko, niretzat nengoalako eze etzala ori ez ene bururako, ez ene bizi-modurako. Alan da guzti makal-aldi baten, beste gauzatarako ez nintzanean prestu, eta oean besteetan baño astiroago egon bear izaten nebanean, ene atsegin garrirako uste ez neban eginen oneri eutsi ta ekin neuntsan, eta neureak geienak orduantxe eginak dira.
	Bein nagusiena egin ezkero, eta esan daroagun legez, lanari zaia kendu ezkero, erraz izaten da zerbait geiago aziten: eta gero eginai esku-aldi batzuk emotea zorra legez artu doa. Bada nik bere besteak erabili oi daben bidetik eztot urten eta bigun-aldia ezkero, bat edo beste egin dot, eta oneek eta lengoak leundu, ta apaindu, eta eskuak emon deustezan iñorenak Bizkai-koratu: baita onenbestegaz osotu ta biribildu dira orain argitara ateratzen dodazan ipuin mamintsu on onek.
	Egia da guztiak bere esku bete baxen eztireala; eta ezin izan bere, jolas-garritzat, eta tarte-garritzat egiteko au artu dodan ezkero, ta ez sailltzat, ez eguneko lantzat. Ogeta bat dira neureak ta amabi besteenak, eta bitzuok alkar jota ogeta amairu guztiak, onei aurretik ganetu jakez Euskaldunen alabantzaak, eztakit norenak eta atzetik Perugaz Joanen arteko berbeta eder erakutsi andikoa, D. Vicenta Antonia Mogel.
	Baakit nik geure euskaldunak ipuinzaleak direala. Gogoan dot oraindo zelan umetan entzun geroazan aoa zabalik, eta adurra erigula, Peru ta Mariaren ipuin sustraibaakoak. Oraingo oneek dira sustrai andikoak, mamiñ ederrekoak, eta on ta onura zabalekoak. Alan balira geiago.
	Nik gura neunkeana da ze, oneetatik bidea artuta, edo ainbagakoan, nik baño buru, gatz, asti ta gogo obea daukanen batek geiago ta ederragoak egin balegiz. Baita, zer dakigu izango bada? Au baño gatxagorik ikusi da mundu zabalean. Eta iñok uste baleuke eze zer-egin au deungea dala, edo bai beintzat adinona ta alperrena, irakurri begi Ebanjelio santuan amar donzelleen irudia, Erregegaz errenteru gaitoen artekoarena, bearginak maztuira eroan ebazan ugazabarena, eta beste an dagozan ainbeste, eta gero esango deust.
	Bitartean barriz irakurri egizuz ta egikezuz ipuin on oneek: eta alan baderitzazu buruz artu; eta zeuretzat eta besteentzat asko ikasiko dozu zer zelan egin bear dan. Eurak dagoz berba neurtuetan, eta neurri labur-luze, ta gera-aldi era askotakoetan: eta onelangoak izan daroe berezko gatza, gazigarria ta uia, gogoa joteko, begizkoa egiteko ta errazago oratu ta erantsiteko.

__________

SARREREA

Bizkaiko errietan
gara euskaldunak
egin daiguzan bada
euskeraz bersoak.
Ez dogu euskaldunak
erdera bearrik,
bersoak iminteko
ondo apaindurik.
Euskeraz kantateko
prest nago ni beti,
Bizkaitarren legea
ez galtzea-gaitik.
Ezin itzi giñaike
Bizkaiko lurrean
euskeraz kantatzea
ondo jakunean.

__________

ANTXINAKO EUSKALDUNEN 
ALABANTZAK

Jaunaren lege ona
euskeran da sendo
Adaneganik ona
garbi eta ondo.
Gorde izan da beti
garbiro fedea
baita geure legeak
eta berbeitea.
Erbestetar gaistoak
nai eukezan galdu
euskaldunak eztabe
bururik makurtu.
Beste erri askotan
jaretxi arren au
eztau iños guretan
kanpokoak agintau.
Alperrik gura eban
Anibal andiak
ezer-ez-etan euki
geure euskaldunak.
Beste gaztelu baga
euren besoetan
koldarturik lotu zan
ta ondo benetan.
Nun, nun dozu indarrak
Anibal arroa?
Zer otzitu izan dok
enkarren beroa?
Martizdi azkarrakaz
burrukatu baaz
ator bildur bagarik
gudatuten geugaz.
Erromatarrak eurak
datoz axeturik
zapaltzeko usteaz
alde au bertatik;
baia doaz igesi
ondo lotsaturik,
esku bete gizonek
arpegi emonik.
Augusto Erromako
Enperadoreak
nai ebazan menpetu
euskaldun zagaiak;
baia oneek galtzarrai
erruz eraginik
iges arazo eutsen
euren mugeetatik.
Andi egin ebazan
Erroma zendoak
guretarren biotzak
bai eta besoak.
Ez dau geiago gura
oneekaz gerrarik:
bake-opaka dago
ta gogo gogotik.
Oktabianok bada
ondo ezagutu
gere azkartasuna
eta eban autu
bakea eskintzea
baster txiki oni,
beragaz izateko
adiskide beti
Etzirean amaitu
onekaz bakarrik
gure arerioak
datoz erbesterik.
Godoak gura leukez
geureak menpetu:
Mauru zikinak bardin
danak azpiratu.
Zer egin lekikio
ainbeste jenteri?
Euskaldunak bakarrik,
zelan eurai jarki?
Orregaitiño bere
ez dago bildurrik
basamendi onetan
ondo atondurik.
Gizon bakotxak dauko
bere gaztelua
beragaz daukalako
biotz indartsua;
Erbestetar guztiak
urrun uxaturik
itxi eben erria
burua jasorik.
Zegaitik deritxazu
ainbeste neke lan
euskaldunen artean
beti artu joian?
Gordetarren zintzoro
Jaunaren fedea
gure lege garbiak
geure euskerea.
Erroma bildurgarri
fede bagakoak
nai euskuzan ekarri
guzur Jaungoikoak,
ezarri buztarria
geure idunetan
euskera ta legeak
galdu basarteetan.
Geure asaba onak
gauzak igarririk
iñox beetu ez eutsen
besteri bururik.
Alkar ondo arturik
diñoe: «Lenago
ondatu ta il danok
azpiratu baño».
Geure ezaugarria
lentzan Lauburua
orain esaten jako
Kurutze santua.
Ixurtzen zan odola
au ez galtzearren:
au jagonik, zirean
guztiak gordeten.
Eztogu, euskaldunak,
lengoen fedea?
Aen euskera laua
et'aren legea?
Zer: emetu al dira
gutarren biotzak?
Baita askok berbetan
dirudie motzak?
Gure asaba zarrak
biztu al baleitez
semetzat ezagutu
naiko ez gindukez:
ez lotsaz artu naiko
gindukez umetzat
ez badoguz jarraitzen
guk euren oñotzak.
Ea baa euskaldunak
azkortu gaitean:
gabiltzan beti zuzen
ta sendo fedean.
Geure bizierea
aztertu bagarik
ez dogu ikusiko
iñox egun onik.
Ez alean guk galdu
erriko legea,
eta antxinatik, dogun
geure euskerea.
Gogoan beti euki
lenengotik ona
sartu ez dala arrotzik
agintetan ona.

__________

IPUIÑEN AURREKO JAKIN-BEARRA

Eguno eztabe
abere mutuak
ta piztia uzuak
egin berbarik bapere.

Diñogu dabela
au eta au esan
erakusteko orlan
geuk egin bear doguna.

__________

IPUIN ONAK
LENENGOA
Ama-alaba, kardantxillo eder kantaria 
miruak ilten ikusiak

Kardantxilloa, emea abian
egokanean berotzen
arrautzatxuak bera galian
aurreko zugatzto baten
	kanta ta kanta
	dago, eztanda
	egin bearrez soñutzen.

Aintzan ederra luma nabarrez
ta ori-gorri guztikoz
ze ama alabak ao zabalez
ari begira dagokoz
	euren zentzunak
	agan etxunak
	dituez pozaren gozoz.

Amak neskari: Poxo maitea,
eztantzun aren soñua?
zoragarria aren samea
zoragarria kantua.
	Ai ze polita
	geuk ikusi ta
	jantzunagun txoritxua!

Ai ze polita! darauntso amari
neskatxi orrek urturik.
Ai ze ederra! Ezin geuk ari
esku-ezarri, ta arturik
	eroon gurera
	an eukitera
	kaiola baten sarturik!

Egozan alan ama-alabak
ero ero txoriagaz
barriz onetan miru izalak
zerutik jatzirik egaz
	zart txoriari
	erpak ezarri
	ta dau igesten beragaz.

Eztituz ainbat gauzak baltztutzen
gau ilunaren iluntzak,
zein da miruak dituz iluntzen
ama-alaben biotzak
	kendurik ari
	txoritxuari
	ederra, sama, bizitzak.

Ta guztiz bere neskak damuaz
beren berengi neskak damuaz
ez eban, ez, asko bear,
antxe egiteko txoienagaz
taska taska negar negar
	begi bereak
	urez beteak
	damuz biotza samur lar.

Amak orduan ondo esanezka
dirautsa bete betean:
Aikon, ementxe garbiro, neska,
emengo poza zer donan:
	orain bizirik
	puntuko ilik
	gozoak ala parean.

__________

BIGARREN IPUIÑA
Zaldi arroa ta asto apala

Zaldi arroa bitxiz ta zirarrez
tint apaindua jabea ganean
eukala joian ibilte galantez
		bere bidean.

Onen betea daroa burua,
baita an dago buru eretxia
ze zabal dala... datorko estua
		bide guztia

Astoa barriz azur uts, goseti,
buruz beerarik arrañen azpian
etorren geldi aurreko bideti
		bere andiran.

Zaldito putzak buru jagiagaz
irrintz eginik zearka begira
bete betean ta abrigu txarragaz
		dirautsa: Jira.

Asto ikuski ta lotsa baakoa
niri bidean ez egin aldera?
Bada ostikoz... ken laster: ken: oa
		bide munera.

Asto gaixoak bildurraren nekez
daki ez nor dan ta konor guztiak
joanik daukaz jo baleuan legez
		oñaztarriak.

Zan andik ara bularrez idigi
zaldia, eta Jaunak satz-lorrean
galdu zalako apaiñak edeki
		ta agindu eban.

Gerora astoak zaldia zamari
eginik dakus ta arroa zimaurdun
eta dirautsa gaistoz makalari:
		agur, o lagun.

Ea, gizona, egiten badozu
geriz apur bat, ez arren arrotu
nor-nairi berba gozo egiozu
		ez ostikotu.

__________

IRUGARREN IPUIÑA
Atso ezain, burua eder egiten ebana

Atso azal tximur begi gorria
bizartsu baltza eta sur andia,
argal makur laurogei urtekoa
argal erren laurogei urtekoa
eta aoan agin baakoa.
Bestetik barriz zan pistaz betea
ta zuri eukana ullea,
beiseiñetan zirudian katua
	bizarretan sagua.
Ezin zantar ezainago izanik
eztau entzun nai alan danik
diño: zer da au? Betor espillua
ikusteko neure burua.
Ikusten dau bada zuzen egia.
	Ezpillu guzurtia!
Diño: emon jat barre egiteko
eta ez neu nazana esateko
dago ezpillu au txarto eginik
ez deust erakusten aginik.
Guzur uts! Ene matrailla zuria
non dok? Non azal leun-garbia?
Ik gau baltz egiten deustak eguna;
eguzki argia iluna:
	bela baltz eperra.
Ezainduten dok ederra
neskatxi gazteak dozak zartuten
gorputz lirañak makurtuten.
Ausiko aut, ausi, ostikopean:
ez aut eukiko, ez, etxean.

Bakotxa bizi dau bere zoroak
orixe dirausku atsoak.
Ez dogu ezautu gura burua
ez entzun egia diñonik
ez sinistu berb'onik:
eta ausi nai da espillua.

__________

LAUGARREN IPUIÑA
Azuarra ta luki miñ-artua

Bein azeria
plaust jausi zan
sasi ganetik
egitean.
Jausteko orduan
eutsan eutsi
ango azuar
gogor bati.
Ta miñ arturik
biraoka
asi zan, asi,
Kristok oba.
Zein azan gaisto,
zital txarra!
Bere esturan
ire eskua.
Ta bein eskatu
jakanari
euk, txar, urratu
ta erazi.
Arren ta nillak
orain, beti
eroongo al abe
an ta guzti.
Arantzak barriz
bake batez
erantzun deutse
berba onez:
Ez, ez arrenik
niri egin:
ik dok errua
ein baiak min.
Ik aitu bear
endun ondo
nori oratu
ez jausteko.

Onik ezingo
bategana
baoa, ona
eskatzera.
Nok dok errua
ezpada euk?
Ezer errurik
ez jaukat neuk....

__________

BOSTKARREN IPUIÑA
Ugazab'andra eragin-gillegia, 
eta neskatilla otsein ollar-iltzallak

Etxe bateko andrea
zan bada guztiz kirmena
begiratua ta mena:
berba baten egillea.
Erabillen ak etxea
larregiz ondo aitua:
bearrean tzan urtua:
eta otseinak lanerako
ollarrak jo ordurako
egiten eutsen oiua.
Neskatillak gogaiturik
orren gox jagi bearrez
diñoe erdi asarrez

Zer; ta loa erditurik
ta bein ez bein osoturik
beti geuk jagi bearko?
Au ta, nok aturetako?
Ez bada: guzurra, abarra;
ilgo jonagu ollarra
bai, bai geure bakerako:
Esan ta egin, ilten dabe
ta iñok ez igarteko
luki gaistoa jateko
egingo jakala jabe
zabalduta, ollar gabe
andra ori da gelditu

Neskak pozak artu ditu
lo ta lo egitekoan.
Alperrik neskak: sasoan
andrea oi don igitu.
Ugazab'andreak bada
zelan eztaukan ollarrik
amaiketan bagarik
ta goixago bear bada:
Mari, diño, ta txagada
ordu da: ea ta jagi
nagi zagoze, ta nagi,
al zagoze izerditan?
Dei eginda, lau orritan
jagiko bearko don, Mari.

Aror bada otseintxuak
on ekarri bearrea
buruari, kaltepean
parau dituez buruak.

Zeinbati onrak, diruak
osasuna izateko
eginak! ai! okerreko
guztiak deutsez lortuak!
Zuk gazatxu arazuak
munduan ondo egoteko.

__________

SEIGARREN IPUIÑA
Andra alarguna ta ollo arrautzagillea

Andra alargunak eban
zorionez etxean
ollo arrautzaria;
ta zan ikusgarria
egunoro ifintea
utsik baga arrautzea.
Diño bere artean:
Emon jeutxaadanean
aldi batez artoa,
arrautza egunekoa
beti jeustak egiten.
Zer, bada, eroaten
baieutsaat nik bi bider?
Arrautz bat ez dok ezer
emonik jan aldi bi:
egingo bere nok ni
andi tzar biren jabe.
Zelan bada ez jauek
asmatu onangorik?
Alan ero erorik
gizendu zan olloa
ta arrautza batekoa
alpertu zan guztia.
Beti izan da egia
geiegi billatzea
utsean geratzea.

__________

ZAZPIGARREN IPUIÑA
Arraintzalle uste utsetakoak

Arraintzalle zintzoak 
ibaian traña 
ezarri ebenean 
artzen arraña 
pozez alkarri: 
behar dogu, zirautsen, 
beteta ekarri.
Aldi zanean gero 
saare leuna 
atera gura dabe 
dago astuna.
Au poz zoroak 
bir milla arrain baebela 
ta igaroak.

Diñoe: Ei gazteak 
gaur bai dirua 
zorionez joagu 
ziur artua!
Gaur zagiari 
ekin bear jeutsaagu.
O pozkalari!
Datoz geldi munerantz 
ta ondo pozik 
bear lanak eginik 
gogo gogotik.
Mutilak, ea, 
lanak jakak dirua 
onek besteak.

Asten da agertuten 
geure sarea 
agertu da erdia 
urten bestea.
Baita? arrañak?
oneek uretan, eta 
arri bat trañak.
An tzan iluntasuna 
biotz zauria 
eta pozez len tzana 
orain jausia 
ozta berbarik 
egin gura ei eutsen 
bat besteari.

Eztakutsu onetan, 
ene semea, 
munduaren egina 
ta guzurtea?
Asko agindu 
ta barriz emotean 
labur gelditu.
Jainkoa da bakarrik 
esanekoa 
bein agindu dabena 
a emongoa.
Beste guztiak 
urre-mendiak esan 
emon arrak.

__________

ZORTZIGARREN IPUIÑA
Erbi bizitzeaz gogaituak ta ugaraxioak

Erbi batzuk baten 
eginik batzarra: 
ai, bada, ziñoen, 
geure zori txarra 
geu beti bildurrez 
beti geu ikara 
bein ez gaituk bake onez.

Orrelan, nor bizi 
onen bake galduz?
gizonak bateti 
lakioz eta suz: 
txakurrak ausika 
atzean jarraituz 
otso, lukiak geu ilka.

Alan ibilteko 
oba joagu il 
t'azken emoteko 
neke ain ugaril 
ta ain gogor ganera 
jatorkuanari 
geu ta lanak uretara.

Esan ta egin doaz 
urari emoten 
buruak, itoaz, 
nekeak itoten.
Munera aik eldu 
t'ugaraxioak 
an, plast, zirean muxatu.

Auxe ikusirik 
diñoe: gazteak 
ez gozak bakarrik 
gu nekepekoak.
Gaioazan alon, 
atzera: ta lanik 
baioagu, egon, egon.

Nekepean danak 
obeto danari 
aitu, eta lanak 
eiten jakoz azi; 
barriz begiratu 
txartoagoari 
damuak dira laburtu.

__________

BEDERATZIGARREN IPUIÑA
Agure gogaitua ta balbe txarra

Agureak 
ozta ozta 
eroian egur-sorta: 
ta nekeak 
erasota 
diño: ai, eriotza.

Non, non ago?
ator laster 
gaixo au eroaten 
nik gurago 
joat, eder, 
il bere bizi baxen.

Ar'or bertan 
balbe txarra 
bere begi aurrean 
imini zan 
ta dirautsa 
zer gurok nik jaiadan?

Ez besterik, 
zarrak larriz, 
ezpada jasotea 
au lurretik: 
gero barriz 
aurretik eu kentzea.

Zeinbat zeinbat 
biraogilla 
artzen dituz ipuiñak!
kalteren bat 
eskatuta, 
badatos, an, negarrak.

__________

AMARGARREN IPUIÑA
Asto iru jabe bata baño bestea deungagoak izana

Astoak eban jabetzat 
atxulari esku-eutsia 
ta eguneko janaria 
urri da astoarentzat.
Nai leuke onek beretzat 
jango dabena ugari 
baia geure atxurlari 
orrek ezteutso emoten: 
ta orregaitik eroaten 
dau gosea ondo sarri.
Ai, ai, diño ugazabak 
naiaukak beti ni gosez 
asazkaldi on bat pozez, 
niri nox elduko jadak?

Ai ta ene gosekadak!
Nik janez au bajaroat 
laster egin bear joat 
emengo egotaldia.
Jabe esku-ugaria, 
nik bein izango etxoat?

Gero jabeak, salduten 
deutso lapiko-ginari.
Au barriz zan emolari 
txarra: eta ez da urten 
lazeritik, ez kenduten 
astoak gose bizia 
bestetik ortuaria 
iños ostu eroiana, 
eztauko, ez, orain jana 
ezta aza baten orria.
Orregaitik astotxua 
ebilen beti ta beti 
nos onen agindupeti 
aterakoan burua 
ta ez bizi ain artua.

Salduten dau zorionez 
edo obeto adinonez 
ta, zelango jabeari?
Narrugin atsituari 
nor ilgo eztan emonez.
Narru gordinen azpian 
edo ondurikoen pean 
egunean egunean 
dabil joan etorrian 
gosez edo jan gitxian: 
ta bildurrez dagoala 
nos berari bere azala 
kenduko deustan bizirik: 
orregaitik erdi ilik 
ta ikaraz bizi dala.

Gerora, au esan eban 
kontu onak aterarik, 
ez beste ugazabarik: 
ze banajoak onelan 
txar bat itzi banajeban, 
besteagaz nok deungago.

Bakotxa txit ondo dago 
Jaunak jarriko tokian 
agan burua itzian 
izango dau obeago.

__________

AMAIKAGARREN IPUIÑA
Gizon esku-eutsi lanez betea ta adiskide esan onekoa

Gizon batek eukazan 
gauza guztiak 
salduta, egin eban 
urre-opil bat: 
ta lur azpian 
sartu eban opila 
ortu erdian.
Egunean ta egun 
joian zikotza 
ikusten ondasuna 
edo biotza.
Zeinbat apatxu 
emoten deutsan ari!
gero estaldu.
Leiotik dakus batek 
zelan urrea 
darabilen gizonak 
sartu ta atera.
Eta gau baten 
kentzen deutso kutuna 
ta eroaten.
Oi legez gox goxetik 
biaraumean 
artu nai dau lurpetik 
esku artean.
Damu gorria!
dakus ostu deutsela 
opil oria.
O zeinbat negar garratz!
zeinbat aiari!
zeinbat garbai eskerga!
ta, zeinbat larri!
Ez dauka onik: 
ez jan, ez edan daike, 
eta ez lorik.
Onelan dabilela 
igarten deutso 
lagunak naibagea 
eta dirautso: 
Zer dok, gizona, 
ain ilun ibilteko 
lengotik ona?
Zabaltzen deutsa onek 
bere biotza 
bai esan bere, daben 
damu mingotza
Agertu urrea 
edo il nok damuak 
adiskidea.
Zer, dirautso lagunak, 
au dok gustia?
Artu arri bat eta 
egik opila.
Sartu lurpean 
ainbat egingo deua 
zein da besteak.

Zekentzarren kaltea 
onetan dago, 
izan gauza, ez izan 
beti deungaro.
Izanda, lana; 
galdurik, damu; ta ez 
bein ondo dana.

__________

AMABIGARREN IPUIÑA
Ollo soñularia ta lapurrak

Etxe baten lapurrak dira sartu, 
gura dituez basterrak aratu 
goi goitik eta bera.
Gero bere ez dabe ezer atera; 
ollar zar bat bai, ze izakaria!
baia lapurrentzat ona guztia.
Artu jaiagun au geure ederra, 
gangargorri, panpar, buru arroa 
lumati, alltsu, lodi, mardoa, 
guretzat izango dok, gaur eperra.
Gaur bai gure esteguak!
Alan diñoe lapur txantxa-gurak.
Beeroen ollar zarra iltera 
lapikoan egozten imintera.
Emon eutsan ollarrak negarrari 
biotza biguntzeko lapurrari.
Zetako nozue ni? O gizonak!
ezpadodaz aragi samur onak?
Guztia dalperrean 
lapurrak ez dau errukirik arean.
Ollarrak ekin ta ekin berbera.
Zetako naroazue neu iltera?
Artu baninduzue ollaskotan 
samur izango nintzan jatekotan.
Il bedi ollasko bigun gozoa: 
ollar zarra, ze jateko zozoa!
Nakutsue zarturik, 
gogor, gauza-eza eta zaildurik.
Ez naz bizi neu iñoren kaltean.
Orduak iragartuten gabean.
Bizi nazala banaz zerbaitako; 
ilten banozue ez ezetako.
Neure soñua da txito artua 
ta iratzartzeko loak artua.
Eginaren bizarra!
gangar andiagaz az gangarra.
Emon dok ilteko erabagia 
idun ori izateko ebagia.
Dozala gizonak iratzartuten, 
jagi jitezan gabaz soñututen?
Ori barriz, lapurren aurrean?
Galdua az gaur geure batzarrean 
orretantxe jagok gure kaltea 
t'iretzat, eroa, orain iltea.
Gaistogilleak eztau nai argirik 
ezta bere izatea ezauna: 
okerrerako gura dau iluna, 
ta ez eukitea ekuslaririk.

__________

AMAIRUGARREN IPUIÑA
Azeri mats-gurea

Lukia baten joan zan mastuira 
egozanean dingilizka mordak 
aitu ezkero diño: ai, begira 
		eta, ze onak!

Oraingo onetan, beintzat bear joat 
ase ta bete nik sabel gosea 
O ze eguna, ene mats-mordoak 
		gaur bai neurea!

Abiadu da. Gero nondik nora 
ekingo deutsan mats aek jateko: 
oraingo saltuka egiten dau gora 
		aoa artzeko.

Gero atzeko oin bien ganean 
zutunik jarri ta agaitik atxina 
igo nai leuke, zer da azkenean 
		ak ez egina?

Bein eginari gitxi eretxirik 
beste askotan abantetan jako 
indarrak, putzak barriro usturik 
		arrapetako.

Guztiz alperrik izan tzan, orrenbat 
eze egin-alak, ta ezin eginak 
emen ezkero, eztau ez lakain bat 
		ostu aginak.

Ostean gero gure lukitxuak 
matsai begira epe dollorrean: 
ez dozak gauza, ez dozak elduak: 
		esaten eban.

Berein onango gizonen artean!
zerbaitegaitik buruak urratu, 
al dana egin ta ezin dabenean 
		atxakiatu.

__________

AMALAUGARREN IPUIÑA
Katu ariman bildur-egiak

Katu bik 
ja janik, 
burruntziko olloa 
diñoe 
ea ete 
daben jango burdiña.

Baleie?
ez dabe: 
bildur arima gauzan.

Zeinbatek 
ez joek 
gauzak ebaten alan?

__________

AMABOSTKARREN IPUIÑA
Otso gaixotua ta ardi askojakina

Otsoa dabil basoetan 
basterrak guztiak galduten, 
emen ostu bestean ilten 
jausi da txakurren ortzetan: 
Eta aginka ebagirik 
itziten dabee gaistoak 
galdurik bere lau zankoak 
baia orregaitik bizirik
Egun ta egun zerbait da ondu 
ta estututen dau goseak: 
ezteutso emoten eizeak 
ta berarragaz ez atondu.
Ardi bat dabil antxe jaten 
ator ona dirauts'otsoak, 
erruki bear dok gaixoak.
Ekardak ura ontzi baten.
Ura nai dok nik ekartea?
dirautso urtento ardiak, 
ez arabil eu egarriak; 
gosea dok, luki, gosea.
Gura eunke malmutz, 
garbitu polito polito zintzurra, 
ta atarako neure azurra 
ire aginetan apurtu.
Arinik ezin doanean 
asmadu dok ire egarria 
eta azala errukarria 
guzur utsa daukak miñean.
Ilgo al az, il, ortxe bertan 
asko-jakin, txar, artosoa.
Ez natxak ni orren zoroa, 
jausteko eure aginetan.
Bai: bakotxak gordeburua 
gaisto deunga guztietatik, 
ta euren berba leunetatik 
izan ezdedintzat galdua.

__________

AMASEIGARREN IPUIÑA
Madrilgo itsu barri zabaltzaillak

Zan une baten gerra tin itzal bat 
Españarrakaz Frantzesen artean 
ta ilten eben gizon makina bat 
		alkartutean.

Izan tzan bada gere malpekadu, 
Irun aldean ataka eskergea: 
biok il asko baita asko galdu 
		batak bestea.

Madrilgo kale, plaza, basterretan 
ebiltzan gero bertako itsuak 
paperak saltzen eta zabaletan 
		geuk eginduak.

Dedarrez bada eta turrunt zarrai 
ots eraginik, ziñoen itsuak: 
Bai: Espaiñarrak deutsez Frantziarrai 
		eio buruak.

Bagilearen ogei garrenean 
or Irunetik zertxubait arago 
bitzuok ekin eusten, geu ginean 
		izan geiago.

Lau milla gizon lurrean etxunik 
gelditu jakez eta bost millari 
oratu deutse gureak eta artunik 
		onantz ekarri.

Bertan egoan gizon azartuak 
dirautso: Itsu, eta guretarik 
zeinbat il dozak? ta , zeinbat artuak?
		Arren esagik.

Erantzun eutsan geure itsu orrek: 
ori Madrilen eztok esan bear 
Parisko itsuak ebatziko joek 
		artez, nai zear.

Zerbait egiten gaituezan berbak 
or darabilguz beti gora bera; 
barriz txikitzn gaituen besteak 
		ez bein atera.

__________

AMAZAZPIGARREN IPUIÑA
Osagilla, gaixoa il ezkero erremedioa esan ebana

Medikuak 
diño bada 
il tzan gaixoa gaitik 
au odolak 
aterata, 
etzan ilgo onetatik.
Badarantzu 
an dagoan 
batek: Au lenagotik 
zuk agindu 
bazenduan 
ori zan ondo eiñik.

Astoari 
garagarra 
il ezkero ondotik, 
biziari 
zarra zarra 
jaten emon bearrik.

__________

AMAZORTZIGARREN IPUIÑA
Gizon parrasta ta gizon jakina

Gizon parrastak esaten 
ebazan farfulleriak 
pitean bein, eta aziak: 
Madrilen nik egun baten 
jente guztizko errematen 
ta Erregeren aurrean 
amar bat kana luzean 
saltutu, ta andi txikiak 
ikaraturik guztiak 
antxe gelditu zirean.
Zezen bateri Gaztelan 
adar batetik eutsirik 
bildots bat legez geldirik 
plaz'erdian euki neban.
Katamotzak egit'eban 
Kataluñan kalte lartxu.
Mendiz mendi banoatsu: 
ta zapotzetik artua 
dakart errirauzua 
baita an ito panpartsu.
Arrabetean zabalik 
ao guztia dabela 
eta adurra dariela 
begiai eragin baarik 
arriturik, ikararik 
dagoz jenteak entzuten, 
ta barriak itanduten.
Besteari ez nagitu: 
ta alkarren atzean ditu 
berbak irabiotuten.
An egozanen artean 
bat zan nonbait argiago 
baita zerbait urtenago.
Eta guztien aurrean 
dirautsa onez onean 
ta zintzo urrengo itzak: 
Adiskidea, egizak 
emen diñokan gauz'orreek 
eta nik ta beste oneek 
eu artuko augu aintzat.

Zeinbateri onenbeste 
esan leikion egiaz 
buruak parraskeriaz 
egin andi naiko beste.
Egin joat au ta beste.
Ain uritan ene aldian.
Orain barriz? Gure errian?
Epelak, ta gauza ezak.
Egizak emen: ta ezertzat 
artuko aut ikusian.

__________

EMERETZIGARREN IPUIÑA
Aztu, besteen gauzeen igarlaria, ta bereetan itsua

Aztu guzurra 
kartak eio 
ta ebagirik 
daragoio.
Oni ta ari 
igarriten 
zer zer etorri 
bear jaken 
dirautsa Atalgo 
mutilari: 
I ezkonduko 
az iñondi 
neska aberats 
zintzoagaz 
lau milla dukat 
jaukaanagaz.
Aganik barriz 
bost ume eder 
izango dozak 
eztok ezer!
Itxas-aldeko 
andreari: 
Ez bildur izan 
senarrenik.
Bost ille barru 
zeur'alboan 
izango dozu 
oniñoan.
Aurtemin jatzun 
Habanatik 
urten ta dator 
aberatsik, 

Onik onean 
bere neska 
larri datorko: 
Ai andrea 
gure etxea 
suak artu dau 
sugatetik 
gara galdu.

Aztuak dana 
arriturik 
negarrez diño 
ta gogotik: 
Ene mamarra 
ast'andia 
besteena dakit 
ez nirea.

Zeinbat ipuiñak 
artzen ditu 
euren gauzeetan 
itsu itsu: 
ta besteenetan 
jakin argi 
zer egin bear 
ta zer itzi.

__________

OGEIGARREN IPUIÑA
Katu padarra ta eiztariak

Antxina erri baten 
bizi zan katua 
geldi egon bearrez 
guztiz gogaitua.
Igesa artu nai dau 
etxetik basora 
igaroten egunak 
bere gogo onera
Diño: Zer dok gazteak, 
emen ni sarturik?
Nik egon bear joat 
bildurrez beterik?
Sukaldera naioak?
Neska otsegiñak 
neureganatzen jozak 
bere aserreak.
Ilinti ta bartzunak 
jeustazak jaurtuten 
neure bizkar-azurra 
asko minberatzen.
Au dok emoten jeustan 
eguneko ogia 
alan artu jaiadan 
sabaira-bidea.
Najarabildek gero 
sarri ilariaz 
lapurreta guztiak 
niri egotziaz.
Asmu zantar onegaz 
najoek zainduten: 
oramaian okelak 
jeustezak gordeten.
Iñox iñox bajoak 
gure otsegiña 
beste toki batera; 
baia sugetea 
txakur baten pekora 
jeustak ak largatzen 
itzi nai ez jeustala 
onek urreratzen.
Katuak bear joek 
bizi ganbaretan 
billatu janaria 
etxe saguetan: 
suak argaltzen jozak 
ta guztiz makaldu, 
alan geure Mixoxu 
guztia dok galdu.
Au dok nik jantzuadan 
betiko leloa: 
gero estaltzen joek 
kontuz lapikoa 
arrapau ez jaiadan 
geli egosia, 
ta euren jatekotik 
ase nik gosea.
Egun bakezko baga 
nor bizi onelan?
Ez dok enetzat obe 
iges berealan 
mendira egitea, 
zer jan billateko 
sabel ain muritua 
nosbait beteteko?
Katuak asmo ori 
artu eban laster 
eizan arrapetako 
ollagor ta eper, 
satitzak, satorrak, ta 
erbi gaztetxuak, 
birigarro, zozoak, 
beste txoritxuak.
Basoan artu eban 
leku ezkutua: 
alan dago gorderik 
geure bizartsua, 
kateak egosteko 
pizti, ta egastiai 
bidea zabaltzeko 
este ximurtuai.
Laster zan bai gizendu 
Mixoxu geurea 
mendian izat eztau 
etxeko gosea. 
Diño: Au janaria 
samur gozotsua!
Errian bizi dana 
da, bai, zoratua.
Katu eremutarrak 
ez dau nai berarrik: 
ez aran, ez mesmeru 
ez baso sagarrik:
aragi samurretan
dago koipeturik,
barau tzarra daukala
betiko azturik.
Onela ebilela 
pozez zoratua 
doakoz eiztariak 
su-armak artuta: 
laguntzat dabeezala 
eiza-txakur zuurrak 
billatu ta ilteko 
eper ta erbiak.
Usainka dabilela 
txakur bat lurrean 
beingoan gelditu da 
satitza aurrean.
Dago geure padarra 
an ixil gorderik, 
txakurrak gura eztau 
alde egin arik.
Eiztariak an dira 
inguru batuten 
ollagor eper edo 
erbiak urteten 
ete eban sasitik 
sua egiteko 
ilik eskuz artuta 
burjakaratzeko.
Ustez uste baakoan 
dakusde katua 
sasipe zokondoan 
guztia sartua: 
eukazala alboan 
azurrak ugari.
Zala kaltegillea 
trast, eutsen igarri.
Txistuz, barrez, biraoz 
deutsea ezkuz eusten 
ta lokarri zaillakaz 
errime lotuten. 
Esaten bere deutse 
Eize-galtzallea!
emen galdu bear dok 
ire bizitzea.
Gizonak, zer egin dot?
dirautse, katuak 
agertu gidazuez 
neure pekatuak.
Baldin zeuen laguna 
neu banaz onetan 
zetarako nozue 
alan kastigetan?
Agintaria bada 
kaltegin andia 
zelan zigorperatu 
lapurtxu txikia?
Lapur gaisto artzallak 
badira lapurrak 
iruntziko ditue 
azur ta mamiñak.

__________

OGETABATKARREN IPUIÑA
Ezkongeia ta emaztegei biak, gaztea ta zar-nastea

Ez zar ta ez gazte 
bere ulle erdia 
zuritzen asia 
ta nonbait bere 
gogoeta asko igaro ondoan 
gizon zikotzto bati jarri jakon buruan 
beebala nos edo nos ezkontzeko ordua
Gure ezkongeiak beeban dirua, 
bai zea, bai azia; 
ta egi egia 
ondo kostarik 
baldara batua.
Berak azkenik 
beeban emastegei naikoa?
Gustiak nai zirean azaz, 
edo obeto aren poltzaz.
Geure gizona agaitik 
etzan larritzen: 
Arinegi gauza onik 
ez da egiten.
Neskatilla biri zirudian 
itzi eustela biotza artuten; 
ez agaitik guztiz jabetuten.
Bada oraindo adin onean tzan: 
bestea ia 
galtzen asia; 
baia apaiñez eukezana estalduak 
denporeak ostu eutsazan urteak.
Neskatilla aek zoraturik 
euken gizon au guztizko, 
bakotxak izatea gaitik 
altzoan: ta biak ulle-ustuteko 
jolastaka legez errotik 
gazteenak zuri guztiak 
ta zarrak ulle baltzak 
eurrez ideki eutsezan, 
orren ondo eze kalboturik 
gerora imin eben.
Amodioak ez eban guztiz itsutu 
zekento tzar ori: zanean kontutu, 
esan eutsen andrageiai berak.
Esker milla, neskato ederrak: 
benetan dan au nozue mutildu 
baia orregaz eztot ezer galdu.
Ondo da, irakurle maitea, 
zer direan neskak jakitea.
Askotan bazabiltz 
aekaz txantxetan
gorputz-arimako ondasunak 
kenduko deutsuez danak.

__________

OGETABIGARREN IPUIÑA
Bela gaiskin txikia, otso gaiskilla andia ta gizona

Astoak bizkar azurrean 
eukan zori txarrez zauria.
Gauza zan, bai, negargarria 
beleak ekin eutsanean.
Alper ostikadea 
ta arrantza tzarrak egitea.
Asta-zaina, barrez, gozozko 
ta belea jaten gogozko.
Asto errukarria!
Non jagok eure errukia?
Ikusten egoan otsoa 
ze larri ebilen astoa: 
astazainak errukirik ez 
ta belea uxatu nai ez.
Zori gaistokoa ni 
eskupean artu banagi!
Au diño otsoak ez deungero 
ze ondo ausmartu ezkero.
Gizon gaistagin otsotuak 
dagoz ipuiñean sartuak 
beti bizi bear ikaraz 
ez gozoz ta bai bake txarraz.

__________

IPUIN BERBERA
(gauza batzuetan zerbait bestera eginda)
Bela kaltegin txikina, otso eraillea ta gizona

Asto burutzarrak bizkarrean 
eukan alan bearrez zuloa: 
ta zan negar eragitekoa 
beleak an eragoionean 
alper ostikadak 
ta alper tzirean arrantzakak: 
jabea begira barre zantzoz, 
ta belea jaten gogo gogoz.
Adi dago lurpetik otsoa 
zein estu darabillen astoa: 
jabea bertan ero erorik 
ta jaleari ez ken bat ortik.
Zorigaldua neu 
diño, ainbeste egingo baneu!
Bai: egia, otso jabe arek 
ori ikusita ilgo induket.
Kaltegin txikia eroan diteke 
ilzalla dongea ken beiteke.

__________

OGETA IRUGARREN IPUIÑA
Asto nekeak amaitua ta ila, ta zaldi biotz gogorra

Asta emeak pisu geiegi 
eroian bizkar ganean 
ta albaintinkaka joian bideti 
arnasa ezin betean, 
emen gelditu 
gero igitu, 
txarto batean bestean.

Beragaz joian zalditoari 
dirautsa onez ta lotsaz: 
Ai zaldi laztan, lagun zamari!
il bear joat pisuaz, 
jaukaat larregi 
ezin najegik 
nik onen zama astunagaz.

Arren ta arren, zaldi maitea, 
euk izan nizaz erruki.
Arindu gidak ene kargea, 
eutsirik euk atal bati.
Egiten beustak 
emongo deuat 
eskerrik asko, o zaldi.

Zaldi musturrak purrustu tzarrak 
eginik, ai! ta entzun ez, 
burugin onak lagungin txarrak 
dirautsa orri destañez: 
Asto ta asto!
Gaisto ta gaisto!
irea beti: besterik ez.

Gogora joan gura enduken 
pisutxu iski bategaz!
bestek eztanda ta... bajegiken 
ez deuna deus bestenagaz.
Ez jonat ezer; 
egin emen ler: 
il al din or nekeagaz.

Alango baten astoak uko 
egin dau, egin, bidean.
Jabeak arre: jabeak ixo: 
jabeak jo, ta alperrean 
bertantxe jausi 
arnazak asi 
astoa, il da azkenean.

Asto bagarik bere burua 
jabeak ikusi, eta, 
zaldi muxari aren pisua 
emon deutso bizkarrera: 
ganetik dala 
aren azala, 
au eratzita, kendua.

Ondo eginik, ondo bai ondo, 
saldi biotz bagakoa.
Alantxe bada jakok emongo 
doanari eu lakoa.
Ai, bai, gogorra!
ire sendorra, 
ta besteena eutsaz, ta oa.

__________

OGETA LAUGARREN IPUIÑA
Leoi-artz auska indargetuak, ta lukia

Leoiak eta artzak bein aurkitu ebeen 
mendian barruan arditxu galdu bat 
deslai ebilena, baita gura leukeen 
	biak, bakotxak beretzat

Artza nonbait egon lekuz urrerago 
ta leoi jaunari lotsa jagon bagan 
ardi gaixoari esetsi lenago 
	deutso, il ta bota, bertan.

Leoi uzuari ori dakusala 
su goritan sartu, ta orroi eginik 
basterrak guztiak beera dakazala 
	garra dario danetik.

Estau onen arin oñastarri batek 
batetik bestera bidea egiten 
ta il jo dabena, zein da leoi orrek 
	deutsan artzari ekiten.

Artz bildurgarriak lazturik ulleak 
aoa zabal ta erpak lusaturik, 
arpegi emoten deutso, zelan atxak 
	olatuai gogorturik.

Batak gogor gogor ta gogor besteak 
erpaka bat onek, besteak erpaka: 
biak ortz-aginka, indar-putzak biak 
	alkar apurtu guraka.

Ai ango orroiak ta desgarrioa!
Ango burruk-auskak, ta apurtzea alkar!
Ez etzirudian ezpada trumoia 
	edo lurra zala dar-dar.

Onelan luzaro ibili zirean, 
arik etal danok ebai indar-ustu 
ta nekeen nekez etxunik lurrean 
	biok zirean geratu.

Gelditu ezkero arik puska baten 
azeri jakina dator ara laster 
ta bien aurrean ardia dau jaten: 
	eurak barriz ezin ezer.

Oi ta zeinbat bider auzilari txarrai 
au jazoten jaken! diruak utzitu: 
enkon nastariai eta letraduai 
	ezer-ezean gelditu.

__________

OGETA BOSKARREN IPUIÑA
Katamotz uzu kaiolatua, ta txakur etse-jagola askatua

Kaiola burdintsuan 
katamotz uzua dago sarturik 
dakusala txakur bat pozturik 
kate bagarik, parlantzuan.
Gora bera au ikusi ebanean 
sartu zan katamotza aserrean, 
zerua besoz nai dau arrapatu, 
eta eukazan burdiñak urratu.
Diño bada deadarrez 
txakurrari deadarrez 
biraoz ta araoz ta asarrez 
dirautso baita su gori asarrez 
Zelan ain itzal-arina n'izanik 
najaukek emen estu ta katigu?
Niretzat az, txakur, gauz'ez, katibu, 
ez doana ez erparik ez zanik.
Alan bere, ire alegerea!
Ara t'onako eure bizitzea!
Ni barriz atsakabez 
burdina artean emen naibagez...
Ondo dok, diño txakurrak, parkatu, 
egotea eu orlan, ni askatu.
Az erpatsua, ta odol-zalea: 
neu gizon etxeen jagontzallea.
Ta ezpaintz alangoa 
ez natzak ni eu baxen mistoa.
Euk sartzen deutsek guztiai bildurra: 
egia dok au eta ez guzurra.
Zetakoira indar-putzak lurrean 
izango baira norberen kaltean?
Zeinbat obe biguntxu izatea 
ta biotz errukiorra agertzea?
Ez dozu nai katerik?
Ez bada zuk iños egin kalterik.

__________

OGETA SEIGARREN IPUIÑA
Ollar bi pelaskatuak ta gudatuak, geiago egina ta azpiratua

	Ollar bik 
	alkarri 
ekin eutsen gogorto: 
	batak ta 
	bestea 
zurrau eban galanto.
	Goitua 
	gaixoa 
sartu zan ezkutuan; 
	ganetsuk 
	kurrukuk 
egin orma ganean.
	Baia, ah!
	saiea 
goitik etorri egaz, 
	t'arturik 
	erpakin 
eroan eban beragaz.
	Orduan 
	legian 
lotu zan agintari, 
	eroanez 
	len auspez 
zuloan zarra jarri.
	Arroak 
	be-joak 
izango lurreraiño; 
	umillak 
	gorauak.
Fedeak alan diño.

__________

OGETA ZAZPIGARREN IPUIÑA
Basauntz mats-orri-jalea

Eiztariak basauntza 
	artuterakotz, 
txakurrakaz atzean 
	arin darraikoz.
		An tzan lasterra, 
		ta txakurrak lau-oinka 
		basauntzak ega.
Geure berna ariñak 
		aurre-bidea 
artu deutse txakurrai, 
baita luzea 
		eta azkenean 
ostendu jake ederto 
		mats-orri pean.
Bildurrak eraginda, 
		an geldi geldi 
		dago ezkutadua 
		or ordu erdi: 
		baita ain ixilik.
Ze ez ots bat egin dau, 
		ezta zirkinik.
		Bildurra joan, eta 
		dakus orria: 
kili egiten deutso 
		kili bizia.
Andik sabelak 
dirautso: Ei! ekazak 
		orrako orbelak.
		Kili ta kili gero 
		deutso ekiten 
mats oriai bein bañan: 
		ezta gelditzen.

		Ta geroago 
		dator bina jatera 
		edo geiago.
		Arerioak, diño, 
		joon jozak ortik: 
		eztok aen usañik, 
			eta ez otsik.
		Jan ta jan bada: 
		bildurrak dok aldia, 
		dok bere janak.
		Orrien ibiltetik 
		gizon argiak 
		gordeari igarten 
		deutse tokia.
		Arin bai arin 
		antxe dira guztiak 
		txakur ta armakin.

Txakur zaunkak mats-tarra 
		dabe uxatu: 
		eiztariak su egin, 
		ta lurreratu.
		Agur basauntza 
		emengoa eginda 
		plaust, besterantza.

An da esker txar batek 
		oi dakarrena: 
		kaltea kalte gane 
		nosbait atzena.
		Il az, patari?
		ei euntsan ik parkatu 
		mats ongillari.

__________

OGETA ZORTZIGARREN IPUIÑA
Basaurde garaun-bagakoa

Baseritar bateri basaurdeak 
egiten eutsan bere soloetan 
kalte askotxu gari-artoetan, 
ta gero, traska, iges abereak.
Zer? diño: ez al aut artuko, 
eta nos edo nos eskupeetuko?
Etorri joakon gau minez sarri, 
ta baten eskuak deutsaz ezarri, 
iminten dabela zorionean 
txarra bere mendean.
Ebaiten deutso ezker belarria, 
egiteko alan ezaugarria, 
ta isten deutso joaten basora, 
elduko etzalakoan solora.
A, osatu jakanean zauria, 
ezpeukan bere lengo belarria, 
jazo jakanagaz ia azturik, 
dakus jabeak soloan sarturik.
Baia zaratea asmau, ta arinka 
igesten dau laur-oinka.
Beste gabean dago zorotziten 
ta dantzu artoak lurrera egiten 
belarri bakotx toa marra marra, 
zelan zaldi-mandoak garagarra: 
eta apurtuten ortz-aginetan 
biurtu-giñokoan urunetan.
Baserritar gaixo kalte artuak 
egozten deutsaz ostera eskuak, 
ta ebaiten belarri eskoioa.
Belarri motz, eurt: oa.
Girrintzaka doa bere basora, 
odola eriola, ja solora 
ez geiago etorteko gogoaz.
Zegaitik, diño, donga, joan agoaz 
kalteak egitera basterretan?
Zetaako baserritar gaixoari 
galdu euk bere lan-izerdia, 
urteko janaria?
Osatu zan belarri motzekoa, 
ta kilika eukan lengo soloa.
Eh! Banajoak, diño; nok arina, 
txakurrakaz burrukatzea egina.
Ez bada, ene burua, larririk; 
jateko bear ez dok belarririk.
Boa geldi geldi solo maitera 
entzun-bidea zur dauko etxera, 
otsik ete danez ango atean, 
ez bazan, bitartean 
artoz asetuteko atseginez, 
ez bildur aziz, ez ikara minez.
Baserritarra orduko soloan 
mutilakaz zelataka egoan: 
eta, traupa, bertan dau arrapetan, 
eta lokarriakaz katigetan.
Gurrinka baltzak ordu ain estuan 
eskintz ederrak egiten zituan.
Entzuterik, ez, ez jako ematen 
bai aserrez esaten: 
Ah goapo, kalte-egilla gaistoa!
zegaitik izan az onen eroa?
Enkusan nire onegitasuna: 
nik bere bai eure gaistotasuna.
Ez jagok iretzat parkaziñorik, 
ez bizia euri isteko gogorik.
Irugarrenez ene eskuetan 
jausi az: ta burdina saietzetan 
izango dok: ta ilten dabe beingoan: 
ta artu pozik lepoan 
mutilak etxera eroateko 
ta auzoetan barriak emoteko.
Eguna orduko biaramunean 
imini urdea zaldiganean 
ta artzen dituk burni zulotuak 
su auts-txu galantagaz prestatuak
Abietan da su-taunpa gogorra, 
iratzartu leiana ordi konkorra.
	Trast, trast, trast emen: plaust, plaust, 
		plaust bestean.
		Sua aldean aldean.
Zer dok au? diñoe erriko mutilak, 
atso-agura ta umetxu sotilak.
Asten dira barriro su plaustadak, 
ta jagi or-emen ke lañokadak.
Dator gero lagundia urira, 
kaletarrak guztiak antxe dira.
Andik doaz andiki batenera 
ordotsagaz eskintza egitera 
ta, ai! ez dabela belarri apurrik 
		dakuste arriturik.
Batuten da ara gizon-tegia 
ateraten jake zaragia.
An bai zala atsegin atsegina!
ardaoagaz onretan kaltegina.
Ebat'eutse zarra zarra burua: 
jente guztia dago sor-gortua, 
ez ebalako garaunik arean: 
ta ez etozan alkarren artean 
zein ete zan aren erabagina, 
		guzurra ala egia.
Ez gazteak, ez arren ikaratu 
dakutsuenagaz ez sor-geratu: 
diño bertan batek asko jakinik, 
ta ipuiña egia uts eginik: 
Zelan euki garaunen ispirik, 
onek, galdu dabezan belarri bik 
zentzatu ez, ta badoa solora 
ekarri baga lengoa gogora?
Kastiguak onduten eztabena 
garaunik eztaukena.

__________

OGETA BEDERATZIGARREN IPUIÑA
Il baten ganeko ama-aizteen negarrak, ta erostarienak

Ama bateri 
alaba bat 
il egin jakan 
gaixoagaz.
Erostariak, 
oi dan legez 
negar egiten 
badakardez.
Lau andra dira 
ta iletak 
egiten dabez, 
ta galantak.
Beste alaba 
ilen aiztak 
ikaraturik, 
diño: Ama, 
zelan elduok 
negar ezin: 
ta, aldau atzeak 
ainbeste egin?
Dirautso amak 
Ai, alaba!
bien negarrak 
eztozan bat.
Gureak ditun 
biotzetik: 
baita zindoak 
orregaitik.
Orren erostak 
azal utsak: 
ta beragaitik 
gauza ezak.
Nai gizonakaz 
nai Jainkoaz 
zeuk biotzetik 
egin gauzak.
Kanpo ederra 
biotz baga 
da bitzuentzat 
gauz ustela.

__________

OGETA AMARGARREN IPUIÑA
Auña ondo azia ta osto galtzallea

Auntz bat badoa basora 
aumetxua itzirik 
kortan ondo gorderik 
uzten ez din kanpora.
Biotz, amak, ez urten 
neu biurtu artean.
Iñor bada artean 
oles, ao egiten, 
ez idigi beingoan.
Ago, gaixo, zururrik, 
ta begiak zabalik 
ea ni ete noan.
Zorozten dago otsoa 
berbok zeatz entzuten; 
eban baia larritzen 
jan bearrak gaistoa.
Diño: El aumekia 
gozoa ta samurra:
bear joat guzurra
jateko giberria.
Geldi geldi atera 
auntz amaren soñuaz 
dator, adi gaistoaz 
ortz artean artzera.
Aumeak dau gogoan 
amaren esan ona 
ondo guraz emona 
basorako zanean.
Ta olen idigitik 
ak eginik begiak, 
darakutso argiak 
sasiaren osteitik 
otso tzar salobrea.
Eta atzea emonik 
dirautsa: ken, ken ortik: 
baiazuat tresnea.
Umea gurasuak 
Jaunaren bildurrean 
azi baleu: ak berlan 
igarrita, gaistoak 
uxatuko lituke.
Gurasoen errua 
izan doa, bestera 
umek egin baleike.

__________

IPUIN BERA BESTERA ALDATUTA
Aume esan-onekoa ta otso gaistoa

Auntz bat bajoan basora 
akumea kortan itzirik, 
txito ondo erakutsirik 
ez urteteko kanpora.
Laztan, dirautsa, ez urten 
neu najatorren artean: 
ta norbait badok atean 
oles, pitika, egiten.
Ez euk idigi beingoan.
Ago, txintx, iratzarririk 
ta begiak idigirik, 
ni an ete najagoan.
Dago zelata otsoa 
esan eutsana entzuten 
baia goseak estuten 
eban irrime gaistoa.
Ai, ai! aume-aragia 
diño, ze gozo samurra!
Baia bear dok guzurra 
neuretzeko giberria!
Doa ixilik atera 
auntz amaren soñuagaz 
asmu gaistoz artuagaz, 
onelan arrapetara.
Aume zurrak dau gogoan 
amaren esan ain ona 
asko gurata emona 
basorako zan ondoan.
Ta atearren zirritutik 
egiten ditu begiak 
nor darakutsan argiak, 
eta dakus ezkututik 
arerio tzar otsoa, 
eta ez ama maitea.
O mlmutz goseberea!
Ta, zein azan i gaistoa!
Alan dirautsa kortatik, 
aume onek otsoari.
Zer ipuiñak gazteari?
Entzun, entzun berpertatik.
Artu beitekez gogoan 
zar jakinen esan onak 
kalte-artuak emonak 
t'ez itzi iñox alboan.

__________

OGETA AMAIKAGARREN IPUIÑA
Txakur-katu adiskideak

Txakur-katuak, nok sinistu?
egozan bein erretillu baten 
alkarren bakean jaten, 
ta etzirean ezer kiskitu.
Etseko jauna bertatik 
auzokoai esateko zegaitik, 
deiturik asten jake esaten: 
Ta, ez dozuez ikusten 
arerio bi baketurik, 
eta mai baten alkarturik?
Txakur-katuak, ta, adiskide 
balira legetxe senide?
Zer egin ez leike ekanduak, 
eta gauza batera oituak?
Beaztuna bere eztitu: 
gizon sutsua otzitu: 
aserre-erraza bigundu: 
okerrena bere zuzendu.

__________

OGETA AMABIGARREN IPUIÑA
Arrantzallea ta txibi bakarra

Arrantzalleak bot'eban sarea 
biar dan-dana arrañez betea 
                egongo zalakoan: 
lorik bere ein ezinik egoan.
Jagi zan goxean goxetik 
nagi andi bagarik oetik, 
                ta doa jasotera 
zeinbat artu eban ikustera.
Dakus baia damuz beterik 
etzakola jausi besterik, 
ezpada txibia bakarra.
An tzan ernegua ta an deadarra 
                eta an esatea: 
onetako ezarri joat sarea?
txibia bategaitik gaba galdu, 
ta pozen zoroz ezer ez afaldu?
Noan guzti au najaroiala loak; 
ta sabela ilten jan bakoak?
                Semearen galdua!
Nekatuen artean nekatua!
Onelan egoala erneguetan, 
biraoz bazterrak betetan, 
esaten deutso ikaraz txibiak: 
Gizon ona, ken niri ariak.
Itxaso-bidea emon gidazu: 
nosbait nos damutuko etzazu.
Egingo naz txibi eskergea: 
botako dozu barriro sarea 
                itxaso basterrera: 
etorriko natzazu sarera 
andi, mardo, gizendurik, 
ez deutsut sartuko guzurrik.
Txibia bat, ze izakaria!
Zelan zuk nigaz afaria 
egingo dozu gaur gabean?
Ez dozu obe datorren urtean 
                neure jabe izatea, 
ta apari galant bat egitea?
Etorriko natzazu lagunakaz: 
zeuk orduan arrañakaz 
aterako dozu diru andia:
ta esangoozu: Ai txibia
egia-zale ta berbakoa!
Sinist'ezteutsuna da eroa.
Sinistu neutsun ordu onean: 
imini nozu gaur egun obean.
Bai, euri sinistu nik?
ez dok ikusiko beste egunik.
Obe dok arrain txiki bat eskuan 
balea baño, au askatuan 
bajabile batera bestera.
Ator eu orain ene etxera.
Nox geroko ogiak, nox gosea 
kenduko dok? Eta nox asea 
itzi sabel argal makaldua?
Burduntzira, zital galdua.
                Asko ta asko izangoak 
                ezer baga itzi dituz: 
                eskukoari eutsi zuk 
                badau zerbait oraingoak.

__________

OGETA AMAIRUGARREN IPUIÑA
Ilteko egoan gurasoaren burubide ona ta ume zintzoro beargillak

Ilteko etsita ja egoan 
guraso batek, umeak 
aurrera ekarri, ta ondoan 
dirautsez orango berbak: 
                Ene semeak 
                guztiz maiteak 
nik laster il bear joat.

Ia niretzat ez dozak ezer 
mundu onetako gauzak: 
zuentzat ortxe, bai eta laster 
itxiko joadaz danak 
                ortxe basterra, 
                etxe ederra, 
eta mastui galantak.

Baia ez ñeukek nik joan gura 
zeuei au esan bagarik, 
onen mastuitan zaintsu atxurra 
erabilita zakondurik, 
                katanarrua, 
                bean sartua, 
topaukozue beterik.

Andik, guraso au il ezkero, 
aren esanen ganera 
semeak lana bero bai bero 
egiten abiatu dira: 
                mastui atxurtu, 
                soiak apurtu, 
ta azpiko lurrak ganera.

Katanarrua etzan agertu, 
ez eta beste dirurik; 
baia mastuiak alan atxurtu, 
eta mats-mordaz beterik, 
                euren saria 
                irabazia 
gonburu deutso ekarririk.

Ganezka bada upakerea 
bete dabe txakolinez: 
ta batzuk edan, saldu bestea, 
kontuak jota, azkenez 
                seme bakotxak 
                dituzan boltzak 
bete dituz urre onez.

Dirautse bada bat besteari: 
ze katanarru oberik?
Nonbait aiteak au iragarri 
nai jeuskuan ez besterik.
                Ea gizonak 
                lan on zakonak 
onexegaz aberatsik.

__________

OGETA AMALAURGARREN IPUIÑA
Isopo agurea jolastuten ta olgetan

Isopo txintxilan 
ebilen poz pozez 
mutilen artean 
mutil balitz legez.
Aurreko guztiak 
dagoz an barreka 
zar bat mutil ikusita.
Agure jakinak: 
Gazteak, dirautse, 
zeri zuek barre 
egin deutsazue 
nonbait ni txintxilan 
nakutsuelako 
ta ume ginik Isopo.
Ah zoroak betor 
sagita-arkua.
Ara emen, ta esan, 
zegaitik kordela 
onen nasai daukan?
Gauza eztalako 
beti au tiran badago.
Galdu egingo da 
gizona ta belan 
beti badiñardu 
gogor bearrean.
Nasaitu beiteke 
tingi bat aldian 
osasuna izan daian.

__________

OGETA AMABOSTGARREN IPUINTZAT
Peru atxulari alperragaz Joane nekazale zintzoaren arteko berbaikuntzea

         Peruk
Ez daukat gogo onik 
aurtengo urtean 
pozagaz kantetako 
suaren aurrean: 
koltzan artorik ez, ta 
gelia auzoan, 
koipe asko ez dago 
geure lapikoan.
Ibilik bearko dau, 
bai, gure atsoak 
uritik ekarteko 
tremer ta artoak.
Baia, dirua non da?
or dago ultzea, 
saldu bearko dogu 
daukagun guztia.
Galiziatik dator 
sardina gazia 
gere lauko apurren 
eroan-garria.
Urak ez deusku ilgo 
aren egarria, 
zegaz erosikoogu 
txakolin barria?
Ondo otza nik daukat
utxa kisketea,
ez asko beroago
zizkuko poltsea:
idi makar bi dagoz
geure okulluan;
saldu bearko ditut
aurtengo neguan.
Beti jagot alboan 
Maria geurea 
negarraren soñuan 
joten iletea: 
ardaoa ta pipea 
itzi daidazala.
Lenago itziko dot 
daukadan azala.
Ugazaba jaunari 
neuk esango deutsat 
igazko errentea 
itzi parkatutzat.
Aurten jausi jatana 
abustu ostean 
pagauko deutsadala 
diru ederrean.

         Joanek
Ai Peni, peni! zara 
zu beti alperra: 
sarri izango dozu 
alkandara zarra: 
belauna agirian 
prakeen zulotik, 
adurrata mokoak 
okotz ingurutik.
Sistiriña dariozu 
ukondoetatik, 
txapelaren atala 
belarri ondotik: 
alkondara barririk 
ez jatzu ikusten 
gorurik zeure etxean 
ez dabe egiten.
Nik etxean daukadaz 
zezin ta urdaia 
artorik ezpadago 
jango dot ogia.
Ene troxak daukadaz 
gariz beteturik, 
urte barru onetan 
ez daukat goserik.
Etxean azi beti 
bigae mardoak, 
gero euki daiezan 
beterik erroak.
Eznetxu gozoagaz 
ai ze edaria!
esan leiteke bada 
zerutik jatzia.
Etxean aziriko 
zekortxu ederrak 
egin oi daroadez 
soloko bearrak.
Ez deutset Montañarrai 
dirurik emoten: 
merkaturik merkatu 
ez nau neu ibilten.
Zuk bere bazenduke 
egingo bearra, 
eta ondo nekatu 
garriko azurra, 
ez eldu iños-bere 
ardan-tokietan 
dirua bazeunkake 
esturasunean.

         Peruk
Ai, Joane, erraz da 
kontuok esaten; 
baia nik eztot errez 
diñozuna'giten.
Zelan euki ginaike 
ainbeste ganadu, 
biri zer jaten emon 
ozta badaukagu?
Uda-barrian artu, 
negurako saldu:
bitartean bideetan
etenten ditugu.
Irabazten doguna 
lenaz dago janik; 
ez dogu guk urtengo 
bizi onetatik.

         Joanek
Euki ezkero, Peru, 
daukazun basterra, 
zuk bere artu ziñai 
labore ederra: 
naboa ta berarra 
ganaduentzako, 
eznea, ta aragia 
jat-orduetaako.
Itxi ibilteari 
beti karrioan: 
bearra egin zoli 
etxeko soloan.
Ez dau lurrak emoten 
berez ondasunik, 
atxur ta laieagaz 
eragin bagarik.
Pipa motxa aotzean, 
txapela okerrik, 
zeure zopita zarrak 
arrastau ezinik, 
beti zabiltz bidetan 
gelditu bagarik: 
alan izan ezingo 
arto ez garirik.
Aldatu bear dozu 
bizi-modu ori 
benetan gura bozu 
ondasunak euki: 
seme-alabei bere 
laneen erakutsi: 
eta bildur onean 
familia azi.
Ez daiela ikasi 
lapurkeriarik 
ezta bere esaten 
iños berba txarrik.
Ez jaietan egoten 
tabernan sarturik 
jokoan, edanean, 
ta gero moskorrik.
Kendu alde batera 
biotz-gorrotoak: 
gogotik maite izan 
lagun ta auzoak.
Jaunaren agindua 
da parkatutea: 
gorrotoak oi dakar 
an-emen kaltea.
Gazte gaztetxutatik 
beti elexara, 
zeuen abadearen 
berbak entzutera: 
ilean bein konfesau 
ta arimak garbitu: 
bizi-era on on bat 
osoro jarraitu.
Zuzen gabiltzan beti 
Jaunaren bidean: 
ta ez berba-lekurik 
imini errian.
Alan egin ezkero 
erbeste onetan, 
orain ondo, ta gero 
ondo zeruetan.
Agur, Peru neurea, 
urrengo artean, 
alkar daigula ikusi 
datorren urtean, 
ganbarea beterik 
upea ganezka, 
txaltxu jaio barriak 
atetan saltoka.
Jesusen izenean 
eroan nekeak, 
alan irabazteko 
atsegin beteak: 
itzi gaurtik aurrera 
taberna-zuloak, 
eta ondo atondu 
baso ta soloak.