EUSKAL LITERATURAZ

Piarres Lafitte

HERRI LITERATURA

HERRI LITERATURAZ

	Ez Eskual-herrian, ez bertze nehun, ez du herri batek deus ere asmatu. Edozoin asmu, edozoin pentsamendu jende bakar baten ganik heldu da, gogoa beti norbaitena baita, eta ez sekulan moltzu batena.
	Gero, bai, herri batean ahoz-aho, beharriz-beharri hedatzearekin, herrikotzen ahal da, eta horra nola aipa daitezken herrikantú bat, herri-ipuin bat, eta berdin, ororen buru, herri-literatura bat.
	Haatik eskualde batean asmatu, erran edo idatzi guziak ez dira literaturan sartzen: izen hori ez zaie zuzenki emaiten ahal, nolazpait landu eta apaindueri baizik: hortakoz behar dute usaiaz kanpoko zerbait gai edo arrimu, hori gerta baitakioke ez xoilki bertsuari, bainan halaber hitz laxoari.
	Gaiez den bezanbatean, nork ez daki erresumaz erresuma dabiltzala, mugez axolarik gabe, gehienez nehork ezin erranez nun noiz sortuak diren, toki bakotxean leku-usain berezi bat dariotela.
	Halare zonbait iturburu ez ditzazkegu uka, xehetasun batzu hor baititugu salatari: adibidez, Misere, Robert-le-Diable, Marie Valentine, Juan Soldado, Vendome, Donkixot, Trentekuxilo, eta gisa bereko izenak nunbait etorri zaizkula bixtan da.
	Bertzeak bertze, hiru mendez, Troyes eta Frantziako Tolosatik Bibliothéque bleue delakoak zenbat liburuxka urdin ez deizte saldu, etxez-etxe zabiltzan bizkarkarien bidez: hortik jalgi zaizku pastoral eta ipuinak hebroka; eta nola ixil gure kantu askok Occitania-koeri deieten zorra, musikaren eta hitzen beren aldetik?
	— Zorigaitzez, zion Ithurriague ene adixkide zenak, gure arbasoek ez zakiten erdara axaletik baizik, eta bertzalde nekez itzul zezaketen eskualarat.
	— Zorionez, diot nik: horrela ekarriak baitziren beren maileguen errotikago aldatzerat eta beretzerat.
	Hau ere ezagut dezagun: baizik-eta suiet batzu iragan direla egiazko ixtoriotik, ipuinerat; eta ipunetik ala kantura, ala antzerkira.
	Ez da erraiteko baizik itsaso nahasi batean murgiltzerat edo pulunpatzerat goazila, herri-literaturaz mintzatzerakoan.

Ipuinak

	Hitz laxoz ipuinak dira nausi Euskaldunen herri-literaturan. Ipuin izen horrek estaltzen ditu kontu, kondaira, ixtorio-mixterio eta alegia, hots zerbait kondatzen duten guziak, edestia salbu.
	Asko mendez gure etxetako mahaina edo supazter-xokoa alegeratu dute, bereziki afal-ondoetan, familia ohera gabe, eleketa eta jostaketa bildua zagolarik. Bazuen ipuinak bere lekua berdin, ezkontza edo bataio-bazkari luzeetan, artoxuritzetan, ihiztari edo ogi-joile bilkuretan, igande, jai edo merkatu arratsek betetzen zituzten ostatuetan.
	Ahoz-aho zabiltzan bai eta beharriz-beharri, batzu laster ahantzirik zaudela, bertzeak aldiz orroitzari errotik lotuak.
	Ipuin-zaleak izan dira, izkiribuz hartu dituztenak gal diten ez nahiz, ezarri baitituzte han-hemenka barreaturik joan den mendeko eta gure huntako aldizkarietan.
	Handik andana bat bil daiteke; ba eta oraino ere xahar bakar batzuen ahotik oraino idatziak ez diren zonbaitzu.
	Bainan ez da beharrik lan guzia egitekoa. Biltzale suharrak ukan ditugu. Arrotz ala euskaldun, hiru dotzena hurbil kondatzen ditugu. Izenda ditzagun aipatuenak bederen: Cerquand, Webster, Vinson, Arcaya, Monteiro, Barbier, Ariztia, Iribarren, J. M. Barandiaran, R. M. Azkue.
	Heien bildumak batetaratuz Corpus fabularum Vasconiae eder bat baginuke, hamabi ehun ipuinekin, hetarik kanpo uzten ditugularik, nahiz pollitak diren, euskaralat itzuli dituzten Perrault, Grimm, Andersen, Cervantes, Andreiev eta bertze arrotz askorenak.
	Mota guzietakoak badira eta gaiak ardura nahas-mahas ateratzen. Halere, klasatzekotan, bortz taldetan ezar ginezazke.
	Lehenik zertako ez eman paganu sinesteri eratxikiak: hor ginituzke Mari eta Maiu, Mikelats eta Atarrabi, Odei eta Eate: hor lamiak eta maideak: hor basa-jaun-andereak, Axko eta Tartaroa, beren inguruko iretxu eta bertze lagunekin.
	Bigarrenekorik, Ebanjelio-izunetarik bilduak eta zabalki emendatuak: edo berdin sainduen alegiazko bizitzetarik: hor atxeman ginezazke Jesus eta Jondoni Petri Eskual-herrietan ibilki; Zakeoren ixtorio bitxiak; Haur prodigoaren balentriak, Sen Grat, San Nikolas eta bertze hainitzen mirakulu espantagarriak: debru, aingeru, eta arima herratu zer nahi, sorgin, hazti, belagileak, ahantzi gabe.
	Hirugarrenekorik, basa-edestikoak. Aspaldiko gertakari batzuen kondaira, kanore izpirik gabeko xehetasun harrigarriz aldatua. Gisa hortan kondatuak zaizku errege, gerlari, pilotari, marinel, eta bertze gizon aipatu hainitzen zori on ala gaitzak. Luis handiari, Gazteluberri jaunari, Santa-Cruz apezari, Perkaini, Pello Montvieux itsas-gizonari dagozkien ipuinak mota hortakoak dira.
	Laugarrenekorik, ixtorio-mixterio batzu, iduripen hutsezkoak, neholako oinarri gabekoak, hola nola Midasen minarena, Urregile xerriarena, Zozoarena, Xixtu xarmatuarena, eta bertze.
	Bortzgarrenekorik, ezar ginezazke bertze guziak, iduri gertatuak, bainan izpirituz emanak, gehienak jostagarri hutsak. Maizenik aipatzen zaizkun jende-motak talde hoitan guzietan dira: errege-erreginak, medikuak, apezak, sakristauak, buhamia edo ijitoak, guardak, soldadoak, makinunak, mozkorrak, jujeak, ohoinak, atso gaixtoak, zozoak, jokolariak, amerikanoak, arrotzak. Kondatzale bakotxak bere jeinu berezia duelarik, ez da harritu behar ixtorio berak itxura desberdinak ukan ditzan bilduma batetik bertzera.
	Bizkitartean badira ohidura batzu gehienetan hauteman dituztenak. Huna zonbait adibide.
	Ipuinak maiz hitz bertsuekin hasten dira (Bazen behin munduan, Askotan gertatzen den bezala, Aldi batez berria hedatu zen, baizik eta…).
	Hitz bertsuekin bururatzen (Ontsa bizi izan baziren, ontsa hil ziren, hurtan fini da ixturioa — Hala bazan ala ez bazan, eman hori kalabazan — Egia bada sinets, ez bada egia ez sinets — Geroztik pasatuez ez dut izan berririk).
	Ipuinetan ohargarri da zoin usu hirunazka datozin jendeak eta gauzak: «bidean heldu ziren hiru gizon, edo hiru neska, edo hiru soldado; norbaitek asmatu behar hiru egia, errepikatu hiru hitz, jo behar atea hirutan».
	Epeak ere manera berezi batez neurtzen dira: urte eta egun baten buruan; handik zazpi edo hamalau urteren buruan. Bederatziurrena, beti tentu gaixtoko eguna…
	Mintzairaz den bezenbatean zer erranen dugu? Ardurenean bakun eta arrunta dela, herrian herrikoa, hitz-zuhurrez, ditxoz apaindua, arrabots-soinuez emokatua (kisk-kask, zipli-zapla, hinki-hanka, brau, frixk, krik eta krak… eta abar); gaia gordinskoa delarik ere, hitzak bana bertze polliki hautatuak, nehori gaitzi ez diten.
	Oro bar, jostailutzat dauzkate Euskaldunek beren ipuinak, eta ez litzateke zuzen hoien arimaren jujatzea, oinarri ahul eta arin hortatik: gure gustuko, enganagarri lizateke.

Hitz laxozko bertze josteta batzu

	Hitz-laxoari datxizko asko ele kasta, hala-nola prediku, ebanjelio, epixtola, edo prefazio-ihakinak. Orok gogoan dituzkegu Itsasuko Zanpagarayen omeliak, Bidarraiko 24 agotak aipu dituen epixtola, fraile salatari baten prefazioa, edo bere gelariari bazkariaren manatzeko erretor batek egiten duena.
	Bertzalde nola ez aipa, galarrots batzu hasi gabe irakurtzen ziren alegiazko errege, enperadore, president edo prefeten aginduak; maskaradetan xorrotxek emaiten dituzten hitzaldi jostagarriak, notariek egiten dituzten ordenu eta ezkont-kontratuak; ihauteri, maiatz-arbola edo tobera-munstra, auzietako lege-gizonen tartarikak?

Atsotitzak

	Erdi hitz-laxo, erdi neurtitz, huna atsotitz edo hitz zuhurrak. Euskaldunek lehenago nasaiki bazerabilzkaten: laket zituzten erran-bide motz, argi eta ozen horiek, mende zaharretako adimendu guzia baten bildua izan balitz bezala. Azkuek egin du atsotitz bildumarik aberatsena, 2936 zenbakirekin. Berak aipatzen ditu haatik bere aintzineko famatuenak: Zalgize, 1596ko bilzalea, Oihenart, Bela, Moguel, Voltoire, Darthayet, Landerretche eta bertze.
	Asko idatzi da euskal atsotitzez. Nola ahantz Francisque Michel, Urquijo, Veyrin, Leon, Etchartek gai hortaz eginikako lanak? Heien arabera, errangune horiek sakonki salatzen dute herriaren eitea bere gogo-bihotzeko zeihardura berezienekin.
	Halare zonbait aldiz elgar gezurtatzen dute, eta bada kantu bat desbide andana bat argitaratzen dituena. Adibidez:

		Laguna lagunari beti iduria:
		Nolako aita eta, halako semea;
		Uriaren ondotik heldu ateria:
		Aita biltzale batek haur xahutzailea!

		Amiltzean harria ez da gorolditzen.
		Gizon ibilkariak zer ez du ikasten!
		Busti nahi ez dena urean ez sartzen:
		Irriskatu gaberik nork du deusik biltzen!

	Ikus bertze koplak Kantu, kanta, khantore liburuan (51. orrialdean).

Bertsuak

	Herri-olerkiak asko molde besarkatzen du gutartean. Apalena da Kilixki-kalaxka bertsua: ez du berenaz deusik erran nahi, nahiz bere soinuez eta tankeraz beharria perekatzen duen:

		Lan-lan-lan
		laran, laran, laran, lan, lan.
		Lan-lan-lan
		laran,laran,lan,lan.

		Trikiti-trikiti-trikiti-tin
		trikiti, trikiti, trikiti, tton!

	Kilixki-kalaxka gehientsuak lotzen zaizkie zerbait erran nahi duenn hitz batzueri. Haurrek beren berex-kantuetan maiz darabilte modu hori:

		Harriola, marriola, kin-kuan-kin,
		portan zela, portan min,
		segera, megera,
		kiru, karum, pek!

	Bertze kantu batzuetan ere gerta ditake holakorik:

		Horien bien ezteietara
		Erregea zaldiz heldu da,
		rrau, rrau, rra,
		rrau, rrau, rra,
		Ezpata gerrian, rrau, rrau, rra!

		Ni hiltzen naizenean,
		trala, tralala, iala-la…

		Donostiako iru damatxo
		Errenteriyan dendari:
		josten ere badakite, baña
		ardoa eraten obeki,
		eta kriskitin, kraskitin
		arrosa klabelin,
		ardoa eraten obeki.

* * *

	Hain zuzen, kantua da gure herri-literaturaren apaintzale lehena. Zonbait mila badira bildurik. Heien bila ibili diren musikazale suharrenak izan dira Salaberry Maulekoa, Charles Bordes, J. Barbier, bainan oroz gainetik Aita Donostia eta Azkue.
	Euskal-kantuak zonbat diren orotarat, ez guri galda. Bada sehaska-kantu, haur-kantu, dantza-kantu, eske-kantu, amodio-kantu, eztei-kantu, deitore-kantu, laneko-kantu, soldatu-kantu, marinel-kantu, ostatu-kantu, pilotari-kantu, herriaren aldeko kantu, alegiakantu,irri-kantu,laudorio-kantu, mendekio-kantu, jendetasun-kantu… Badira alegerak eta trixteak; badira hunkigarriak, ederrak eta pollitak; badira entrabaleko hainitz, eta zenbait bakar gaixto eta xikinak. Mota bakotxak hartze luke ikerpen berezi bat.
	Euskaldunek koplaka neurtzen dute olerkia, eta ez erdaldunek bezala neurtizka. Bertsu edo bertso hitza bera neurtitz moltxoa zaie, puntu edo rima bera duten ber.
	Neurtitzaren legeak ez dira hertsiak. Ez dira konda bokalen azentua, ez labur-luzetasunak. Hiatoen axolarik ez. Dieresi, sineresi, elisioak behar arau baizik ez dira erabiltzen. Musikak manatzen ditu tankerak eta silaben kondua. Izaitez, hogei bat neurtitz mota baditugu (luzeenak 18 silaba), eta dotzena bat bertsu mota (luzeenak bederatzi puntu).

* * *

	Bertsu zaharrenak badute beren begitarte berezia: itxurapenak errex, bizi eta motz; ele alfer guti, lokarri guti: ideiak hitz-erdika erranak, aieruz esandakoak, entzuleari utziz heien ikur sakonaren asmatzeko atsegina, sendimenduzko logika bati esker. Adibidez:

		Halzak ez dik bihotzik,
		Ez gaztanberak ezurrik:
		Enian uste erraiten ziela
		aitunen semek gezurrik…

		Etxian eder gerrena…
		Etxekandere lerdena,
		Zure erriko erraztun hortaz
		eros niro Baiona.

		Eder zeruan izarra,
		errekaldean lizarra…
		Etxe ontako nagusi jaunak
		urre gorriz du bizarra.

Bertsolaritza

	Bertsolariak zonbaitek aipatu dituzte nasaiki eta ximenki. Luma puntarat heldu zaizkigu Lekuona, Iturriague, Zabala eta Onaindia jaunen izenak.
	Lauek erakutsi daukute ahotik hortzerat bertsu kantatzeko ohidura munduko lau hegaletan hedatua zela lehenago. Bainan leku gehienetan galdu da, guk zorionez oraino atxikitzen dugularik.
	Egia erran, ez da nor nahi bertsolari jartzen ahal: bertsolarigaiak behar du ausartzia frango, jendearen heraberik ez, gogomihiak zalu, hitz hainitz ikasia, idurimena aberats, boza argi eta azkar, zentzu eta oharpen erneak, bai eta kantari dohain zerbait.
	Baitezpada bertso batean ez da behar potorik. Poto egitea da bertso berean hitz bat bi aldiz erabiltzea, ez bakarrik puntuetan, bainan nun nahi. Adibidez, Domingo Kanpañari bota bertsoak lege hori hausten du, lau aldiz mando dakarrelakotz:

		Mando baten gañian Domingo Kanpaña,
		ez dijoa utsikan mando orren gaña.
		Azpian dijoana mandoa da,
		baña gañekoa ere, bada azpikoa aña:
		mando baten gañian bestia, alajaña.

	Bixtan da goraxeago aipatu ditugun euskal neurtitzeri emanak zaizkien errextasunak, bertsolaritzan ere haizu direla. Bainan bertsularia ez da bakarrik bere hitzen jabe: derabilan musika ere guti eclo asko molda dezake gogoratu hitzekin uztar dadin. Adibidez: silaba baten orde biga heldu bazaizko burura, bi kortxea emanen ditu kantatzean beltx baten lekuan: silaba bat eskas balu, alderantziz.
	Halere joko bihurria da tipus-tapas bertsu baten ateratzea. Teknika berezi bat galdatzen du.
	Eman dezagun Mattin ela Xalbador buruz-buru ari direla, Mattin alegia laborari, Xalbador deputatu. Luzaz zoin bere bizibidearen alde ari izanik, Mattinek behar du bertsu batez auzia trenkatu.
	Berehala pentsatzen du, bakotxa bere hartan egoitea dela hoberetia. Azken hitzak gogoan ditu:

		Ni laborari nago, zaude deputatu.

	Ideia hori haatik polliki erakartzekoa da, bi ofizioen abantailak aitortuz:

		Zure ohore hoiek enaute tentatu
		gure lur-lanak ere bereak baditu.

	Bainan zertako ez has jendetasun hitz batez? Eta huna bertsoa:

		Adixkide maitea, ez otoi gaitzitu:
		Zure ohore hoiek enaute tentatu:
		gure lur-lanak ere bereak baditu.
		Ni laborari nago, zaude deputatu!

	Ikusten den bezala, azken neurtitzak manatu ditu bertze puntuak, eta bertze ideiak ere.
	Ez da haratik ez hunatik, inomine batean lan horren egiteko, gogoaren mekanikak behar du ongi olioztatua!
	Holako kasuan Ligueix batek bertzela itzulikatuko zuen berseta:

		Ekiak argitzen dü zelütik bazterra,
		Liliak alageraz ezarten alorra.
		Nik heben arrapizten düdalarik lürra,
		Zü goiti deputatü zuaza Parisera.

	Ziberotarrek ideiak iduripenez estaltzen dituzte, bertsuaren betetzeko, ez baitira beti gaizkiago ateratzen.
	Gaiez ez du balio mintzatzera: erran ditake zer nahitaz artzen direla gure bertsolariak, bainan beren jakitatearen mugetan.

* * *

	Bertso-paperen ontzaileak bertzen teknikaz ber-beraz baliatzen dira. Bainan badute astia, eta gogoeta egon ditazke hitz egokia edo neurri xuxena atxeman arte.
	Ez uste izan halere tipus-tapas artzaileen heinerat heldu diren baitezpada. Ezagutu ditugu bertsolari batzu, luma eskuan biziki ahul zirenak; baina, aditzaleen aintzinean, sukar batek harturik, pindarka botatzen baitzautzueten bertsua, xuxen eta bizi-bizia.

* * *

	Bertze bertsu mota zonbait aipa ditzagun laburzki. Gehienetan trufa edo murrika dakarkete.
	Trikiti-kopla, motz-motza, zirikatzailea:

		Ai mutil anka luze,
		zozo-armario:
		gantzonzillo-borlea
		bematik dario.

	Xarnegu-kopla, mintzaireak nahasten zaizkuna. Huna Etchahun Barkoxeren etsenplu bat:

		Sed libera nos a malo, sit nomen Domini.
		Vamos a cantar un canto para divertir.
		Yan dügünaz gerozti xahalki huneti.
		Eta edan ardua Jüranzunekoti.
		Chantons, mes chers amis,
		je suis content pardi,
		trinquan d'aquest bun bi.
		Eta dezagün kanta kantore berri.

	Elgarri lotuak dira: latina, española, frantsesa, kaskoina eta euskara.
	Gehienetan bi mintzaire dira bakarrik nahasten: Eskuara eta frantsesa:

		Bettiri Uhartekoa, ah qu'il était bon chasseur!
		Erbi txar bat atxeman du sasi batian par bonheur.

	Euskara eta española:

		Por andar con las rubias emen nau galduta
		como los solterones geldituz sobrauta…

	Euskara eta inglesa:

		Todayko neskatillak
		jasten da pretty,
		powder ipiñi eta
		enseguida all ready
		Side-walkien pasatzen dan
		people guztiari
		begia giñatu eta
		come on right in, honey…

	Jostatzeko, fatrasiak ere egiten dira, buru-buztanik gabeko bertsu errebesak:

		Entzun nezazu, Frederik!
		amets berdea bederik,
		Arrosa tuntun gaberik,
		lurra zeruan osorik…

	Xuberotarrek, ardi zain daudelarik mendian, elgar laidostatzen dute, irri-egiteko, bota-erreferaka: zer nahi erranikan ere legea da ez samurtzeko. Adibidez:

			Pettek
		Sagartzian, sagar eijer,
		Liliak, üsü arroser;
		Asto-orrua, hire ezpainer.
		Xikito!

			Jüsefek
		Karesa, zamari hunentako,
		hitz goxo zentzüdünentako
		orrua dena hiretako.
		Xikito!

	Ikusten ahal du irakurleak, bertsu mota hau hiru pontukoa dela eta beti xikito hitz berarekin bururatzen dela. Josteta hori deitzen dute xikitoka artzea.

Herri-teatroa

	Teatro xumea: Teatroa, biziaren itxura eta ihakina den belaket zaio herriari. Jende xeheak haalik ez du berenaz bakan baizik emankizun handietarat jo egiten; aski zaizko ager-aldi xumeak.
	Asko kantuk, beren elgar-hizketekin, antzerki-puska batzu badirudite, eta bertsularien arteko saio hainitzek ere bai.
	Are gehiago, naski, bertze josketa zonbaitek.
	Itzal-xinuz (ombres chinoises) edo panpina-mugimenduz (marionnettes), ume ginelarik, gure amaso eta izabek komedixka pollitik ateratzen zaukuten. Adibidez:

		— Itsu trixte bat nuzu,
		Eske nabila ikaran.
		Nitaz urrikal zaizte.
		— Ongi etorri zarela!
		Olagaraian zare!
		Nahuzu ogi puska bat?
		— Milesker, enuzu gose,
		ederki askaldua nuzu!
		— Nahuzu baso bat arpo?
		— Milesker, enuzu egarri,
		Egun ez da hain bero.
		— Nahuzu arropa zerbait?
		— Milesker, badut ongi bestitzekoa.
		— Nahuzu zerbait diru?
		— Ya! baditut ehun mila libera.
		— Zer nahuzu ba, ixtant baten aterbe?
		— Jauregi eder bat badut, anderea.
		— Zertara heldu zare bada: ez naiz itsu sendatzaile.
		— Huna egia, andere gaixoa:
		enaiz batere itsua:
		Gazteluberriko primua naiz,
		itsutuki zaitut maite
		eta ezkontzaz zure galdatzeko
		hunarat jin naiz eskale.

	Liho-kardatze eta arto-xuritzetan ere, jostatzeko egiten ziren alegiazko aharrak, ala bertsuz, ala hitz laxoz; gaia zer nahitaz hartzen zuten: doteaz, gizon-gai baten hautatzeaz, etxeko lanez, moda berriez. Elgar-hizketa horiek Baxenabarren disputak deitzen zituzten, Nafarroan errandoak, Ataunen Zelemin ta Zelemon:

		Ama, begira zazu
		leihotik kanpora

	hitzekin hasten den kantuak disputa hoien aire xaharra dauka, bainan huntan amak ez dio alabari erasiarik egiten.
	Xaribari edo galarrotsetan, suieten etxe bazterretan barreatuak ziren arrobost-egilek «errak, to»ka salatzen zituzten gaztigatu nahi omen zituzten gertakariak. Adibidez
		— Errak, to!
		— Zer duk, to?
		— Badakika berri?
		— Zer berri?
		— Gurdoenean oiloa nausitu zaiola oilarrari?
		— Zer ari dituk? Oilarra erruten?
		— Ez oraino, bainan oiloa kukuruku egiten!
		— Josepe dea oilatu?
		— Ba eta Margarita oilartu…
		— Berri horren ohoretan
		jo adarra errepikan

		klan! klan! klan!

		— Errak, to!
		— Zer duk, to?
		— Jakin duka berri?
		— Zer berri?
		— Josepek salda galdatu, Ogalea ukan baitu…
		— Ez dea errebelatu?
		— Kontentu zukan, kontentu!
		— Amoak ez bide ziok burua berotu.
		— Ez kafeak ere zainak altxatu…
		— Berri hoien ohoretan
		jo adarra errepikan

		klan! klan! klan!

	Eta gisa hortan jarraikitzen ziren gauak gauari, elgar-hitz eta arrabots, tuta, zartain, eltze-gogor, oihu, irri-karkaila.
	Alegiazko auziak ere baziren tobera-mustretan, ihauterietan, kabalkada batzuetan: zonbait aldiz frango ausartak ziren, bainan batzuetan ez zuten izpiritu eskasik. Ikus San Pantzaren jujamendua (Gure Almanaka, 1972, p. 52-55).
	Pastoralez. Ordu bide dugu Xuberoko pastoralen aipatzea. Aspaldikoak dira. Oihenartek dio, hamaseigarren mende erditsutan Etchegaray delako batek Donibane Garazin Artzain gorria agerrerazi zuela.
	Baina eskuz eginikako berrehun bat kopia gelditzen baitira han-hemenka barreaturik, zaharrenak XVIII mendekoak ditugu, ez dakigularik xuxen badiren hetan aintzinagoetarik aldatuak.
	Hérelle jaunari esker, hainitz gauza ikas ditake pastoralen teknikaz; bainan dugun erran deplauki textoak berak ezin ukan dituela funski ikertu, ez zakielakotz eskuara izpirik eta laguntzalek axaleko lan ahula egin ziotelakotz, jakingabez eta lasterregiz. Baditake hor astia lukenarentzat iker-sail bat baliosa.
	Pastoral-gauak azken denbora hautaraino ezar zitazken sei taldetan: 1. Testament zaharra; 2. Testament berria; 3. Sainduen bizitzak; 4. Klasiko zaharrak; 5. Ipuinak; 6. Kondaira. Berrikitan sartu dira Euskal-suiet batzu, orai arte ez zelarik hoietarik bihi bat ere ageri: Santxo azkarra, Etchahun, Berterretxe, Xikito, De Troisville, eta abar.
	Arrotzen ganik hoinbertze mailegatzea eskualtzale zonbaitek gaitzetsi dute aberzaletasun-eskas bat bezala: guk nahiago dugu hortan ederretsi Xuberotarren idekidura.
	Zer nahi den, pastoral baten eraikidura erras bakuna da. Hastean, aitzin perediku batean, ekaiaren laburpen bat, aditzalek konprenitzeko gisan zer gertatuko den. Gero xehe-xehea gauzak heldu dira neholako batasunik gabe, noizetik noizera artetik satandantza batu edo ibilketa batzu emanez. Bururatzean, azken peredikia, ikusien bildumarekin, entzulek ez ahanzteko.
	Oro bi puntuko bertsu edo berset libroz erranak dira, mintzaire hanpatu batean, erdarazko hitzen beldurrik gabe, iduri eta arrozkeria horrek edertzen baizik ez dutela.
	Funtsak erakusten du beti ongiak gaizkiarekin deraman gudua, nahiz azkenean, Jainkoa lagun, onak irabazle ateratzen diren. Erran gabea, tzarrek debruak dituzte sustatzaile.
	Pastoraletan agertzen dira segur handimandiak: errege, printze, aita saindu, apezpiku; bainan berdin ermita, eskale, artzain, eta heien inguruan aingeru eta satan-kume zonbait. Nahiz maiz aipatua den, Jainkoa ez da behin ere ikusten, ez eta Jesusen begitartea ere.
	Teknikaz zer erranen dugu?
	Antzoki edo teatro-lekua bakun-bakuna dela, taulada huts bat, bazterrik gabea. Zolan oihal handi bat, eskuin gaixtoen atea, ezker onean. Erdian arte bat, zonbait aldiz aita-saindu eta aingeruentzat. Zonbait kadira. Oihalaren gain-aldean, soinulariak.
	Ohar huni: gaixtoek ez dute nehun urdinik, ez eta onek gorririk. Gaixtoak sartzen edo ateratzen direnean, musika berezi batek laguntzen ditu; onak ere berenaz lagunduak dira.
	Urratsak ez dira oro berdin: erregek badute beren liturgia, bertzek berena, eta onak ala gaiztoak diren arabera, oraino jestuak bertzelakatzen dira.
	Guduak jeneralen artean iragaiten dira. Bi lerrotan emaiten dira elgarri buruz. Hasten dira desafioka, laidoka, eta «batalla»ren airea musikariek botatzean, gerlariek dantzatzen dute beren gudua, elgarren ezpatak tankeran joz.
	Antzoki lau kantoinetan zaintzaleak baitira armatuak, batek airean zizpatiro bat emaiten duenean, neskatxa zerbitzari batek oihal bat hedatzen dio lurrean, hilen den soldaduari, erortzean, ez dakizkion bere arropa baliosak fundi.
	Guduak ardura handizki apailatuak dira. Etsaiak zaldiz heldu dira antzoki ingururat, eta taulen gainekoak kanpokoekin badituzte elgar-hizketak.
	Bertze hainitz berezitasun balitazke altxatzeko, bainan biziki luze loake. Pastoralen ikusteko tirria piztu baginu irakurlen baitan, ez lizateke gaizki!

* * *

	Xuberoan izan dituzte lehenago irri-egiteko pastoral batzu. Eraikidura bertsua dute, bainan funtsa arras bertzelakoa. Gaiak biziki ausartak, mintzairea gordinskoa, han-hemenka zikina ere. Ez da harritzeko aspaldiskoan bai prefetek, bai auzapezek, debekatuak baitituzte. Hogei-ta-hiru kopia zahar gelditzen dire, linguistikari buruz ikertu behar litazkenak. Euskara hobea dute pastoral handiusek baino, nahiz arruntagoa.

* * *

	Arrasateko Gabon-antzerkia: Orok badakigu pastoralak Erdiaroko ministerio deitu eliza-antzerkien ondokoak direla. Teatro hori Europako eskualde gehienetan bizi izan da, gero eta pasarte tzarrez nahastekatuago. Apezek eta herrietako buruzagiek kondenaturik eta ohidurak galdurik, emeki-emeki iraungi da, doi-doia hanhemenka zerbait orroitzapen utziz, Oberammegauen edo. Xuberon bezala.
	Euskal-herrian pastoralez kanpo badea haren hatzik? Iduri luke baietz. Hemezortzigarren mendean, Barrutia izeneko eskribau grabar batek (1682-1759) Arrasaten ondu zuen euskeraz «Acto para la Noche Buena». Izena erdaraz ukaiteak ez gaitu harritu behar. Pastoral batzuek ere frantsesezko titulua dakarte: Les quatre Fils d'Aymon, La Prise de Constantinople eta holako.
	Gaia Jesusen sortzea du, beraz elizakoa: bainan Ebanjelioari josiak zaizko, hein bat polliki, hameka xehetasun alai edo hunkigarri, dantzak eta kantuak barne. Gainera, harat hunat garamatza erdi-komedia horrek, Betlemetik Arrasaterat, Herodesen urtetarik Fernando gogo-ilunaren egunetarat. Oro abilki antolatuak eta urtuak daude, maisu-lan batean bezala.
	Barrutiak, euskera-mordoikoa erabilia gatik, (zonbaitek orduan uste baitzuten española euskeratik sortua zela!) obra ederresgarria egin du, Pastoraleri nausi dena.
	Nekez sinesteko zaiku, antzerki bikain hori —euskerazko hoberenarentzat jo baitute norbaitzuk— bet-betan sortu dela aita-amarik gabe. Badu kanore, giro hartan, aintzinekoak ukan zituela, ahulagoak segurki, bainan errege-bidea nolazpait ideki ziotenak.

FUNTSEZKOAK

	Orai arte aipatu dugun herri-literatura gehiena jostakina zen, gai handiak zerabiltzalarik ere.
	Bi hitz labur bederen hartze dituzkete funts gehiagoko gure kantika, hitzaldi eta gutunek.
	Ez dituztea ondorio baliosenak ukan, gure arbasoen kulturari eta mintzairari buruz?
	Eskual kantikek girixtinoen arimak hazi dituzte. Hiru mendez obra ttipi hoien biltzale hainitz izan da, zor handienak dauzkiegularik Inchauspe, Hiriart-Makola, Daranatz, Laharrague, Donostia, Vegel eta gain-gainetik Gabriel Lerxundi aita beneditanoari.
	Abesti horiek, nahiz bertze hizkuntzetakoen gai eta sendimendu ber-berak dariozketen, nortasun bat derakuste: ez dute heiek bezanbat hasperen eta zinkulina guri botatzen. Gizonki, neurri gehiago dadukate, fedezko erakaspena lirika-oldarrari nausitzen zaiolarik. Ez dituzte zainak inarrosten, ez nigarrak jauzarazten, bainan gogoa argitzen, nahia oneratzen, bihotza izariz hunkitzen. Banago aski hurbildik izan diren ikertuak.
	Bainan gorago ezar ginezazke gure lehenagoko apezen predikuak.
	Heien igandetako hitz-ñoa bazen zerbait gure herrietan; arteko solas-bide bikainetarik bat. Haurrak elizatik sartzean, galde egiten zitzaien zen erran zuen jaun erretorak; gizonek ostatuan, haren piko eta erasiak onesten edo gaitzesten zituzten, bi baso arnoren artetik; iturrian eta lats-harrian emaztek ere aipu zituzten haren ele pollit edo biperdunak.
	Alabainan prediku hoitan aditzalek jende xehearen hizkuntza bera entzuten zuten, apurño bat apailatua naski, bainan bere egun guzietako gatz eta lilurez, ez den mendrenik gabetua.
	Duela hogei-ta-hamabi urte dei bat egin ginuen, ez zenez norbait hasiko apeztegiz apeztegi ibiltzen, apez zenduen predikuketa. Izan omen zen abiadura zerbait, bainan ez zuen iraun. Orai berriki atseginez irakurri dugu xede horri lotzekotan zaizkola gazte zonbait. Jainkoak lagunt ditzala. Ezen, gure iduriko, lan horiek abantail gehiago derakarguke, ipuin eta kantuek baino, ez balitz ere hizkuntza jakitatearen onetan baizik.
	Elizaz kanpoko hitzaldiak askoz bakanagoak izan dira. Bizkitartean aspaldi danik baliatu dituzte bai politika-biltzarretan, bai euskaltzaleen bilkuretan, bai laborarien arteko solas-aldietan; eta —hau bernia dugu— irratietan.
	Hoitaz ere uste dugu on lizatekela arta hartzea.
	Euskaldunen arteko gutunak ez dira literatura handian sartzen. Zorigaitzez hainitzek ez dute erdaraz baizik idazten, nahiz azken denbora hautan emendatzen ari diren euskerazko gutun egileak. Konprenitu duteke, gure etxeko mintzaireak baduela, guretzat segurik, Axular handiak aipu zuen, eta erdarek ez duten «zapore» edo «gozo» bat.

PASTORALEZ

	Pastorala hitzak latinean du bere erroa; artzain edo abeltzainari eratxiki gauzez erraiten ohi zen Erromanoen egunetan; geroxago eliza-gixonen erran eta urratseri ere izen hori eman izan zaie.
	Literaturan, olerki batzuk menditarren eta baserritarren bizia goraipatzen baitzuten, horiek ere pastoral deitu zituzten. Gisa berean, hamaseigarren mendean, Montemayor, Torquato Tasso, Guarini eta heien jarraileen antzerkiak.
	Hemen Ziberotarren pastoralez mintzatuko gana, eta berehala dugun erran, ez dutela ahaidetasun izpirik doi doia seinalatu dugun teatroarekin, izena baizik.

A. Aintzinekoak

	Egia erran, ez dakigu, lekukotasunik ez izanez, ea Euskaldunek antzerki modu zerbait ukan duten Ziberoko pastoralak sortu baino lehen. Baina itxura guzien arabera, hauk Frantziako teatro xaharretik jalgi dira. Hasteko titulu gehienak frantsesez ezarri dituzte eta asko, «moralité» edo «mystére» bezala aurkeztu.
	Bi hitz, aintzineko arrotz horietaz, hobeki erakusteko nola ziberotarrek beretu dituzten eta hein batean berritu.
	Frantzian, bertze toki hainitzetan bezala, teatroa paraliturgiatik hasi zen, Ebanjelio pasarte batzu boz bakar batek irakurtzeko orde, bizpahirulau erraile galde-ihardespenka ari baitzuren, erakuspenari bizi gehixeago eman nahiz.
	Baina, handik laster, elgar-hizketa horiek hedatu ziren, luzatu, ihakinez emendatu, hitz eta jestu arruntez itsustu, halatan non ez baitzitazken gehiago elizan jalgi: «miracles» eta «moralités» direlakoen ordua izan zen, XII, XIII eta XIVgarren mendetan.
	«Mystére» deitu antzerki mota XV ganen mendean agertu zen. Izen horrek ez du batere «mixterio» erran nahi. Ministerium hitzetik heldu da, emankizun eta omenaldi adiarazten duela.
	Emankizun horietan, gertakari bat oroit-arazten zen elgar-hizketaz: gaia bi Testamentuetarik edo Sainduen bizitzatik hartua zen, gutiz gehienetan.
	Antzerkia zortzi silabako neurtitzetan idazten zuten, bertsuek bi puntu baizik ez zituztelarik: pasarte lirikoak kantatzen ziren. Hitzaurre atean ateangaia aipatzen zuten eta aditzaileri ixil zedin eskatzen. Lana bera egunka zatikatua zen, egunak zaukalarik emankizun baten erran ahal zitaken bertsu saldoa. Zenbait «mystère»k egun parrasta bat bazirauten. Noizik behin hamarretaraino.
	Aipa ditzagun teatro hortako berezitasun handienak. Dena miragarri da: Jainkoa, Ama Birjina eta Sainduak orotan dabiltza; batzutan nortzen ere dituzte Zuzentasuna, Bakea, Egia, Urrikalmena.
	Nahas-mahas jalgitzen dira pasarte hunkigarri eta irrigarriak: irri egin-arazteko, arrunkeria guziak on zaizkie: ikusleen alegeratzeko agertzen dira mandatari bitxi, tirano, itsu, morroin ausart, eta Satan ber-bera, maltzur, trufari eta orotarik ikaragarriena.
	Antzokia herriko plazan eraikitzen zuten taulaz, emankizunak iraunen zuen denborako. Zenbaitek erran du antzokiak bazauzkala hiruzpalau estaia edo etxe-mail. Ez, joka-lekua hein berean zegon, bainan frango luzea. Baziren ezker eta eskuin egoitza andana bat, eta haien artean ibiltoki zabal bat. Jakin behar da memento berean zerbait gertatzen ahal zela egoitza batean, eta bertze zerbait bertzean. Jokalariak iragan zitazken, behar arau, leku batetik bertzerat.
	Nor ziren antzerkilariak? Nehor ere ez zen teatrotik bizi ordu hetan. Antzerki muntatzaleak karrikaz karrika oihukatzen zuen zer xede zaukan eta, edozein izan ziten, parte hartu nahi zuten guziak biltzen zituen: ehunka ateratzen omen ziren borondate onekoak, bai trapan urrurik agertzeko, bai eta eralgieri buruz puntxatzeko. Zaldun ala bilaun, langile ala arlote, deneri ohore zitzaien josteta hortan baltsatzea. Alta bada bertsu-alde luzeak bazituen gogoz ikasteko antzerkilari bakotxak; jauntziak bere gostuz behar zituen zuzkitu: eta batzuetan segurik zer nahi oinaze pairatu, teatroan martirarena edo berdin gaixtagin zigortuarena egiten zuelarik: ezen ez ziren alegiazkoak, emaiten zizkioten lantza-sistak, makiladak eta ukabil-kaldiak.
	Aditzale eta ikusleak ere arduratuak ziren, apailatzen ari zen jai handiaz: apezek, herri-gizonek, anaitasunez diruz laguntzen zituzten arizaleak. Ikuskizuna zerabilaten arte guzian, hiria hutsa zen, saldegiak hetsiak eta auzapezak debekatzen zituen indar-landk oro.
	Jendeari laket bazitzaion ere antzerki-mota hori, nekez erran daiteke, irakurlearentzat badela bertsu horietan miresteko edertasun hainitz: luzekeria eta nabarkeria aspergarri dira frango laster, are gehiago pasarte oies eta morrokoz emokatuak direlarik. Aitortu behar dugu, mende hetan jendeak ez zirela biziki minberak, ez ofentsaerrexak. Baina XVI garren mendean, literatura berria sortzearekin, hein batean gizartea legundu eta xukundu baitzen, buru zenbait bederen jazarri ziren Frantzian, «mystère»ren aurka, jasangaitz zitzaizkiela. 1548ko hazilaren 17an Pariseko Parlamentak debekatu zituen gai sakratuzko antzerki horiek oro, profanoak haizu uzten zituelarik, garbiak eta onestak izanen ziren ber.
	Parisen betikotz itzali ziren «mystère» direlakoak; bainan probintzietan aintzina jalgi zituzten, behar orduan bertze izenik emanez. Tragediak eta pastoralak modan baitziren eta on-hartuak, Euskal Herrian eta Biarnon bederen izen horietaz jauntzi zituzten, nahiz antzerki mota horietarik biziki urrun izaki.

B. Ziberotarren Pastoralak

	Ziberon, noiz sartu ziren «mystère» deitu antzerkiak? Iduriz, Lepantoko itsas-gudua baino lehenago. Gudu hortan (1571) Turkoak garaituak izan ziren, Europako bidea zerratzen zaielarik. Ordu arte Turkoen beldurrez ikaran zauden bazterrak, eta girixtinoek ez zuten kasik etsai handiagorik amesten. Mendebal huntan liburu eta kantuek basa huts, sordeis eta higuingarritzat zauzkaten.
	Aldiz, Lepantoko garaitzatik landa, Frantziako eta Italiako literaturetan Turkoen alderako izialdura ez zen bakarrik eztitu, bainan arras itsabasi. Turko gaizoak irringarri bilakatu ziren, eta komedietan «turkeriak» 1578a baino lehen agertu ziren, orduko Jean de Léry idazlea lekuko.
	Ziberoko pastoraletan Turkak arrunt gaitzetsiak dira, etsai gaixtoenen lerroan ekarriak, aspaldiko denboretan bezala. Horrek, gure ustez, erakusten du Euskaldunek beren lehenbiziko maileguak berantenaz egin zituztela XVIgarren mende erditsutan, non ez ziren geroxeago «mystére» xaharrez baliatu.
	Dena den, Ziberotarrek ez zituzten frantsesak hertsiki kopiatu. Antzerki arrotzak beren gisala antolatu, bakundu eta errextu zituzten.
	Hasteko eta bat, nahiz Pastoral gehienen gaia gaizkiaren eta ongiaren arteko gudua den, funtsean Jainkoaren eta Deabruaren artekoa, «mystère» zaharretan bezala, ez da Ziberon sekulan ikusten taulen gainean ez Jainkorik, ez Jesusik, ez Ama Birjinarik. Izaitekotz, zenbait aingeru eta zenbait satan. Artetik erran dezagun, agertzen zaizkun satanak ez dira mamu itsusi ikaragarri batzu, bainan mutiko lerden, jantzari xotil, soineko ederrez jauntziak: elea dute bakarrik ausart eta bihurri; jende onen tentatzeko eta gaizkiegileen sustatzeko. Bake, Zuzena, Egia eta holako izaite astratoak ez dabiltza behin ere gure teatroan.
	Aldiz, ikusten ohi diren mundu huntako personaiak ihaurri dira eta mota guzietakoak: errege, erregina, jaun eta andere handi, aintzindari, aita-saindu, apezpiku, mezulari, nagusi eta sehi, langile, laboran, artzain, jakintsun, azti, ohoin, jende hiltzale, preso-zain, zigorkari, eskale, eta nik dakita bertze nor!
	Bana bertze, pastoral batek berrogei-ta-hamar bat personaia eskatzen ditu: urrun gaude «mystère»ek behar zituzten ehun, berrehun, bortzehunetarik, nahiz hainitz den gure herri ttipientzat.
	Alabainan, orain berriki arte, herrika egiten ziren Pastoralak. Herri batek bere gain hartzen bazuen pastorala, herrikoz herriko muntatzen zuen, bertze nehungo laguntzarik gabe. Eta arizaleek oro gizonki ala oro emazteki izan behar baitzuten, asma daiteke ez zela errez, herrian mutil edo neskato ziren arrotzak, parada hortarako herritartzat balin bazauzkaten ere, andanaren biltzea.
	Kanpotar bakarra zen errienta, pastorala fornitzen eta erakusten zuen gizon ikasia: errienta ez da bekan baizik eskolemaile, zenbait aldiz gertatu izan den arren.
	Antzokia taulaz eraikitzen dute gune xabal batean, okasione hortarako, jar-leku andana bat eratxikiz aditzaleentzat. Lau kantoinetako trapa hiru aldetarik idekia da, osoki hutsa, aintzin-aintzinean eskaler ttipi batekin: zola oihalez zerratu da, hiru ate dauzkala, erdian erregena, eskuin onena, ezker gaixtoena. Hiru ate horiek ordaintzen dituzte «mystère»etako egoitzak, eskema huts gisa. Onen ate-gainean heien ikurrina, koroa xuri batekin; gaixtoen ategainean mogiaraz ditaken kartonezko «idola», bandera gorri batekin.
	Oihal hortaz gorago, soinularien ohantzea. Hortik txürülak lagunduko ditu Satanen dantzak, eta bertze musika-tresnek gaineratiko aireak oro, bereziki «aux champs» girixtinoen sar eta atera-aldientzat, «Marie, trempe ton pain» turkoentzeat, eta «batalla»ri dagokona.
	Girixtinoen atean ez eta heien jauntzietan ez da gorria haizu; ez eta urdina turkoenetan.
	Erran dugun bezala, antzokia berenaz hutsa da: ez du neholako lekurik itxuratzen: orotakoa da. Behin izan ditake Enperadorearen jauregi, gero Turko buruzagien egoitza, ondoan aita-sainduaren sala-handi, handik laster oihan, ixtant baten buruan gerla toki edo presondegi edo errege-bide edo ohoin-zilo, eta berriz ere turkoen edo girixtinoen gaztelu, edo eliza, edo sorgindegi: hots, nor ere baitira arizaleak eta zertan ere ari baitira, heien leku bilakatzen da antzokia. Funtsean aditzaleek arizaleen eletarik asmatu behar dute gauzak non gertatzen diren, eta noiz.
	Bainan nola iragaiten da pastorala?
	Jendearen biltzeko, arizaleek munstra egiten ohi dute, hots: ibilketa bat bidez bide, soinua lagun, hiru konpanietan: handimandiak karrosan, girixtinoak oinez edo zaldiz, turkoak berdin, satanekin.
	Herrian gaindi itzulia egin-eta, teatro aintzinerat heldu dira, eta eskaleretik igaiten agur-magur hainitzekin: urdinak pausuki, gorriak abreki; luzegi litake xehetasun guzietan sartzea.
	Aintzin-peredikü batean kantari batek emaiten du pastoralaren laburpena, erditik eskuinerat, eskuinetik erdira, erditik ezkerrera ibiliz, gibeletik entseinariak eta bi ezpatadunek segitzen dutela.
	Arizale guziak oihalaren gibelean egonen dira, eta zoin bere aldian agertuko, soinuak deiturik.
	Errienta, bere paperak eskuan, antzoki zolan izanen da, beltxez bezti, xingola bat seinale, eginkizunen kudeatzeko, soinularien gidari eta behar orduan arizalean orroitarazle.
	Lehen bi aldetarik triatezain bat bazagon xutik arma eskuan, jendeen ixilarazteko xo eta xo-ka, bai eta tiro bat airean adiarazteko «batallan» norbait hiltzeko mementoan.
	Pastorala gertaldi hainitzez egina da.
	Gertaldi bat hasterakoan, teatroko mixkandisek ekartzen dituzte antzokirat hartako behar izanen diren kadira, mahain eta bertze zerak: mixkandisak dira neskatxa batzu xerbützari direnak, baina ez arizale.
	Orduan soinuak deitzen ditu gertaldiko arizaleak: aterako dira zoin bere atetik, urhatsean, musikari jarraikiz, eta lerroan emanen bazterrean, bakotxa haiduru dagolarik mintzatzeko aldia etorri arte, mintzatzeko beharko baitu teatro erdirat agertu.
	Egia erran, ez da nehor mintzatzen pastoralan; denak berset-ka kantatzen dira, eta beti ibiliz: aingeruak dira bakarrik mugitu gabe aritzen eta otoitz bat emaiten dutenak.
	Bainan ibiltze horiek ez dira nola nahikoak, bersetaren neurkadaren edo erritmoaren arabera egiten dira, eta neurriaren markatzeko arizale bakotxak kana edo makila bat badu eskuan eta hartaz lurra joz aldi bakotx adi-arazten du pondua.
	Bertzalde jartze eta ibil-inguruak arras desberdinak dira erregetarik eta jende xeheagoetara, hai eta girixtinoetarik turkoetarat, are gehiago satanetarat, hauk xingilika ari baitira, dantzatzen ez direnean. Balitake hartaz hainitz erraiteko. Kasik, pastoralaren legeak lekizkeen batek, arizalearen egon eta ibil-moldetik, ezagut lezake, zein alderdiko eta zein gradoko den.
	Arizalea, bere erraitekoak erran-eta, bere bazterreko lerro hartarat itzultzen da eta han dago gertaldiak dirauno; bere lagunekin baten sartuko da bere atetik, soinuak joitean.
	Orduan mixkandisek husten dute taulada eta satanek beren dantza emaiten dute «Bon voyage, cher Du Mollet» kantuak duen airean. (On da jakitea Pierre Du Mollet hori XVI garren mendean bizi izan dela).
	Azken denbora hauetan Sataneri ez deiete kasik dantza baizik uzten: lehen, parte gehiago hartzen zuten, gaixtoak lagunduz, onez trufatuz. Uste dugu, zenbait aldiz, askoren gustuko, ozarkiegi ari zirelakotz, errientek mututu dituztela. Ez zitzaie gelditzen türk hilen ehorzteko kargua baizik. Ez dea gutixko?
	Pastoraletako gertakarietan ikusleak biziki laket dituzte guduak eta arras-biltzeak.
	Guduari batalla erraiten zaio. Bi moduz egin ditake. Gehienetan etsaiak bi lerrotan emaiten dira bisian-bis tauladan, bizkarrez sahets-bazterreri. Lerro urdineko aintzindari bat jalgitzen da gorrieri buruz ahapaldi gaixto bat botatzen deiela joan jin batean, ezpata keinatuz. Gorri batek emaiten dio errefera jestu basa batzuekin eta «hu!» eginez zerrien uxatzeko bezala. Hiruzpalauetan elgar laidostatu-ta, soinuak jotzen du «batalla»ren aire berezia, eta dantza iduriko urrats batzuekin, musika segituz, ezpatak kurutzatzen dituzte neurriz dirrindatuz. Norbaitek hil behar badu, mixkandisek mihise bat hedatzen dute, hila haren gainerat eror dadin soinekoak funditu gabe, eta triatezain batek tiro bat igortzen du airean, heriotzearen seinale. Eta abar…
	Bertze batzuetan, handizkiago iragaiten da «batalla». Alderdi batek beretzat dauka antzoki guzia. Bertzea zaldiz heldu da tauladaren setiatzerat. Ahapaldiak oraikoan kanpotik barnera eta barnetik kanpora aldizkatuz doatzi, ez baita batere itsusiago. Gero zaldun batzu, zalditik jautsi-ta, eskaleretik igaiten dira oxtian bezalako guduari lotzeko.
	Pastorala-egilek, jendeari kausitzeko, gertaldi bat pasarazten dute, alegia mendiko bazkaleku batean: hor aurkitzen dire arresak beren artzainekin. Ardiak abilki iganarazten dituzte antzokirat, beren joare pullitekin. Artzainek bisitatzaileak ongi hartzen dituzte, behar orduan argitzen, eta beti ahalaz alegeratzen kantuz eta xahako ukaldiz.
	Zenbaitek uste izan dute arres-biltze hortarik heldu dela «pastoral» izena: bainan ez zaiku batere iduri.
	Antzerkia beti kantu eder batek bururatzen du. Lehen Te Deum kantatzen zuten. Aspaldiskoan üskarazko kantore bat emaiten da bi bozetan segurik.
	Ondarrean azken peredikia jaliko dute, aintzin-peredikia egin zen bezala, ixtorioa laburtuz, hutsez barkamendu eskatuz, kontseilu on bat emanez eta orori afari on bat opatuz.

Santa Grazi

	Pastorala zaharretan gaiak atera dituzte Bibletik, Sainduen bizitzetarik, literatura grekotik, erdi-aroko kantore eta nobeletarik, eta erdi-asmatu ixturietik.
	Arras berriki sort-herriko gaieri lotu zaizkie: Duvoisin kapitainak eta Hiribarren apezak egin zituzten lapurtarrez Marie de Navarre eta La guerre basque, bainan ez ziren egiazko pastoralak; Clement d'Andurainek, Justin de Menditte apeza lagun, izkiriatu zuen Uskaldünak Ibañetan, bainan ohiko legeri jarraiki gabe (1906).
	Pierre Bordaçarre (Etxahun-Iruri) hasi da zinez herritar gaiez pastoralaren hazten: Etxahun (1952), Matalaz (1955), Berterreix (1956), Santxo Azkarra (1963), Le comte de Tréville (1966), Chiquito de Cambo (1973), Pette Bereter (1973).
	Zazpi pastorala horietan norbait zen aipu bururen buru.
	Orai Aita Juhañe Casenavek ontu duen antzerkian herri batez izanen da solasa. Hain zuzen, Santa Grazi, Basabürü Ibar-exkerrekoaz. Urdaix zuen leku horrek lehengo izena, eta elizara ekarri ziotelarik Grazi sainduaren erlika, hunena hartu zuen.
	Toki zabal patartsua, dena hosin, arroka eta erreka, hiru muga joiten dituena: Biarno, Arragoia eta Nafarroa. Gaineratiko Xiberotik arras desgune delarik, ez da harritzeko horko jende ere poxi bat apartekoa baita, bai askaziz, bai jitez, bai euskalkiz.
	Duela hamalau mende sartu zen Euskal Herriko edesti edo ixtorioan herri berezi hori. Erronkarirako bide hertsi bat iragaiten baita horko harkaitz latz batzuen artetik, Nafar-alde pasatzen ziren asko jende leku hortan barna.
	Hain xuxen badakigu, 635ean Arimbert, Dagoberten jenerala ateka horietan garaitu zutela Euskaldunek, eta berdin geroxago Aba-El-Rahman, 732ean, Poitiers-tik ihesi heldu zelarik.
	Bederatzigarren mendean, Santiagorako beilak bultatu zirenean, Ziberon gaindi ere pelegrin zer nahi hasi ziren pasatzen. Urrundik jiten baitziren, usu nekaturik eta eriturik aurkitzen-eta, frailek heientzat bide bazterretan eraiki zituzten aterbe batzu: gisa hortan sortu ziren Ospitale-pia, Urdiñarbeko ospitalia eta Urdaixekoa, hau deitu baitzuten Ospitale gañia. Etxe huni zatxizkola eliza bat eman zuten eta frailetegi bat. Han Abadia bilakatu zen eta abade baten manupean baziren kalonje andana bat, otoitz egiten eta pelegrin artatzen ari zirenak.
	Abadia horren inguruan eta kasik itzalpean bildu zen egiazko herri bat.
	Abadia horren ixtorioa 1085etik harat aipa ditake gora-behera hainitzekin 1725eraino.
	Oraiko eliza hamaikagarren mendekoa da, eta segur ikustekoa. Hartaz ere balitake hainitz erraiteko, eta jadanik asko liburutan aipatua da.
	Parropian izan dira zenbait apez ezin ahanztekoak: hala nola Harrixabalet, Arrambide, Etxekopar, Etcheverry, zoin bere dohainekin.
	Kondatzekoak litazke Jeanne d'Albreten denborako erlisione-gudukak, Landatarren eta Barnabiten kontrako auziak.
	Eta zertako ez Erronkariko jendekin hain luzaz Santagraztarrek ukan dituzten har-emanak, ala kontrabandan, ala artzaingoan, ala gasnagintzan?
	Alta Santa Grazi herriko patroinaren erlika bera ez dea gai jakingarria? Ezen hexur saindu hori, Zakozatik ukana, galdu zen eliza erretzean, berriz eskuratu, Atarratzen norbaitek ebatsi Madalenako prosesionetik etxerakoan, ohoinak itzuli, erreboluzioneko gaixtaginek suntsitu, eta Zakozatik bertze bat Baionako apezpikuak ardietsi.
	Berdin gorestekoak litazke tokiko ohidura, jai eta jostetak, orroituz Hardoy pastoral-errient famatuaz.

* * *

	Egia erran, Juhañe Casenavek egin daukun pastoralak ez du Santa-Grazi herriaren ixtorioa bururen buru erakutsi nahi ukan. Haren xedea izan da oraiko Santa-Graziren aipatzea, zertan den eta nolako etorkizunari doaken.
	Berrogei-ta-zerbait antzezlari elgar-hizketan ari dira. Adi-arazi beharrez herrian non zer den onik, edo hobetu beharrik; bazter ederrak goresten dira, ba eta gune lanjerosak aitortzen; erraiten zaizkigu uhaitzen, ihiziaren, kontrabandaren abantail eta atseginak; ez haatik ixiltzen makurrak eta atsegabeak.
	Aditzaleak beti zerbaiten haiduru egon ditezen, Satanek elgarrekin apailatzen dute nahaskeria zerbait, herritarren arteko bakea galdu beharrez. Horrela Juhañe Casenavek itzultzen deie debrueri pastorala zaharretan zuten tentatzaile kargua eta ez daude dantzari huts. Aspaldion beba ginauden noiz mintzaraziko zituzten tusuri horiek. Horra beraz, gure iduriko, urrats bat ona.
	Bada haatik zerbait berririk pastorala huntan. Eta hori deitzen dute gibel-soa.
	Zineman usu baliatzen dena da: norbaitek gogoan duen aspaldiko orroitzapen baten erakusteko, agerpena hausten dute, eta lehen pasatu zen gertakaria orai agitzen balitz bezala emaiten dute ikusliarren bixtarat.
	Gisa ber-berean Santa-Grazi antzerki huntan gibel-soak egiten zaizkigu, eremaiten gaituztenak, konparazione, Jeanne d'Albreten edo berdin Dagoberten denboretarat.
	Galde egin dugu bertzalde nor onen atetik jaliko den eta nor gaixtoenetik. Erantzuna hauxe izan da: Santagraztarrak onenetik, bertze guziak bertzetik!
	Manera oroz, gauza berria izanen da: Santa Grazin Santagraztarrek berek beren xokoko euskaraz Santa Grazi goretsiko dute, eta ukanen dute merezi duten ikusliaralde haundia.

EUSKAL-IPUINAK

	Aipatzera goazen lan hunek baluke liburu oso baten betetzekoa. Ez dugu hemen emanen erran litazkenen laburpen bat baizik.

GIZONAREN AMETS BEHARRA

	Orok dakiguna: gizon gehienak mundu hontako biziari kiretskiño bat aurkitzen diote, eta nolazpait, gogoz bederen, ihes egin nahi diote ametsetarako munduetarat murgilduz.
	Ez dute hortarako ahanz-gailu eta zora-galdu eskasik: batzuk arras ohoragarriak, hala nola lana eta otoitza; bertze batzuk higuingarriak, hala nola edari eta drogak: eta hirugarrenekorik, bienarteko zonbait, hala nola jostetak.
	Josteta-moduen artean berexiko ditugu idurimenezkoak, hala nota kantuak, teatroa eta ipuinak. Gaiez segurik hiru gauza horien arteko mugak ez dira berez-errazak. Askotan iturburu ber-berak dituzte. Xuberoan eta Lapurdin hasteko, berrehun bat urtez sartu dira eta etxez-etxe saldu Frantziatik heldu ziren liburuxka axal-urdin herrikoiak.
	Troyes eta Tolosako Bibliothèque bleue hortarik jalgi basa-ixtorioak hazi dituzte berdin pastoralak eta ipuinak. Adibidez Jean de Calais pastorala eta baxenabartarren Ixabelen gertakarien kontua ahaide hurbilak dira. Halaber Genevieve pastorala eta Lapurdiko Marie Valentine ipuina. Zenbait ipuin bestalde kantu bilakatu direnak edo antzerki gisa itzuli? Orroit Berreterretxez, Orreagaz, Santxo Azkarraz, Ehun dukat-ez.
	Baina geldi gaiten ipuinen eremuan. Non bizi izan dira?
	Uste dut bortz bizitegi ukan dutela Euskal-Herrian:
	— Supazter xokoa, afal-ondoetan familia biltzen zelarik su-garren aintzinean.
	— Mahain-ingurua, bazkal artean, bataio, komunione, ezkontza, ogi-joite (gari-jotze) apairu luzeak bazirelarik.
	— Ostatua, bereziki hartaz ase zirenean muslariak ixtorio bitxiena nork konda hasi-eta.
	— Eskaratze edo selairua, arto-xuritze aratsetan, hauzoa, elkarreratzen zirelarik, lanaren arintzeko ez bait zitekeen mutu egon.
	— Ihiztari-bilkurak, hor, emazte ez haurrik ez izanez, ixtorio gazi gizen, gordinak haizu bait ziren.
	Egungo egunean ipuin akademiatxo horiek galtzera doatzi, bizimodu zaharrak itzal-araz, irratia eta telebista orotan sartzen diren ber.
	Ikertu nahi baditugu, nondik bil?
	Oraino han-hemenka entzun ditazke, eta uste dut ez direla denak bilduak, hurbiltzeko ere, bereziki Xuberokoak. Hetaz behar litake axolatu.
	Baina corpus bat nahi baluke norbaitek apailatu, hatzeman ahal lezazke idatzi-ta aldizkari askotan barreiaturik, bereziki mende bat eta erdi huntako aldizkari, almanaka errebista, astekari eta egunkari batzuetan.
	Halere ez da, beharrik, lan guztia egitekoa. Bilduma baliosak badira eta biltzaile handienen izenak a-be-de-ka huna zein diren:

		Pierre d' Anjou
		Marie Ariztia
		Xalbat Arotxarena
		Azkue
		Julene Azpeitia
		Barandiaran J.M.
		Barbier Jean
		Bilbao Felix
		Bitaño
		Carpenter anderea
		Cerquand
		Claveria Carlos
		Elissalde Jean
		Elissanburu J.B.
		Etxeberri J.B.
		Ghiese
		Goizueta J.M.
		Irigarai Aingeru
		Kirikiño
		Lekuona M.
		Leon Leon
		Linazasoro Iñaki
		M. Monteiro Mariana
		Muxika Gregorio
		San Martin Joan
		Thomasset
		Uranzu
		Urbel
		Urruzuno P.M.
		Vicendoritz
		Vinson Julien
		Webster W.
		Zabala Antonio
		Zatarain Anbrosi

	Nor edo nor ahantzi dudala edo ahantzi banu, barka bekit: ez dut erdainuz nehor bazterrerat utzi, eta gogotik luza nezake ipuin biltzaile horien xerrenda.

EUSKAL IPUINAK ZENBAT DIREN OROTARA

	Ez dakigu xuxen erraiteko. Ipuindegi hainitzetan ipuin berak edo beretsuak bilduagatik, ez-berdinak baizik ez kondatuz, erran daiteke milaz goiti badirela halere: hamabi ehun bat gutienez, edo dirudienez. Jakina: ez ditut barre ezartzen, merezimenduz beteak badira ere, izan diten edozoin herritakoak euskaraz hitzez-hitz itzuli erdal ipuinak, nahiz batzuetan baduten gure hemengokilakoen ahaidetasun zerbait.

NOLA KLASATU EUSKAL-IPUINAK

	Azkuek bi taldetan ezarri zituen: luzeak eta laburrak. Berexkunde hori ez zait hanbatekoa. Gai bera labur ala luze ditake. Bi kondatzaile eder ezagutu ditut gaztaroan: Guichou apeza eta Leon Barbier, Jean Barbieren anaia. Guichouk ipuinaren giharra ematen zuen hitz gutiz, bizi-bizia. Leon Barbierek ipuin ber-bera iraunaraziko zeutzun xehetasunez, ez dakit zenbat denbora. Zer beharko zen bada, ala Gichourena laburretan ezarri eta Leon Barbierrena luzetan? Ez du kanorerik.
	Jean Barbierek ere bi talde nahi zituen: alde batetik ixtorio-mixterioak eta bertzetik bertze guztiak. Laketago zait zatikatze hori Azkuerena baino. Haatik ez zait batere itsusia Zerbitzarik proposatzen zuena: lau ipui mota: amesgarriak, lazgarriak, altsagarriak eta jostagarriak. Funtsean, ipuinek darozketen sendimenduetarik jujatzen zituen.
	Nihaurrek behar banitu klasatu, bortz mota handi berex nezazke:

		Lehenik: paganoak
		Bigarrenik: basa-giristinoak
		Hirugarrenik: basa-ixtoriok
		Laugarrenik: amets hutsezkoak
		Bortzgarrenik: irri solasak.

	Erran gabe doha zati bakoitzak balauzkela kapitulu andana bat. Adibidez, ipuin paganoetan euskal mitologiako izaiteek balukete, zoinek bere kapitulua: bai lamiak, bai Marik, bai hunen semeek, bai basa jaunandereek, bai bertzeek.
	Gisa berean, Kapitulu bana basa-giristinoetan hartze lukete Testamentu zaharrak. Testamentu berriak eta Sainduen bizitzak, euskal-ipuinek eratxiki deizten sineskerien eta mirakulukerien gatik.
	Basa-ixtorioak ere baluke zonbait kapituluren betetzekoa, dakigularik nola egiazko gertakariak jendeen oroitzapenean ezinago aldatzen diren: aditzekoak dira gure kondatzaileen ahotik, ez bakarrik erromatarren aroko pasakizuna, baina aro berrikoak! Aipa dezadan Zesar, ala Karloman, ala Santxo Azkarra, ala Napoleon, ala Hitler, ez duzue aise asmatzen ahal zer berri harrigarriak aterako dauzkitzueten!
	Bertze talde handietan, kapituluak nortzuka edo jende-motaka berex nezazke. Adibidez hor gehienik aurki genezazke:

		Errege-erreginak
		Buhameak
		Medikuak
		Sorginak
		Apezak
		Soldaduak
		Sakristauak
		Juje eta Hauzilariak
		Kontrabandistak
		Ihiztariak
		Indianoak (amerikanoak)
		Zozoak
		Atso gaiztoak
		Ostalerak

NONDIK ATERA DITUGU IPUIN HORIEK ORO?

	Horietatik hainitz ez dira baitezpada Euskal-Herrian ondoen pare sortuak. Ehunka aspaldi danik lur huntako eskualde guztietan gaindi kurri erortzen diren toki bakoitzean itxura berezi bat hartuz.
	Encyclopedie de la Pléiade deritzanak badauka hiru tomotan munduko literaturaren ixtorioa. Hartan ohar ditake ipuinek harrigarrizko eremua eduki dutela bortz mila urte huntan segurik. Baina miatzen baldin baditugu ipuin bilduma handiak, hala nola Dictionaire des contes populaires, Bibliothèque bleue des XVII et XVIII siècles, Die Marchen der Weltliteratur, Kondjahon Mono-gatari, eta bertze, aitortzera behartuak gara ipuin-beretsu keta ederra kausi ditakeela nonahi, nehork ez dakielarik nork nori dituen ebatsi edo mailegatuak. Adibidez guk Axularrez erraiten baitugu ere itzala galdu zuela deabruaren atzaparretan utzirik, alemanek eta italianoek gauza bera kondatzen dute bertze zenbaitez; zeruan zaldiz sartu zenaren ipuina ezagutua da Errusian ere; Disciplina clericalis liburuan hatzeman ditut zuek Amezketako Fernandori eta guk Gameko Axigarri eratxiki balentriak. Ez da dudarik: populu guztiak itsaso berean ari izan dira arraintzan, gero arrainak bakoitzak bere gisa apailatu baditu ere mahineko.

EUSKAL-IPUINEN ZENBAIT ITXURA

	Mitologiari buruz bazter ditzagun bizpahiru gezur. Pio Barojak sartzen dauzku Thor, Aitor, Maitagarri euskal sinesketan: ez ditut behin ere gure ipuinetan aurkitu, ez-eta Urtzi famatua ere. Piok ez omen zuen federik baina Xaho profeta baitan nola ez? Gure xaharrek ez zuten fata edo hadurik aipatzen, nahiz Europa guztian bazuten horiek arrakasta.
	Aldiz lamiak baziren ausarki gure alegietan, hetaz ez delarik mila urte huntan bertze nehun oroitzapenik gelditzen.
	Bertze xehetasun bat: bildu diren euskal-ipuinetan behinik behin, ez da lizunkeriarik. Arruntak, gordina eta atrebituak bai, baina ardurenean frango pulliki erranak, sano-sanoki, sendimendu bihurririk gabe.
	Mintzairaz den bezainbatean, ez da egiazko legerik: kondatzaile bakotxak badu bere euskara eta bere jeinua. Etxeko eta herriko hizkuntza baderabila, dakien neurrian ala mordoilo, aditzaileei kausitu nahiz. Kondatzean, edergailu guti: han-hemenka atsotitz bat edo bertze; konparazione bat edo bertze, arrabots edo zarata-hitz batzuk jostatzeko ateraldi bakar batzuekin.
	Moldatzeari buruz, ohidurak badira:
	Hastean, adibidez, honelako erran-bidez balia ditake:

		— «Bazen behin gizon bat…
		— «Askotan munduan gertatzen den bezala…
		— «Xantxun zenak kondatzen zuen, baizik-eta…
		— «Saski huntan zazpi arto-buru gelditzen baitira, etxe batean baziren zazpi anaia…
		— «Aldi batez bi senar-emazte…

	Bukatzean ere badira ohiko erran-bideak:

		— «Hala bazan ez bazan, eman hori kalabazan…
		— «Ontsa bizi izan baziren, ontsa hil ziren: hortan fini da ixtorioa.
		— «Egia bada sinets, gezurra bada ez sinets. -
		— Geroztikako berririk ez dut ukan.

	Ipuin tartean hirukoa eta zazpikoa maiz agertzen zaizkigu:

		— «Bidean heldu ziren hiru mutiko, edo hiru soldado, edo hiru neska, etab.
		— «Asmatu behar hiru egia…
		— «Atea hirutan jo behar…
		— «Hitz bat hirutan errepikatu…
		— «Gerlan ibili zazpi urtez
		— «Familia batean zazpi ahizpa
		— «Sagar-ondo batek zazpi sagar izaki…
		— «Herri batek zazpi eihera…
		— «Etxe batek zazpi leiho…

	Epeak ere gisa berezi batez markatzen dira:

		— «Semea etxera itzuli zen urte eta egun baten buruan…
		— «Handik zortzi egunera karta igorri zuen…
		— «Eri hainitz hiltzen dira pheratu-ta bederatziurrenean…

	Ororen buruan gure ipuinek zer salatzen daukute gure aintzinekoan gogoeraz?
	Aitor dezagun norbaiten jujatzeko haren ipuinen ikertzea ez dela naski biderik xuxenena…
	Baina tira!
	Ipuinen argitarat jende xehea nik urrikalgarri daukat. Ohartze eta jakitate gutikoa agertzen zait; oro axal eta ilunbetsu ikusten zituela lidurike.
	Jendeak eta gauzak gaingiroki azaltzen zituen: gehienetan ezin jakin Karlomanen jauregi ederrak zer zuen bada hain ederrik, edo Ortzaizeko sorgin itsusiak zer hain itsusirik! Xehetasunik ez!
	Izan zadin lurraz, izarrez gorputzaz, eritasun ala sendagailuez, ipuinetan bizi ziren oraino erdi-aroko ustekeriak.
	Erlixionea ere ahal bezalakoa: erdi pagano, erdi giristino, dena sineskeria.
	Ametsak labur: diru puxka baten biltzea, ase on baten egitea, ez jateko finez, bainan jaki gizen ausarkiz.
	Mundua hiru partetan ikusia: handi-mandiak, gaiztaginak eta populu xehea. Bitxi da ez bait dira inoiz nehoiz burgesak agertzen. Errege-erreginak gehienetan errespetuz inguratuak. Gorteko jaun-andereak bizkarkin maltzur eta gaiztotzat edukiak. Jende beltza, buhame, ohoin, sorgin eta holakoak, madarikatuak, salbu fortuna egin-eta.
	Miseria, gosetea, izurriteak, gerlak aipu dira, zergak ere eta hauzolanak; bainan oro ezinbertzeak zaizko kondatzaileari, hots! halabeharra. Ez du iduri ezeria huntarik ateratzea asmatzen ere zukeela, gure aintzinako populuak. Kirets eta nagi zagon, herrestan bizi.
	Oro har, ipuin xarrek ihes-bide zirelarik, banago ustegabetarik ez zirenetz lo-behar!
	Barkatu iritzi ilun horrekin bukatzen baitut ene lanttoa.

AMODIOZKO KANTUAK
LAPURDIN BAXENABARREN ETA ZIBEROAN

	Aditzale adixkideak, agur!
	Bilintx handiaren goresterat deitu gaituzuelakotz, hemen gauden bi lapurtar hauiek benetan atsegin dugu, eta eskerrak diozkagu Donosti-Aurrezki-kutxari.
	Erran gabea: Miguel Pelay Orozco jaunaren hitz goxoek barna hunkitu gaituzte, baitakigu idazle bikain horren liburuek dakarkioten omen zabala.
	Bilintx, ororen iritziz, euskal maite-kantari famatuena izan da, aipatu baititu ez bertzeen bihozkadak, bainan ber-berenak, bere amodio gose-egarriak saminki oihukatuz, lotsarik gabe, halere urguri, bigun eta samurbera zegolarik.
	Nahi ukan digute eskatu gure ipar-bazterretako amodiozko kantuen berri eman diezazuegun, haren ohoretan, nahiz ez diren naski Bilintxen hein berekoak, batzu herabetsuagoak izanez, bertzeak bipertsuagoak. Gure aldetako bertsulariek ez zuten, Elizanburuk salbu, ez Aguilera-ren, ez Heine-ren, ez Becker-en ezagutza mikorik. Ez ziren alabainan hiritarrak, baserritarrak baizik: eskola guti zuten, eta Cafe Orientaleko lagun ikasiak ez ziren heien ostatu arruntetarat jausten.
	Laster ohartuko zarete bi gogo-moldeen arteko makurraz. Kantua musikarik gabe, motz eta hotz legoke, bereziki hitza eta doinua elgarrekilako asmatuak izan direlarik. Poetek batu ekeiak ez litazke behin ere berexi behar. Nihaurek, neure boz kakolarekin, ez bainezaken deus ere kanta, galde egin diot Roger Idiart jaun adixkideari laguntza poxi bat. Ugaria ardietsi digu. Hari eskerrak pentsatzen dut ene hitzaldia ez dela motelegi izanen; alderantziz ukanen dituela berenaz eskas lituzken bizia eta alaitasuna.

GOGOETA LARRI ZENBAIT GAINGIROKI

	Aspaldiko errana da, berenaz kantua bihotzetik jalgitzen dela eta bihotzetara hedatzen. Izan ere, kantu gehienak amodiozkoak dira, maitagunez gorets dezaten Jaungoikoa, aberria, itsasoa, lurra, etxea, ala jendeen arteko atxikimendua.
	Baina egun, hemen, jendeen artekoa baizik ez dugu aipatuko, gizon-emazten artekoa bakarrik, ezkontzarako bidetakoa; ezen, gure euskal kantu herrikoietan ezin aurki ditake Meleagro edo Sapphoren oiharzunik.
	Oixtion erran duguna: gaia mugatu digute Zibero, Baxenabarre eta Lapurdiko abestietan. Badugu nahikoa: alabainan, gure ipar-alde hortan, amodiozko kantuak gaindizka baditugu. Asko bildumetan aurki ditazke. Biltzale nasaienak izan dira Francisque Michel, Sallaberry Maulekoa, Charles Bordes, Azkue, Donostia, Barbier, Dufau, L. Dassance, Onaindia. Nihaur ere ari izan naiz bilatzen eta publikatzen. Bainan erran dezaket badela oraino multxo bat agertu gaberik.
	Abesti horiek molde hainitzetakoak dituen. Ezen heien musika biziki desberdina da:
	— doinu zenbaitek erdi-aroko usaina badakarkete; - bertze batzuek hamazazpigarren mendekoarena;
	— parasta batek salatzen digute lehen eta bigarren erromantismo giroetako jendeen bihotz eria;
	— eta azkenean nola ez aitor, han-hemenka zenbait aire arrotz berrien kutsua?
	Hainbertze melodi desberdinekin, ez bertsuen eta ez neurtitzen egiturak ez ditazke elkarren iduriak izan. Kondatu ditut 24 bertsu mota eta 16 neurtitz mota; baditake ez nitzaien deneri ohartu.
	Literatura-moduez gauza bera erranen dugu:
	— zenbait kantu ipuin itxuran emanak dira;
	— bertze asko bakar-hizketa moduan, alegia norbait bere buruaz bere buruari mintzo:
	— batzuetan maitalea bere maiteari mintzatzen zaio, hunen erantzunik gabe;
	— gehienetan elgar-hizketak dira gizon gaztearen eta neskatxaren artean, bakotxa bertzearen zinezko amodioaz segurtatu beharrez.
	Bixtan da maitaleen egoerak, sendimenduak eta erranak noiz nolakoak direla eta kantu batetik bertzetara arras alda ditazkela. Argitasun larri hoik eman ondoan, xeheki ikertuko dugu gure kantuen arabera zer den amodioa, nun pizten den, zerk hazten, nola mintzatzen, zerk trabatzen, zerk hausten, nola ezkontzarat heltzen.

1. ZER DA AMODIOA?

	Gure kantuetan ez du fama onik bana-bertze. Batek dio:

		Amodioa zoin den zoroa mundu guziak badaki.

	Bertze batek deitzen du «sukar malina»:

		Eri nuzu bihotzetik, erraiten dautzut bi hitzez:
		Sukar malinak hartua nago, zu ez izan beldurrez
		Otoi, otoi, zuk senda nazazu hil ez nadin xangrinez.

	Asko maitale auhenka ari dira, zozotuak bezala dabiltzala, amodioa dela kausa, loa eta lana galdurik beren maitea beti gogoan:

		Egun oroz, goizetan, arratsetan.
		Beti nago pena doloretan.
		Ezin dezaket jan, ez eta ere edan.
		Ez dakit zer dudan:
		Gaitz handi bat da ni baithan
		Amarratu nau bet-betan
		Ez naiteke ni bizi gisa hunetan.

	Eta huna bertze mutiko baten deiadar samina:

		Plañu niz bihotzetik:
		Gaitza zer düdan ez dakit,
		Trixtezia batek hartürik!
		Enüke axolarik,
		Balitz erremediorik
		Ene gaitza senda ahal lironik;
		Ezta mündian barberik, bat beizik
		Ene gaitza zertarik den ezagützen dianik:
		Eta hura berantetsirik
		Baniagozü, gaixoa, trixterik!

2. MAITALEK NUN EGITEN DITUZTE EZAGUTZAK?

	Mutiko batek aitortzen du elizan ohartu zaiola neskatxa bati: musika «Si j'étais roi» opera-puska batetik hartua zuen Elissamburuk:

		Igande bat zen ikustean
		Nik aingerua lehen aldikotz:
		Haren itxura bihotzean
		Geroztik hor dut eta betikotz!
		Meza zen ari aldarean,
		Belauniko zen otoitzean.
		Gero behatuz zeruari
		Agur ezti bat egin zuen
		Aingeru bere lagunari
		Ordutik maitatu nuen…

	Badira, ehorzketa batzuetan edo berdin hil-harrietan elgar aurkitu baitute:

		Bere aitaren hobi ondoan lore aldatzen ari zen;
		Errespetuki alde hartarat ixilka hurbildu nintzen;
		— Agur, Katixa, huna non noizbait bakarrik zaren aurkitzen:
		Aspaldi danik ene bihotzak zaitu kartsuki bilatzen.

	Maizago, lehen eleak merkatu, feiria, dantza edo ezkontza batzuetan gertatzen dira:

		Ortziraletan duzu Garruzen merkatu
		Ene maite pollita han nuen kausitu.

	Bertze kantu batek dio:

		Mariluxen ezteietan, biak mahain berean,
		Jan-artetik elgarri so plantatu ginenean,
		Sentimendu bat piztu zen kolpez gure artean.

	Hirugarren batean hauxe aurki ditake:

		Azken bestetan egin nituen izarraren ezagutzak.

	Askotan iturri inguruetan mutiko gaztek atxemaiten zituzten emazte gaiak. Orai ura etxerat heldu zaie. Huna neska batek kondatzen duen ixtorioaren hastapena

		Goizean goiz jeikirik argia gaberik
		Urera joan ninduzun pegarra harturik
		Jaun xapeldun gazte bat jin zautandotik
		Heia nahi nuenetz urera lagunik…

	Erran behar dugu bertze buruz-bururik gerta zitakela. Ohartuko zirezte gure amodiozko kantuetan gauak bere ilargi-izarrekin leku handia badaukala.
	Alabainan hainitz gizon gazte maiz gauak gauari amoros dabiltza, neska batzuen leihoetarat harrixka botatzen, heien iratzartzeko eta heiekin amultsuki mintzatzeko. Askotan heien aitamen ixilik, bertze batzuetan nehoren beldurrik gabe.
	Noiz behinka neska etxetik ateratzen da mutikoaren bidera, neskak edaria ekartzen duela, mutikoak kokil edo bixkotxa. Mutikoa nunbait zain dagolarik eta neskak opor egiten, erraiten ohi da mutikoaren gatik «lastoa jan» duela, hots, janari idorra. Behar da ohidura hori ezagutu, kobla hunen ulertzeko:

		Ene bihotz gaixoa etentzera doa:
		Ezin jasan dezaket bardako laidoa,
		Maiteak jan-arazi baitzautan lastoa.
		Bera dut deitoratzen, ez haren amoa!

3. ZERK DITU NESKA-MUTIKOAK ELGAR GANATZEN?

	A) Itxurak

	Huna mutiko baten ustea alaiki kantatua:

		Gizon gazteak ezkontzeko behar ditik lau gauza:
		Lehen-lehenik iduria, alegera bihotza,
		Dirua frango sakelan eta bizitzea ez lotsa.
		Horietatik hiru baditut, laugarrena dut falta.
		Bai iduria badut eta alegera bihotza:
		Dirurik ez dut, bainan ordainez bizitzeaz ez lotsa!

	Bitxi bada ere, euskal kantuetan ez dute neskek aipatzen mutikoaren itxurarik, hiru kantoretan xoilki haren «ile horia»!
	Gizon gaztek aldiz maiz aipu dute maitearen kanpoko kanorea: goresten haren begiak, begitartea, ezpainak, esku xuriak, boza, eztitasuna. Bertzerik ez.
	«Maria» deitu kantuan Elissanburuk xehetasun gehiago badakarzki. Nahiz ez duen Bilintxek bezalako emazte-pintura edo marraski luzerik.

		Aztal biribil eta zangar hertsia,
		Eskuaren beteko zango bihia,
		Ttiki-ttikia
		Golgo bat aberatsa, lerden gerria,
		Erne begia:
		Nolako panpina den, horra Maria!

		Mariak baratzean badu berea,
		udan eta neguan lorez betea
		Errek'artea
		Bere loren artean erdi-gordea,
		Gaixo maitea,
		Bera da pollitena, hango lorea!

	Euskaldun bertsolariek nahiago izan dute erran bakarrik anderez pollitak, ederrak, xarmagarriak, maitagarriak, xuri-gorriak direla, sinbolo zenbait eratxikiz: hegaztin, argizari eta lore.
	Hegaztinetan aipatuenak dira: usoa, urzapala, arroketa, eperra, ainara, errexinoleta;
	Loretan: lilia, arrosa, julufria;
	Zeruko argizarietan: izarra, iguzkia, ilargia.
	Sinbolo horiek Chahok, Peillenek eta berezikiago Haritschelharrek ikertu dituzte, xuxen berexi nahiz bakotxa zeri dagon.
	Haritschelharrek berak bere dotorgorako liburu nausian hamabi horrialde handi bete ditu gai hortaz. Ez nitzaio hemen tiletez tilet jarraikitzen ahal, hitzaldia luzegi bailoakegu.
	Haritschelharren zuhaitz aberats hortarik huna bizpahiru aldaxka bakar.
	Izarra zer da? Segur argi distirant lilluragarri bat da, gauilunbeen erdian; bainan han nunbait zeruzolan itzatua, urrun eta hotz. Izarizena badoako beraz neskatxa eder xoragarriari, maite duen gizon matearen aintzinean burgoi eta handius dagolarik, gibelkor eta etsigarri, hots, ezin hurbildua, bere baitan hetsia.
	Lorea, berriz, landare atsegina, lurrean erroak egina, kolorez begien xarmatzale, usainez bururat emaile, berenaz bil-errexa, nun hesi batek inguratzen ez duen, edo arrosa bezala elorriek gerizatzen. Lorea beraz ongi erraiten zaio maite pollit eztiari, ez duen ber mutikoarekilako heraberik erakusten, nahiz kasu zenbaitetan aitamek hurbildik zaintzen duten.
	Hegaztin edo xoria, aldiz, eskuaren beteko izaite bizi, bigun, beroa, kantari alai eta hegaldari xarmanta, hala beharrez belatxari edo ihiztariari ihes egiten dakiena. Itxura dezake ezin hobeki maite boz ezti, jite gurbil, bihotz beratza, maitalearen saretarat bil dadin ala ez.
	Hegaztinetan, oilandak itxuratzen du gaizki ibili den neskatxa:

		Oilanda gazte moko fier bat gure herrian badugu:
		Hegalpetik lumaño bat gaixoak galdu ez balu,
		Mundu hunetan ez zen izanen harentzat aski estimu.

	Uso apal edo uso-tortoila aldiz erraiten zaio neskatxari, gizon gazteak bere gisa uzten duenean bakar-bakarrik bihotz-minez etsiturik:

		Urtxapalaren malürra
		Galdüz geroztik laguna,
		Trixte da beti ere bere bihotzetik:
		Ezpeitü egündano maitatü bat beizik
		Maitatü bat beizik.

	Errexiñoletak edo urretxindorrak, alderantziz, adi-arazten du ongi bururatzen den amodio osoa, maitasun zorionez betea.

		Xori errexiñoletak ederki kantatzen.
		Bazter guziak ditu xoratzen
		Bard' arratsian
		Sasi batian
		Biga baziren:
		Eder ziren,
		Xarmant ziren
		Manera oroz
		Eta elgarren hainitz agrados.
		Bat arra zuzun eta bertzia emia.
		Ez mirakulu parekatzea!
		Han lehen ere
		Dudarik gabe
		Ikusi ez balu,
		Arra hura
		Ez zer joanen
		Sasi hartara,
		Emia ez balitz jin bid'erdira!
		Eta orduan berean, nuntsu zer emia
		Sasi handian barra sartuia?
		Hor apaindurik
		Ta lumaturik
		Bere papoa,
		Kukurusta
		Harroturik
		Jarri zenean,
		Umez orroitu zen, ber'ohantzean!

	B) Arrazoinak

	Gizon gazteak maitearen biltzeko zer arrazoin ateratzen dion.
	Batek etxea du gogoan, eta etxekandere baten beharra, barneko lanen kudeatzeko eta familiari alaitasun berri baten ekartzeko:

		Aitarik ez dut eta ama ere zahartu:
		Norbaiten beharra ere etxian badugu;
		Zuk hala plazer bazindu, nahi zinduzket zu;
		Ene desira zer den orai badakizu!

	Bertze batek bere ontasunez egiten du espantu, hetan truk neska erosi nahi balu bezala: aipatuko diozka Ameriketarik ekarri omen dituen urre, zilar, diamant saskitarak; bere lurretan dauzkan zazpi eiherak; nunbait eraiki dituelako jauregi ederrak, eta abar.
	Adibidez:

		Nik baditut mortuetan ardiak artzainarekin,
		Itxasoan hamar untzi beren mariñelekin,
		Kataluñan hamar mando zilar monedarekin.

	Askotan gizon gazteak deitoratzen du amodioak emaiten dion osasun gaixtoa, eta maitea otoizten du sendatzale bezala, urrikal dakion bere ezin-bertze hortan. Jadanik entzun ditugu auhen eta barber-galde horiek.
	Zenbaitek itzul-mitzulirik gabe aitortzen dituzte beren gorputz-grinak:

		Landan eder iratze:
		Behi ederrak aratxe:
		Zu bezalako politetarik desir nuke bi seme.

	Gutiz barka!

4. AMODIOARI GERTATZEN ZAIZKON TRABAK

	Maitasuna nolazpait sorturik ere, aurki dezake bere bidean eragozpen eta oztopo.
	Frangotan burasoek beren haurra nahi dute norbaiten ganik urrundu, odola edo arraza dela kausa. Hori entzuten dugu Agotaren kantuan:

		Atzo norbeit izan düzü ene ait'ametara,
		Gük elkar maite dügüla haien abertitzera.
		Urrunt-araztez elkar ganik fite ditin lehia.

	Osagarria ere zenbaitetan estakuru ederra dute, gustukoa ez dutenaren baztertzeko:

		Aitak dio semeari:
		«Utzak, utzak, neska hori:
		Zendako duk etxen hori beti delarik hain eri
		Utzak, utzak neska hori, gostarik ere zer nahi».

	Maizago fortunaz dute axola:

		Alaba, ago ixilik:
		Ez dun Jakesen beharrik:
		Sakelan ez din dirurik, ez irabazteko lanik.
		Nahi duna bizi barurik, pilda txarrez beztiturik?

	Aitamek, kantuen arabera, zer nahi pentsatzen dute beren alaba maite duenaren ganik berexteko.
	Konparazione, herritik hastantzen dute. Huna Arbonako neska baten bertsua:

		Ez dut nere baitarik nik Arbona utzi:
		Donibane huntarat aitak nau erautzi;
		gutarteko lehia ez du hotz-arazi.
		Nere griñak, maitea, zurekin dagotzi.

	Lehenago komentuetan ere neskak gakotzen omen zituzten, xede beretara: adibidez, huna amoros batek bere maitearen aitari hertsatzen dion kobla:

		Aita jeloskorra,
		Zuk alaba igorri
		arauz ene ihesi
		komentü hartara!
		Ar'eta ez ahal da sartüren serora:
		Fede bedera dügü,
		Alkarri eman tügü:
		Gaiza següra da!

	Halere ez dira burraso guziak beren haurren hain trabatzale agertzen.
	Entzun ditzagun bi ama alaba elkar-hizketan:

		Ama, begira-zazu leihotik plazara:
		Ni bezalakorikan plazan ha ote da?
		Lai, lai, lai, tra la ra la ra lai!
		Begiak erne ditut, bi zangoak arin
		Hainbertze dohainekin ez nauke mutxurdin!
		Mutikoen artean itzul-inguruka,
		Gizon-geitzat baduzket dotzenan hameka.
		Heldu den primaderan arropa xuritan
		Ederra izanen naiz mahain sainduetan.
		— Haurra, ahal badaite, hala izan bedi:
		Lehen gure aldi zen, orai zuen aldi.

	Gure euskal kantuetan, amorosek elgarren artean maiz badituzte gora-beherak: hotz-aldiak eta bero-aldiak aldizkatzen zaizte; sendimentu goxoenen artetik, gazteak aise agertzen dira idurikortsu; ez fida maitearen ele ederreri; ez sinetsi nahi, bainan halere kasu egiten haren kontra entzun erran-merraneri; hortik hasarreak eta gero berriz baketzeak: jos eta una, urra eta jos.
	Ez da harritzekorik: gure kantu xaharrak sortu tiren denboretan, gizon-gaiak eta emazte-gaiak luzaz egoiten tiren ezkontzaren haiduru.
	Kantu batek dio:

		Juramentu eginik duela bortz urte,
		Holakorik ez nuen zure ganik uste…

	Bertze batek:

		Zazpi urtez beti jarraiki zait ondotik,
		Erraiten zautala: ez dut bertze maiterik.

	Hirugarren batek:

		Nik hitza atxiki dut zazpi urtez geroz
		Erreztun huni beha egun ta gau oroz…

	Bortz-zazpi urte hanixko da. Anartean gauza frango pasa zitaken, eta elgar erasiatzeko parada hainitz. Huna aharra ttipi bat:

		— Prima eijerra,
		Zütan fidatürik,
		Hanix bagira
		Oro tronpatürik!
		Enia zirenez erradazü bai al’ez;
		Bestela
		banoa
		Desertiala nigarrez urtzera!

		—Desertiala
		jun nahi bazira,
		Arren zoaza,
		Oi, bena berhala!
		Etzitiala jin harzara ni gana,
		Bestela
		gogoa
		Dolütüren zaizü, amoros gaixua!

		— Nitan etsenplü
		nahi dianak hartü
		Ene malürrak
		parerik ezpaitü
		Xarmagarri bat nik beinian maitatü
		Fidatü,
		Trunpatü…
		Seküla jagoiti ikusi ezpanü!

		— Mintzo zirade
		 arrazu gabetarik
		Eztüdala nik
		zur'amodiorik;
		Zür beno lehenik banian besterik
		Maiterik,
		Fidelik,
		Horrez eztereitzüt egiten ogenik.

	Entzun dugun kantu hortan, bertze askotan bezala, leialtasuna, fideltasuna da bereziki aipu.
	Fideltasuna ez dute frantsesek gure euskaldunek bezala ulertzen. Frantsesek emazte ezkonduari galdegiten diote fidel egoitea, eta heien arrangura handia da ezkondu ondoan adarrik ez ukaitea.
	Gure herritarrek aldiz eman hitzari, amodio hitzari fidel egoitea neskatxa bati galdatzen diote.
	Oharpen hori lehentze aipatu duena da Peillen jauna, mila arrazoinekin.
	Zonbait aldiz entzuten da neskatxa bere buruarekin ezbaian ari, bi gizonen artean batto hautatu beharrean:

		Ai, ei, ai, ei, ai, eta
		hau da dolorea!
		Bi maite üken-eta
		etxakin zuiñ hauta:
		Batek dizü txapela,
		bestiak boneta.
		Txapeldün hori düzü
		oi ene bihotza!

	Bertze batzuetan mutikoak lehia gehiegi erakusten du, bere maitearen ganik fagore kutun batzu ardietsi nahiz, eta aditzen du erantzun:

		Hire ahalkiak badik bere malezia.
		Uste düka nizala herenegün sortia?
		Gaixki enplegatü dük hik hire mihia
		Eta izpiritia:
		Ni nahi naianak
		Elizatik landa ükenen dik eskia.

	Bertze batek berdintsu dio:

		Diozun bezala maite banuzu,
		elizaz feda nezazu;
		elizaz feda nezazu eta gero zurea nukezu.

	Kantuetan mutikoaren ganik jalgi ditazke maitearen bortxatzeko mehatxu gogorrak ere, nahiz neskatxak badakien nola deplauki ihardok.
	Zer nahi den, eztabada amoros horietaz bertzerik gertatzen zitzaien noiz behinka bibita edo buruz-buruen karietarat, kantore zahar batek salatuko digun bezala:

		— Mendiak bete belarrez, begitarteak nigarrez:
		Lan eginaz urriki dut, bainan probetxurikan ez!
		Orai hemen nagozu sabeletik minez.

		— Ene maitia, zer duzu? Zerk holakatzen zaitu zu?
		Ez da denbora luzia zirela penetan sartu:
		Plazeraren ondotik, desplazera duzu.

		— Ogiak dira burutu, artoak ere jorratu.
		Primaderan egin lana udazkenerat agertu:
		Ene maiteñoari… gerria loditu.

	Oraino gizon gazteak bere aitasuna aitortzen duelarik, paso… Bainan ez bide da beti hala gertatzen Arrosa buketaren kantuak salatzen digunaz:

		Arrosa buketa bat uztailean sorturik,
		Igorri izan nion jaun hari goraintzi.
		Landarea nuela haren baratzetik;
		Otoi begira zezen nitaz orroiturik.

		Uste izan bainuen atsegin zukela
		Bere landaretikan ukanik buketa,
		Gibelat itzuli du, nahi ez zurea,
		Landarerik emanik orroitzen ez dela.

		Lili ederra, ongi etorri zarela!
		Nik ez zaitut utziko jaun harek bezala,
		Freskorik bai haziko nere bularrean
		Deitzen zaitudalarik haren izenean.

5. AUSARKERIAK

	Ohartu zirezte zoin polliki adi-arazten diren gauza horiek oro, urrundik bezala, hitz-erdika. Maitalen arteko linburkeriak ez dira ardurenean xeheki aipatzen, salbu-eta laidozko edo trufazko kanta batzuetan, tobera-munstra eta holako nausa-bideen karietara. Etxahun Barkoxeren obretan kausi ditazke zenbaitzu: orduan ere sinbolo batzuez erdi-estaliak daude ahalgekizunak, arrain, aingira, hegazterren-isatsa, hegalpeko luma aipatzen direlarik. Gehienetan zirtoen jeinu jostagarriak haizatzen bezala ditu esondatu zarpailkeriak, hego xuriak hedoi beltza ohiltzen duen bezala.
	Nork ez du ezagutzen Etxahun zaharraren lumatik ateraia den Maria Solt eta Kasteroren ipuina?

		Maria Solt eta Kastero,
		Bi amoros zahar bero,
		Hirur-hogoi-hamarna urtetan hartu die amorio
		Kastero jelostu gero, Maria Solt ezari kanpo.

		Maria Solt dua nigarrez
		Izorra dela beldurrez
		Barnets-Bordako anderiak kontsolatü dü elez:
		Emazte zaharrik üküpü agitzen eztela ez.

		Maria Soltek arrapostü:
		— Santa Elisabet badüzü:
		Saintü zahar bateganik üküpü agitti düzü;
		Kastero ere bada saintü, hala nizan beldür nüzü.

		— Kastero ez düzü saintü,
		Sobera burhauti düzü:
		Elizalat juan eta taharnan egoiten düzü.
		Kastero dena gatik saintü, Maria Solt, antzü zira zü.

	Horrek ez du erran nahi ez dela euskaraz aurkitzen ahal, kantu gizen gordinagorik. Egun egunean ahantzixeak dira. Lehen, bakar batzu baziren Frantziako kazernetan usatu kantore zikinetarik guti edo aski aldatuak. Ez dut uste behin ere publikatuak izan diren. Funtsean, ez zuten merezi ere, ene gustuko.
	Ezagutuena zen Baxenabarreko xoko batzuetan hitz hauiekin hasten zena: «Zer ari zira, amaso, hola beti guri so?». Kondatzen zuen nola atso baten baratzean eta haren leiho-pean bi neska-mutiko parekatzen ziren: bertsuetan ez zen poesia izpirik. Ez dut haren kopiarik atxiki. Halere, ez baita hemen umerik, etxenplu gisa, Ogiegile andere baten kontrako bertsu batzu irakurriko dauzkitzuet, barkamendu galdeginez heien ozarkeria gatik.

		Bolanjera edo andere okina

		Guti gostarik bildurik, sosak baditu okinak:
		Baditu, aitortu daizkit, ez du lotsarik kokinak.

		— Diru hoik nundik ditutzu, anderetan xarmantena?
		— Meraren moltsa joritik, usu heldu baita hunat.

		Soldado ergelak ere jin dira labe huntara
		Bainan gerlariak baino nahiago dut jaun mera.

		Jaunxkilek ele pollitez nahi ninduten xoratu;
		Ele pollitek ez dautet bihotza nehoiz hunkitu.

		Fraile bat ere jin zautan lili buketa eskuan,
		Bainan lorez asetzeko ez nintzan sortu munduan.

		— Ni, anderea, ez nuzu ez jaun mera, ez soldado,
		Ez jauntto, ez eta fraile, bainan xoilki okin bero.

		— Erran duzu «okin bero»: zer diozu hitz horrekin?
		— Anderea, jitez nuzu jende amorosen okin…

		— Ez dut nehoiz egun arte hitz bitxi hori entzuna:
		Nola ofizio hortan daramazu zuen lana?

		— Lagun har banindezazu, artoski orra nezake
		Zure labore maitea, segur kontent baitzintazke.

		Gauaz ere hor nindaike beti zure zerbitzuko,
		Labe haga esku-pean behar orduz labatzeko.

		— Zuk bederen badakizu ozarki adi-arazten
		Ene bertute flakotik zer duzun igurikatzen.

		Halere nahiago dut ene betiko jaun mera,
		Ixil-ixila baitaki nola ni diruz ohora.

		Horra nola bolanjertsa asetzen zaikun ohorez
		Okastaturik nitzaio kolpez itzuli bizkarrez!

	Ihizi onak biak ere!

6. DESPEGIDAK

	Horiek hola, kantu hainitzetan ikusten dira maiteak, elgar ezin adituz, elgarretarik berexten, nigarra begian edo hasarrez. Huna nola Milafrangako neska batek despegitzen duen bere ohiko gizon gaia:

		Arrosak eder botia, ederrago du lorea:
		Lehen bertzetan ibili-eta, orai niri gortea?
		Zoazkit begien bixtatik, parabolez betia!

	Holakoetan, neska balinbada baztertua, herraz eta gorrotoz urruntzen da, mendekatzeko xedearekin, mutikoari lore pozoindatuak igorri behar badiozka ere. Gizona bidalia izan bada, zenbait aldiz lehen egunetan mindurik dago, hiltzerat ari dela iduri.
	Bainan gizon gehienek ez dute burua galtzen, ez eta maite izanaren alderako malezia handirik atxikitzen.
	Arrunztarrak kantatzen zuen:

		Amodioa zoin den zoroa mundu guziak badaki;
		Nik maiteño bat izaki-eta, bertze batek eramaki
		Jainko maiteak gerta dezala enekin baino hobeki!

	Hori da hori, karitatea!

7. EZKONTZA

	Beharrik, ez dira amodio guziak hausten, ez itzaltzen. Gehienak ezkontzarat heltzen dira, lege den bezala.
	Bainan gazteak ezkonduz geroztik, gure euskal kantuak ez dute gehiago heien amodioa guti baizik aipatzen.
	Izaitekotz, eztaietan errespetu handirekin kantari on batek jaun-andere esposak goresten ditu, Ohitz, Ligueix edo Etxahun Irurikoaren bertsu famatu batzuez.
	Huna Ziberon maizenik emaiten diren kobletarik zenbait:

		Oihan beltxian zuiñen eder den osto berdia jeikiten:
		Han entzün dütüt egün goizian txoriak kantüz erraiten,
		Bi bihotz gazte amodiuak egün dütila jüntatzen:
		Boztariotan sartü niz eta orai hasten niz kantatzen.

		Espus-espuser, ororen partez, uhure eta goraintzi:
		Egün düzien amodiua bizi zideno ez ützi!
		Nahigabetan parte har eta plazerak ez berantetsi:
		Irus izate ederrenian nahi dügü ziten bizi.

		Espus jaunari ele bat bera, bürian dezan edüki:
		Laguntto horri amodiuaz beti bihotza eraiki;
		Zaharraguer uhure eta haien abiser jarraiki,
		Familiako bake hun baten gozatzeko alkarreki.

		Espusa gazte baten erhian zuiñ eijer den erraztüna!
		Harek beitio mutil gaztier: «Etzitaiela ingana:
		«Senar hun baten edireiteko egün üken düt fortüna,
		«Hari emanik bihotza oso, bai eta gaztetarzüna».

	Euskal-herrian, orotan bezala, badira ezkontza hautak, bertze batzu onak edo bederen jasangarriak. Bertsulariek bakean uzten ohi dituzte.
	Hargatik, familietan zerbait eskandala gertatzen zelarik, lehenago koblak ateratzen zituzten.
	Adibidez, itsusi zaukaten gure arbasoek, etxeko nausia, etxeko andereak gaizki erabiltzea.
	Berrondon holako zerbait pasatu zateken duela ehun bat urte, ezen bertsu hau gelditu da orduz geroztik:

		Berrondoko anderia emazteki zilarra:
		Kraxturutik baderama beldur gabe senarra.
		Jats-ukaldika berotzen dio, hotz ez dadin bizkarra!
		Etxe hortan gurtzen zaio oiloari oilarra.

	Ez nuke deusetan hitzaldi hau bukatu nahi familia dohakabe baten orroitzapenarekin. Hobe dugu Garaziko senar dohatsu baten bozkarioa elgarrekin entzutea, opatuz Euskal-herriko bihotz guzietan, maitasunari esker, bizi dadin bakezko alegrantzia oso bat:

		Ene andrea, andre ttipia
		Bainan emazte garbia:
		Xoriak sasian
		Eme kantatzian
		Bozkariotan da
		Ai ene andre ttipi-ttipia
		Gu guzien iguzkia!

	Jaun andere aditzaleak, erranak erran, eta gaizki erranak barkatu. Gau on!

Mattin Irabola pertsulari zenaren orhoitzapenetan
KOBLAKARIEN LEGEA

	Askotan galdegin daukute zerbait lege bazenetz koblakari berrien gidatzeko, ala zerutikako dohain batek behar zituenetz nolazpait argitu, berotu eta kantarazi.
	Gaztean nihaurek bilhatu izan dut liburuetan bezala pertsulari xaharren solasetan ere; eta deus argirik ezin atxemanez, kantu ederreneri lotu naiz, heietan kausituko nuela, nehun kausitzekotz, nolako helbideak hartu behar diren neurthitz onesgarri zonbaiten ontzeko.
	Bi hitzez erran ditake koblakari bati baitezpadako zaizkola jeinua eta jakitatea. Jeinua, jiteak emaiten du, beraz Jainkoaren ganik heldu da. Jakitatea, parte jitetik, parte ikhastetik.
	Azken pundu han baizik ez dugu hemen hunkituko: nehorri ez dezakegu guk dohain berezirik eman; bainan xoilki zonbait xehetasun, zonbait konseilu xume, sortzetikako dohainen azkartzeko, laguntzeko eta ahalik hobekiena baliarazteko.

GEIA

	Koblaka hasi baino lehen, behar da geia hautatu. Ez da sekulan jiten dena jin abiatu behar, hartzen den bidea ezagutu gabe.
	Gei guziak ez dira berdin egoki. Badira gei lizun edo zikhin batzu, eskualdun batek bethi bazterrerat utziko dituenak, bere buruaz axola izpi bat balinbadu segurik. Badira bertze batzu biziki arruntak, aditzaleen gogo-bihotzak herrestan daramaztenak, sekulan hegal-ukaldi batez goititu gabe. Primetan sari guti holako geiek.
	Bertze batzuek aldiz hari gehiago badute: Jainkoa bezain gei aberatsik badea? Haren handitasun, zuzentasun, ahal, onezia, bethikotasun, eta bertze dohainak, nork aski aipha?
	Mundua ere, ithurri gaitza da koblarientzat: batek haren ederrari dagolarik gain-gainetik miresten du; bertze bat harritua dago zoin gogorra den lurra gizonari buruz, zoin aise lehertzen duen eta ehorzten, zoin konpreni-nekhea den.
	Heriotzea berdin, hitz-pide nasaia: bata hiltzeko menturak ikharatzen; bertzea bozkariatzen, zorionaren pheskizan; batek bizi hau deitoratzen; bertzeak zerukoa nahiago…
	Amodioa da bihotzen hunkitzeko kantagei hoberenetarik; ez dea amodioa ororen arteko lege handia? Aldaska frango badu zuhaitz horrek: Jainkoaren aldeko maitasuna, herriaren aldekoa, etxekoen aldekoa, ezkongeiena. Eta aldaska bakotxak zonbat osto ez? Batek amodioa bozkario gisa ikhusten, bertze batek atsegabe gisa?…
	Bai horrek dira lau gei nausienak: Jainkoa, mundua, heriotzea, amodioa; eta erran ditake nolazpait sartzen ez diren kobla moltxo batek ez duela deusik balio. Ez dugu erraiten lauak sartu behar direla, ez; bainan bat ala bertzea. Horren eskasean, neurthitza murritz-murritza dago, batere hedadurarik gabe, hertsi eta soil.
	Koblakari xaharrek bazakiten lege hori: Ura eta arnoa goretsi behar zutenean, berehala bathaioaz eta mezaz orhoitzen ziren, Jainkoaren ganat nahi baitzuten urbildu beren koblakaldea. Gerlaz mintzatzeko, herio beltza heldu zitzaioten ezpainetarat eta gerlariek etxean utzi esposaren amodioa. Eta zernahiren goresteko, ez ziozkatena munduko zernahiren goresteko, ez ziozkatena munduko lili, xori eta izarreri maileatzen beren iduripenak?
	Erran gabe doa erre izan behar dela ikusteko hautatu geia koblakariaren ahaleri neurtua denetz eta aditzaleen gostuari. Nork nahi ez du edozoin suiet hartzen ahal, eta, biziki ontsa onturik ere aditzalek ez badute onhartzen, alfer lan egiten du.

MUGAK

	Geia hartuz geroz, behar da mugatu. Alde guzietarat luza baladi, jo harat, jo hunat, deus hauturik gabe, airerat eta itsurat, nehundik ere ez litake eder koblakaldea.
	Hoberena beraz xede edo mugen finkatzea, jakiteko nundik has, zertarik burura, eta nola antola arteko mami balios hura. Hastapenak munta handia du: harek emaiten diozkate kobleri beren abiadura, usaina eta ozentasun berezia. Gaizki abiatu lasterkaria ez da aise heltzen; hala-hala makhur hasi den neurthizlaria. Azken hitzek ere hainitz erran nahi dute: ezen aditzaleen beharriek horiek dituzte hobekienik atxikitzen. Ontsa laster eginik ere, ondar urhatsetan behaztopatzen den zoin-lehenkariak ez du so-egileen onesmenik ukaiten. Bazkarietan berdin, arno eta jateko bikainenak azkenik.
	Arteko koblak bi buruetakoeri emanak izan behar zaizkote: xapela eder, zapetak eder, eta soinekoak fildan, ez litake gisa. Bertzalde kantuak ez luzegi molda: hein bat behar da orotan eta aditzailea ez da neholaz nakaiztu behar.

PERTSUA

	Izariak hartu eta geia hautsi ondoan, dendariak josten du jauntzia. Halaber koblakariak pertsutan ezartzen ditu bere erran-nahiak.
	Hortako, aire bat hautatzen du suietari asurtia. Ez dira alabainan denak edozoin gauzentzat egoki: heriotze bat ez ditake Ai, ei, ai mutilak duen musika jauzikari hartan jenderi konda; ez-eta xakur baten odolgi-ohointza Lurraren pean delako airearekin. Bakhotxari berea.
	Aireak berak ponduak emaiten ditu. Huna nola diren gehienetan moldatzen.

	Arruntena eskuaraz 13 pikoetakoa. Har dezagun konparazione:

	1    2  3     4      5    6   7     1	  2       3 4     5  6
	Mendian zoin den eder) ( epher zango gorri.

	Bi zathitan ezarria da: lehenik 7 piko, geldi-aldi bat eta gero 6 piko. Beha ondoko pertsueri: berdin eginak dira:

		Ez da fidatu behar ) ( itxur eder horri.
		Ene maitea ere ) ( bertzeak iduri:
		Niri hitz-eman eta ) ( gibelaz itzuli…

	Hamabortz piko dituztenak ere badira.

	1    23   4 5    6  7 8     1   2     3  4  5 6
	Adios ene maitea) ( adios sekulako.

	Hemen geldi-aldia zortzigarren pikoaren ondoan emaiten dute.
	Pertsurik ospatsuena, 18 pikoekilakoa. Huni bi geldi-aldi ezartzen zaizko: 5 + 5 + 8.

	   1   2  3	    4  5	     1	2     3  4  5         1 23  4  5   6  7   8
	Lurraren pean) ( sar nindaiteke) ( maitea zure ahalgez.

	Beha berdin huni:

		Ume eder bat) ( ikusi nuben) ( Donostiako kalean.

	Kantu gehienetan lehenbiziko pertsuaren araberakoak dira bertze guziak, eta huts handia litake hamahiruren orde piko gehiago edo gutiago ezar baladi.

	Behin norbait hasi zen:

		Mendian zoin den eder epher zango gorri:
		Nik emanen dautzuet holako baten berri;

	Bigarren pertsua makhurra zuen, 13ren orde 14 piko baitzituen; eta segidan kantatu zaukun:

		Manera ederrak ditu ba gure Marik,
		Nahiago bainuke balu funts hoberik.

	Lehenak 13 pondu baditu, bainan geldi-aldia gaizki emana: 8 + 5, 7 + 6en orde.
	Berdin makhur loake bertze aire batzuetan 5 + 5 + 8 behar-eta, 6 + 4 + 8 ezartzen balitz.

		Ainhara pollita, norat zoaz zalhu-zalhua zeruan?
		Ala hegoko horri-aldetan norbait baduzu goardian?

	Lehen pertsua ez da ona, nahiz pollita den; bigarrenak ez du erraitekorik.

	Ene ustez ponduak xuxen zathitzea eta izariaren begiratzea da pertsuari doakon lanik baitezpadakoena. Gauza ederrak erranik ere, mainku-airean atheratzen badira, ez ditake prima handirik irabaz.

KOBLA

	Erran dugu nola neurriz edo pikoz berdindu behar diren pertsuak. Ez da aski. Pertsuak behar dira koblatu: pertsuen koblatzea edo —zonbaitek dioten bezala— doblatzea da heien berdin bururatzea.

		Gure mera xaharrak nigar onik ein du,
		Bere xarpa maitea nahiz berriz bildu.

	Bi pertsu hoik koblatuak dira, biek du daukatelakotz azken pikoan.
	Kobladura guziak ez dira berdin aberats ez eta zilhegi.
	Hitz bera ez ditake berarekin kobla. Horra zergatik kantu hunek eskas emaiten duen:

		Igande astelegun elgarrekin dire.
		Lan eginaren arras adixkide dire.
		Trufan eta musikan bertzez ari dire.

	Hiru dire horiek ez zaizkit eder batere. Holako neurthitzek ez dukete nehoiz saririk hartze.
	Hala-hala biziki ahul zazikit kobladura sobera ahaide batzu: aitari, amari, haurrari, muthilari; edo aldatu, hartu, makhurtu, galdetu; edo erraiteko, jakiteko, joaiteko, jiteko…
	Aldiz ahaidegorik gabekoak onak zaizkit, hain aberats eta ozen ez izana gatik: eman, harrian, dezan, buztan; edo bethi, itzuli, aitari, sasi; edo egon, zion, on, oixtion…
	Bainan hobe ahaidetasunik ez izan eta beharri ozenki bethetzen badute: aitari, urtikari, ari, sari, edo argitu, baditu, apetitu, zitu; edo uko, flako, sartuko, zaizko…
	Erran gabea, ahaidegoa handiago, eta ozentasuna betheago behar da… Maldatu, galdatu, aldatu, kaldatu, ederki heldu dira elgarrekin, nahiz ondarreko tu horiek hari berekoak diren.

MINTZAIREA

	Kobla ederren egiteko ez da aski geia eder izaitea, pertsuak ongi eginak eta elgarri moldez koblatuak. Mintzairea gota atxiki behar du neurthizlariak. Lehenik hitz aphal kazkarrak utz ditzala bertzendako; gauza zikhinak ez ditu aiphatuko, edo neholaz aiphatu gabe ez baditu uzten ahal, polliki eta inguruka mintzatuko da hetaz:

		Igande ilhuntze batez etxe alde zoala,
		Erroz gora erori zen Santsin zabal-zabala.
		Izarrak nihon ez ditu ikhusi han bezala.
		Ilhargia ferekatuz gan zen gan berehala.

	Ez dea ederki heldu ilhargi hori?
	Beraz mintzairea garbi ukhan dezala koblakariak. Bai eta aberats. Hitz hainitz behar dira, elgarren bethekoak, gauzen erraiteko: zeren pertsuaren izariek eta kobladurez ez dituzte nola nahikoak hartzen ahal: noiz nola, horra legea. Behin, Lili bat ikhusi dut delakoaren airea harturik, koblakariak erranen du:

		Aingeru baten pare duzu arpegia.

	Hartu balu bertze aire bat, eman dezagun Santsin-ena, erranen zuen:

		Aingeru batek bezala duzu begitartea.

	Gogoa zalhu eta hautu nasaia, ez da holakorik pertsulari on izaiteko.
	Bainan kasu! Eskuaraz ari den koblakaria ez dadila othoi frantseserat lerra, bere hizkuntza eder ustez:

		Orai deklaratzen dut mundu hunen bixtan;
		Ez dut abandonatzen esperantza zutan;
		Moienik balinbadut bihar aratsean,
		Bisita eginen dut zure kartierean.

	Eskuaraz erran zitakeien:

		Egun erraiten dautzut denen aitzinean,
		Ez dutala etsitzen batere zu baithan.
		Ahalik balinbadut bihar aratsean,
		Aurkituko nizaitzu etxe-ingurutan.

	Ez dut uste hanbatekoak diren lau neurthitz xuxendu hauk; bederen-bederen eskuara gehixago badute. Dena ere on.
	Bertzalde kasu egiteko litake hitzaldeak ahal bezain legun izan ditezen. Soinu bera maizegi edo hurbilegi aurkitzen delarik, gogor emaiten du, beharria nakaizten du. Huna bertsu zahar zonbait. Erradazue ez dutenetz, funtsetik landa, truskil aire bat.

		Bihotz zaharrari etzaio ohartzen
		Neskatila arin gogo gaztekoa:
		Hari ari zaio begia argitzen,
		Norbait baitu orai gazten artekoa.

	Ez dea irringarri hoinbertze a a, a a , bait bait, hari ari eta gogoga bitxiren kausitzea?

		Ez dut utziko kobla hauien egitea
		Erran gabe emazte hunen bertutea.
		Nehork ez du ukhatzen harekin dotea
		Dela laster urtzeko irriskuz bethea.

	Hemen ere baliteke erraiteko hainitz: ko ko, e e, u u eta er ur irri… Eztitasun gehiago galdegiten dute behar bezalako neurthitzek.

EDERGAILUAK

	Bainan orai artinoko konseilueri jarraikiz ez uste izan Elissamboure bezanbat izanen àrela. Koblak ederki eginak izaiten ahal dira, batere ukhan gabe bihotza johan daukun su edo hats berezi hura.
	Hats hori, jeinuak edo jiteak emaiten du; su hori, odolak phizten. Halere badira ederbide batzu denek baliatzekoak, ahal denean segurik.
	Bata da koblaren azken pertsuari zirtoaren eratmkitzea. Aditzalea dilindan daukazu ondar ponduraino. Aiduru dago, zertarat deramazun; eta bozkarioa jauzten zaio, bet-betan agertzen zaiolarik uste gabeko atheraldi pollita, edo ditxo irringarria.
	Etsenpluak kantu zahar guzietan badira:

		Xoriñoak kaiolan
		Tristerik du kantatzen:
		Duelarik han zer jan, zer edan,
		Kanpoa du desiratzen,
		Zeren, zeren
		Libertatia zoinen eder den…

	Beha berdin kobla hunen bururapenari:

		Gazte-gazte gan nintzan herritik kanpora:
		Estranjere aldean pasa det denbora,
		Herri-alde guzietan toki onak badira;
		Bainan bihotzak dio: «Zoaz Eskual-Herrira».

	Edo huni:

		Amodioa zoin den zoroa mundu guziak badaki;
		Nik maiteño bat izaki-eta beste batek eramaki;
		Jainko maiteak gertha dezala enekin baino hobeki!

	Bertze ederbide bat da pertsuen argitzea eta phiztea, itzuli berri edo iduripen batzueri esker.

		Haltzak ez du bihotzik,
		Ez gaztanberak ezurrik,
		Enian uste erraiten ziela
		Aitonen semek gezurrik…

	Edo:

		Sagarra lore-lore denbora denean;
		Gazteak hankak arin soinua denean…

	Ala:

		Uri ondotik hosto-pean
		Ikharan dago gaixo lantxurda…
		Haize gaixtoak ematean,
		Lohi beltzerat eror beldur da;
		Maitea, zutaz orhoitzean,
		Beldur bera dut bihozean:
		Garbia zare, bai behautzu
		Lohirat eror, zuk aingerua…

	Iduripenak jaunzten eta airatzen dute kobtakaldea, gogoetak hedatzen dituztelakotz geiaz haratago eta, alegia deus ez, hunkika bezala berriz hartaratzen, nekhadurarik gabe eta, erran behar bada, atseginekin ere gehienetan.

AZKEN HITZA

	Huntan geldi giten egungo.
	Aholku zonbait eman ditugu koblakari gazteen laguntzeko. Badakigu haatik ezin jarraikiko zaizkotela tiletez-tilet, luma eskuan ariko direnean baizik.
	Gogoak eman arau bero-beroa koblatu behar delarik, legeak nahi-eta ez zabaldu behar dira: orduan pertsuak hitz sobera balinbadu, airea luzatzen diote; eskas balinbada, laburtzen. Hots! ahal bezala…
	Bainan segur gira astiki ar liteken neurthizlariak, denbora poxi bat emanez luma-lanari, eta gero kantuari trebatuz, kobla ederrik egin lezakeela.
	Agian Elizanburuk, Otchaldek, Zaldubik, Dibarartek, Mattinek eta bertze koblakari handiek ondokoak izanen dituzte!

ERESIAK HAMABORTZGARREN MENDEAN

	BERRIKITAN aipatu ditugu emazte-mindurien bertsu edo dolamen bitziak.
	Eskual-literatura zaharrak andere handi batzuen eresiak badakarzkigu. Latinez elegia zitaken kobla molde hori.
	Andere horiek ez ziren dirutan artzen, ez eta bertzen kondu. Bainan orduko usaia baitzen, beren etxetako gertakariak kantuz goresten edo gaitzesten zituzten, okasione handietan.
	Kantu berezi hoik gehienak galdu dira, salbu orhoitzekoak ziren kobla batzu.

* * *

	Segur naiz irakurtzale zonbait bederen jakin nahiak direla nolatsu iragaiten ziren eresia-emaite horiek. Ez dakit Alos-torrea bezalakorik baditaken, gauza horren konpreni-arazteko.
	Beltran Perez de Alos, izen hortako dorre edo jauregiaren jabe zen. Bietan ezkondu zen. Lehen ezkontzatik ez zuen izan alaba bat baizik, Usua, dena ama, hots, prestua eta saindua. Bigarren emaztea ez zen arras berdina. Senharrra, Espainian gaindi Moroen kontra ari zelarik, Belea erraiten zioten jaun batekin ez zen ongi ibili: bastart bat sortu zaioten; eta Beltranen hobeki enganatzeko sinetsarazi nahi izan zion haurra Usuarena zela.
	Beltran ohartu zen bazela ixtorio-mixterio zerbait etxekoen artean, eta arats batez erori zen, alegia supituki hila.
	Kutxan etzan zuten jauregiko sala haundian eta zaldiz ekar-arazi zituzten ahaide guziak, gaubeilaren egiteko, usaian bezala.
	Kutxa idekia zen. Inguruan tortxo handi batzu eman zituzten pizturik. Eta gau-beilari guziak belhaunikaturik hasi ziren hilaren arimarentzat othoitz egiten, aho batez, elgarrekin.
	Bainan geroxago hileten aldia ethorri zitzaioten: beilari bakotxak behar zituen bere sendimenduak kantatu. Memento handia, zeren heriotzearen aintzinean husten baitzaizkoten zonbaiti bihotzak, eta ikaragarriko segretuak ere salatzen baitziozgaten elgarri.
	Andere xaharrek eman zituzten lehenbiziko eresiak: dudarik gabe hila laudatu zuten, zaldun eta gerlari famatua zela, aita ona eta senhar pare gabea.

* * *

	Usua xutitu zen azkenik, eta huna zer kantatu zuen. Zonbait hitz berritzen ditut, orok ongi konprenitzeko.

	«Etxe eder, leiho gabe huntan, ez naiz sartu zazpi urte hautan, eta zortzigarrenean, neretzat zorigaitzean, Aita Beltranen hiltzean.
	«Ama-andre nerea nitaz bi erdi egin zenean, mila oilo hil eta ezkaratzean, zazpi zezen korritu ere enparantzian: ni ere banindagon lumatxoen artean,  eta nere ama andrea urhe gortinen artean.

	 (Hots, sortu zenean, besta handiak egin zituzten)

	«Gero, Bidania guzian, bat zen erhorik eta zororik: Aita-Jaun nereak hura senhartzat eman zautan, bainan ez nezake truka hobiagoarentzat.
	«Aita-jaun nereak niri eman zautan gaitzuruka dotea. Ama-andreak ere ixilik bere partea.
	«Lehen gauean begi-bihotzak loaren menean, bai eta berriz ere bigarrenean; hirugarrena iragan baino lehen ongi alegeratu zinen, Alos-torrea, heldu zelakotz ni baitan semea.
	«Alos-torrea! Bai, Alos-torrea! Alos-torreko eskaler luzea! Alos-torrean nindagonean iruten, Bele beltzak kua, kua leihoetan! Handik jeiki eta urhe kiloaz jo nuen. Bainan handik laster berri gaixtoak jo ninduen.»
	Orduan Belea deitu zaldunak erran zion:

	«… ixil, ixil! Ama-saltzale alaba! Ez da hori zuk erran beharra!»
	Eta Usuak aintzina:

	«Ixil, ixil, zaldun odol txarreko gaztea! Are gutiago zen zuk, egin beharra!»		«Ahizpa ederrak hor daude, ederrik eta galantik, erhi ederrak erhaztunez beterik, ez daukatela mantoetan zilorik; are gutiago begietan nigarrik!
	«Ama-andreari ere bai alegrantzia dario; nere bihotzari bakarrik mindura-dario!
	«Afta-jaun nerea Gaztelan zenean, ixil askorik sortu zen Alostorrian semea; eta ixilagorik dago bakean hazten, Zarauz aldean, gure familiaren desohorean.
	«Ai hau mindura beltza. Ai nere ahalgea! Alabak nigarra eta aitak lur hotza! Zeinek lohitu zaitu, zu, Alos-torrea! Ai, nere Aita maite-maitea, hiltzea ongi egin duzu, Aita-jaun maitea!»

* * *

	Diote, Usuak kantua bururatu-ta, Beltran jalgi zela bere kutxatik, eta ezpataz hil zituela emaztea eta Belea.
	Zonbaitek ez dute uste Beltranek hilarena egin zuela, bainan egiazki hil zenean pasatu zela Usuaren xuriketa hori.
	Banago zer begitarte egin zioketen ahaidek!
	Zer nahi den, orai konprenitu-duzue zer zitazken eresiak.

XVI. Mendea

BERNAT ETXAPAREKOA

	ESKUARAZ eginik ezagutzen dugun libururik zaharrena, Eiheralarreko erretor batek egina zuen eta agertu zen Bordalen 1545ean. Aphez garaztar hortaz biziki gauza guti dakigu, ororen buruan. Berak bere izen-deiturak ez zituen bethi berdin izkiriatzen: behin irakurtzen dugu «Bernard Dechepare», gero berriz Bernat Echeparecoa» eta «Bernat Echapare». Noiz sortu zitaken eta noiz hil, orai arte ezin dugu jakin.
	Haatik Jose Maria Huartek Nafarroako paper zaharretan kausitu du, 1518 garren urtera gabe aphez hori Donibane Garaziko bikario jeneral zela, eta buruzagiek goresten zituztela bai haren bertuteak, bai haren dohain handiak.
	Bainan Eiheralarren bizi zen eta hortik gidatzen zuen Garaziko eskualdea, elizako ekaietan.

* * *

	Haren liburua, oixtion erran bezala, agertu zen hamaseigarren mende erditsutan, Bordaleko Lehet abokat jeneralak athera-razirik. Lehet hori eskualduna zen ethorkiz, itxuren arabera Sarako Lehetekoa.
	Liburuari titulua latinez emana zitzaion: Linguae Vasconum Primitiae, hots, «Eskualdunen mintzaiaren hastapenak».
	Antzin-solasean Etxaparek dio eskuarak ere bertze mintzairek bezala baduela aski kalipu liburutan agertzeko, eta behin abiatzeraz geroz eginen duela bide. Orai arte azkenetarik baitzen, ilunbean gordea, nork jakin ez denetz gaur goiti lehenetarik argitarat jaliko?
	Hots, gure aphez garaztarrak ez zuen herabe izpirik.
	Esperantza ere zuen haren liburuxka berriak emanen ziotela Eskualduneri bai gauza seriosen, bai eta bertze batzuen eskuaraz aipatzeko gogoa eta gostua.

* * *

	Izaitez, 52 plama badauzka liburuak, 1159 neurthitzekin.
	Hiru sail erlisioneari doazko: arras seriosak dira, jakitate sendoz orhatuak: Ama Birjinari dagozkion bertsuak ederrenetarik eta hunkigarrienetarik dira.
	Bainan horra nun segidan hameka amodiozko kantu heldu diren, zonbait frango ausartak, denbora heietako modan, jendea orduan orai baino arruntago baitzen, edo bederen solasetan egungoegunean ez bezain kilika eta minbera. Haatik ez du den gutienik emaztea erdainatzen, gora dauka haren ohorea.
	Gero irakur ditake Mossen Bernat Etchaparere cantuya. Hemen bertsularia pleini da etsaiek bildu dutela Biarnorat eta han preso altxarazi. Haren erranetarik ez da ezagun ez zoin ziren etsai horiek, ez zergatik preso eman zuten.
	Huartek bildu paperetik iduri du Etchepare apheza politikan ez zela Jean II Nafartar erregearen alde: Nafarroan sartu espainolen alderdia bazaukan, eta alderdi huntakoek ezar-arazi zuten Garaziko bikario jeneral, Mendicoagaren orde.
	Hortik egin da opinionea Jean II.garrenak mendekioz preso eman zukeela Pauen. Bainan ez da hortaz den mendreneko frogarik: ez dakigu ez nungo presondegian zen, ez eta zoin arrazoinez edo estakuruz ezarri zuten itzalean.
	Kantu borren ondotik bi dantza-airetan bi bertsu-aldi emanak dira eskuararen eta Garaziren ohoretan:

		Heuscara, Heuscara,
		ialgui adi campora!

	Echeparen liburu horrek izan zuen bigarren edizione bat Rouen-eko Adrien Morront baitan.
	Orai berriki arte ez ginakien holakorik: Oihenarten paper batzuetan ikasi dugu, ez du hain aspaldi. Haatik ezin erran XVI garren mende azkenean jali zenetz Rouen-eko liburua, ala XVII garren hastetsuan.
	Geroztik, galdu da liburua, eta Parisen ez da xahar bakar bat baizik, mirakuluz bezala salbatua.
	Hartarik edizione berriak egin dituzte, 1847an, 1874an, 1893an, 1933an eta 1966an.
	Jakintsun handi hainitzek ixtudiatzen dute Echepareren liburua, zonbaitek hor den eskuararen gatik, bertzek haren poesiaren amodioz.

ZER DAKIGU LEIZARRAGAZ?

	Lapurdiko Beskoitze herrian bazen Mendizelaia deitu larregain aberatsean etxe eder bat, Leizarraga erraiten zitzaiona. 1944ean lehertu zen, orai haren lekuan ez baitira gelditzen harri-lauza bakar batzu baizik: bertzeak bide harristatzen baliatu dira.
	Egoitza hortan, menderen mende, Liçarrague edo Lissarrague izeneko familia hainitz sortu dira. Eskual-herrian eta Eskual-herritik kanpo ere norbait izan diren gizon zonbait eman dituztenak.
	Ezagunena naski Leizarragako Joanes, egun, 1971ko uztailaren 4ean goresten dugun eskualzale zaharra.
	Barzelonako Protestanten Carta Circular delakoan Juan Mirena Olaizola jaunak dionaz, Joanes hori sortu zen 1506an edo nunbait han. Eta zendu, hamazazpigarren mendeko lehen urtean.
	Laurogoi eta hamabortz urteren bizi, bada zerbait.
	Hain bizitze luzeko gizon batez iduri luke baginukeela zer nahi erraiteko. Zorigaitzez, orai arte bildu ahal izan diren hamaseigarren mendeko paperek ez daukute utzi Leizarragaz berri guti baizik.
	Hasteko, ez dakigu haren arbasoen ez aita-amen izenik.
	Ez dakigu zonbat urtetan bere burua apez-gai senditu zuen, ez eta nun zuten eskolatu.
	Haren liburuetarik ezagun da bakarrik etxeko eskuararen gainerat, funski ikasi zituela latina, greka eta frantsesa. Espainolari ere baditake ohartua zen, urruntxago ikusiko dugun bezala.
	Jakes Bela famatuak bere Tablette-tan salatzen dauku Leizarraga Lapurdiko apez katoliko jakintsu eta kartsuenetarik izan zela. Haatik ez da nehun ageri zoin herritan izan zen bikario edo erretor, ez eta zonbat urtez.
	Hain guti erran dezakegu noiz nola lerratu zen Protestanten sinestetarat.
	Luthertiarren hatzik ez dugu hemen gaindi kausitzen mende hartako berrogoi lehen urtetan. Handik goiti ordean, bai, erlisione berriaren hedatzaileak ikusten dira ipar-Eskual-herriko jauregietan, apeztegietan eta burgesen etxetan ibilki; buruzagiak eta handimandiak nahi dituzte lehenik bildu, gero jende xehek aiseago jarraikiren zaiotelakoan.
	Horrela biltzen dituzte beren saretara, berzeak bertze: Bidaxuneko Agarramont, Makeako Belzuntze, Meharineko jauna, Xuberoko Sponde, Belapeyre, Zalgiz, Bela familiak, baieta zonbait apez, gehienak Xubero-aldekoak.
	Jaun horien guzien buru, Agarramont ahaltsu eta amorratua, Jeanne d'Albret erreginaren laguntzale kartsua.
	Theodore de Bèze-k bere orroitzapenetan, nahiz ez duen izenik emaiten, aipatzen ditu zonbait ministro eskualdun Geneve-n eskolatu eta moldatuak: sort-herritik urrun atxikitzen bide zituzten ixtant bat, bereziki erretor ohiak. Calvinen erakaspenez hazirik, gogobihotzak arras berri eta bero zakizkioten.
	Ritter Paueko ixtoriotzale jaunak uste du Leizarragak ere, Eliza katolikoa utzi ondoan, Eskual-herritik lekuak hustu zituela norapait.
	Bainan, nun ere kokatu baitzen, han berdin etsaiak aurkitu zituen: Testamentu berriko aintzin-solasean, Jeanne erreginari berak aitortzen zion preso eman zutela, eta orduan jasan penez orroitzean, buruko ilea lazten zitzaiola.
	Nun, noiz, zer pairatu zuen, ez du salatu.
	Ez guri galda ere nola atera zen delako presondegitik, ala etsaiak joaiterat utzirik, ala berak gisa bat edo bertze ihes eginik. Badakigu halere 1563an Lapurdin zagola. Urte hartako martxoaren 14ean Paueko Sinodak (erran nahi baita Protestant buruzagien biltzarrak) hauxe zion hitzez hitz: «Lapurdin bizi den Leizarraga jaunari mezutuko zaio hunat etor dadin, Testamentu berriaren otoitzen eta Katiximaren eskuaralat itzultzeko; eta, nahi badu bere burua (ebanjelioari) osoki eman, bere eskualdean edo Baxenabarren minixtro izaitera prestatzeko. Eliza-kontseilukoen gain izanen da haren mantenatzea, Erreginak nahi duen ber hura hunat etortzea».
	Leizarragak aitor zuen, baizik-eta Biarnorat joan aintzin azpitik zaukaten gogo-arranguretan bizi zela, ez jakinez naski bide onari lotu zitzaion ala gaixtoari. Biarnon, itxuren arabera, bakea aurkitu zuen alde hortarik.
	Bizkitartean ez omen zen aise menturatu Testamentu berriaren itzultzerat. Huts egin beldurrez duda-mudan egin-eta, behin entseatuzen; bainan, laster etsiturik, lana utzi zuen bertze batek egin zezan.
	Baziren alabainan hor gaindi protestant eskualdun idazlariak. Huna nundik dakigun hori. Begi atxikitzeko higenauten harat-hunateri, Espainiako erregeak ezarri zituen barrandariak ipar-eskual-herrietan. Barrandari horiek Madrillerat igortzen zituzten ikasi berriak. Heien gutuneri esker badakigu hedatzen zirela, eskuaraz, Luthertiarren liburuxka batzu. Damurik ez baitzaiku hetaik batto ere eskuetarat erori!
	Heien itzultzaleak, nor baziren ere, ez bide ziren on, handiagoko lan bati lotzeko.
	Agarramunt, Belzuntze, Meharine jaunek eta zonbait adixkidek Leizarraga hazkarki sustatu zuten, ez etsitzeko; eta berriz egundainokotan hartu zuen bere saila, jo eta ke zeramala. Bi urteren buruko eginxea zuen.
	1565eko maiatzaren lehenean, Oloroneko Sinodak erabaki zuen Leizarragak handik goiti eskuratuko zituela berrehun libera, ministro donadoek bezala, ez baitzen bera ere ezkondua. Eta izendatu zituzten lau minixtro eskualdun, haren lanaren begistatzeko eta behar orduan xuxentzeko.
	Lauetarik biga segurik xuberotarrak tiren: Landetcheverry Undüreiñekoa eta Tartas Sohütakoa, Etcheverry, «Petit basque» erraiten ziotena, kostatarra zen, Donibane Lohizunekoa. Laugarrena, Tardets, ez dakigu xuxen nungotarra zen, deituraz xuberotarra iduri lukelarik.
	Lau so-egile horiek pagatuak izanen ziren lan horrentzat: eta lanak iraunen zioteno, ez zuten beren elizetan predikatzerik izanen igandetan baizik.
	Ondoko irailaren 5ean, Salbaterreko Sinodan, Etcheverryk eman zuen Testamentu berriaren berri. Ala funtsez ala moldez lana hautuzkoa zaukan. Bilkurako minixtroek hitz eman zuten beraz haren ager-arazteko dirua.
	Bizkitartean, eskuara toki orotan ez berdin izanez, bortz lagunek eskatu zuten lanaren arra-hunkitzea Eskualdun gehienek ulertzeko gisa. Biltzarrak on-hartu zuen eta erabaki begistatzaleak eta Leizarraga aintzina ordainduko zirela Elizaren dirutik.
	1566an eta ekainaren 5ean Nay-eko Sinodan nasaiki aipatu zuten Leizarraga, baizik-eta Jainkoak dohainez bere zuela, eta grazia hoieri esker Jainkoaren ospea bere eskualdean aise aintzin-araz zezakela. Ikusi behar ere, ez zenetz Nafarroarat berdin igorriko. Xede horren gatik bagaude ea espainola ere ez zakienetz, nahiz orduan eskuara orai baino hedatuagoa zen Nafartarren artean.
	Ondoko urtean, 1567an, Leizarragak Pauen minixtro-gaien etsaminak pasatu zituen eta minixtro egin zuten, apirilaren 15ean Bastidarat izendatzen zutelarik.
	Bastida (erdaraz La Bastide-Clairence), bere portu ttipiarekin, Baxenabarreko herri bat zen, frango ttarroa, kaskoin kofoin bat, nahiz (paper zaharrak lekuko) Eskualdun hainitz ere bazaukan.
	Hiru minixtro protestant baziren hirixka hortan, zeren zen Lapurdiko muga-mudan eta bertzalde Bidaxuneko Agarramonten gerizapean.
	Gainera, Beskoitzerik ez urrun, toki hauta zateken minixtro berriarentzat.
	Bastidarrak jende maltsoak ziren. Izanik ere erlisionez bi artalde, elgar jasaiten zuten hisiarik gabe. Bainan ordu arte herriko eliza, katoliko xoilen eskuetan baitzen, Erreginaren manuz erabaki zen handik aintzina izanen zela bai katolikoen bai protestanten zerbitzuko, tenoreak aldizkatuz.
	Horti sortu da fama Leizarragak berak egiten zituela Bastidako elizan bi zerbitzu: batto katolikuentzat meza emanez, bertzea protestantentzat kultua segurtatuz. Bainan, Haristoy zenaren eleak eletei, ez da nehun deus holakoren frogarik.
	Tardets izan baitzen bortz urtez Bastidako lehen minixtro, haren lekua eman zioten artzain berriari. Bizkitartean denbora batez ez zen Bastidan iragan ager-itzalka baizik.
	Roxelan bazuen aski lan, hantxe bere eskuarazko liburuak inprimatzen baitziozkaten Hautin baitan, eta hango nehork eskuararik ezjakin.
	Liburuak erran dut eta ez Liburua. Ezen, Testamentu berriaz bertzalde ager-arazten baitzituen, datxizkola edo berex, bertze dotzena bat obra.
	Horiek oro —mila plamaz goiti— agertu ziren urte berean, 1571ean.
	Paueko Sinodak orduan erabaki zuen Leizarraga alde bat jarriko zela Bastidan.
	Handik bi urteren buruan, urriaren 13an Sinodak itzuli ziozkan 50 eskudo, Hautin jaun inprimatzaleari aintzinatuak. Bertzalde 335 libera-iguzki xahutu zituzten Roxelan, orotarat heldu baita: oraiko 10.000 libera berri, frantses dirutan.
	1574ean Paueko Sinodak igortzen diozka hiru mutiko, Tartas, Landetcheverry eta Tardetsen semeak (minixtro gai gisa dudarik gabe), Bastidan harekin eskuararen ikasteko. Bagaude ez ote zen izan eskual ikastoletan lehen-lehena!
	Denbora berean Sinodak batzorde batzuen gain emaiten zuen Testamentu berriaren hedatzea: hedatzailek berrn lanaz kondu emaitekotan.
	Ez da ondikotz nehun ageri nork zonbat saldu edo banakatu dituen, ez eta orotarat zer keta izan den irarkolak aterarik.
	Egia erran, bi jalgi-aldi edo edizione izan direla uste dute liburu ale batzuetan hitz zenbait ez baitira bertzetan bezalakoak. Bainan nola jakin zenbanakoak izan ziren jalgi-aldi hoik?
	1575etik aintzina protestanten paperetan ez dugu Leizarragaz deus hain berezirik ikasten. Bastidan bizi zela, bai: artetan sinodetan agertu zela, ere bai; eta l'Antique eman ziotela izen-goitia.
	De Thou famatuak Thumeri adixkidearekin egin zion bisita bat, gizon bikain bati bezala, eta ordainez minixtro xaharrak present eman zion bere Testamentu berria. Hori gertatu zen 1582an.
	Leizarraga 1598an oraino mundu huntan zela froga ditake, bertze xehetasunik gabe. Bainan nun noiz nola hil zen, ezin erran, lekukotasun eskasez.
	1602tik harat segur gira ez zela Leizarragarik; haatik ez dakigu nundik atera duten 1601ean zendu zela.
	Dakiguna da, Bastidan erlisione berriak ez zuela biziki iraun: 1625ean ez zen minixtrorik ere gelditzen.
	Zer nahi den, Leizarragaren eskuarazko obra hor dugu, arbasoen mintzaire zaharraren lekuko. Jakintzunentzat ez da abantail ttipia, René Lafon jaunak erranen dautzuen bezala.
	Berant bada berant, egun bederen denek eskerrak diozkagu bihotzaren erdi-erditik. Nik segurik bai…

XVII. MENDEA

AXULARREN LIBURUAZ

	Jaunak eta andereak.
	Haurrean bazkari egiterat berant heldu ginelarik, aitasok erraiten ohi zaukun «berant jinak mahain-petik xixtu». Hemen ere orobat ditake. Bizpahiru gizonek gai bertsuaz mintzatu behar dutelarik, azkenari gertha dakioke, erraiteko deus berririk gabe gelditzea; eta beldurtzeko da, bertzek jada aipatuak errepikatuz, azken horrek bere aditzaileak asper eta unha ditzan. Ene kasua da, bainan ez zaituztet luzaz enoatuko. Bertze aintzin-solasik gabe goazen laburzki Axularren liburuaz.

IXTORIO

	Liburu horrek fama txarrak ukan ditu. Kondatu dautet Urruñan gerthatu aspaldiko ixtorio bat: Olhetako gizon bat hilhurrana, elizakoak hartu beharra, eta arras eskuetarik joana, aphezari nehundik salatzerat ezin menturatuz, bazuela gazte-gaztetik ohe lastairaren azpian gordea, sorginkeriazko liburu bat. Herioa hor heldu, arima hortzetan eta, azkenean deliberatu zen ikaragarriko bekatu horren aithortzerat, eta eskuetarat eman zion jaun bikarioari, etxean erretzeko, pentsa zer? Axularren GEROKO GERO zahar bat, bipiek erdi-jana. Giza-gaizoa! Irakurtu izan balu, ohartuko zen ez zaukala sorginkeria izpirik liburu horrek.

BI AINTZIN-SOLASAK

	Huna zer den liburuan. Sailari lotu gabe, Axularrek bi aintzinsolas emaiten ditu:
	Lehenik «gomendiozko karta» bat Bertran d'Etchauz Turs-eko Jaun Artxapezpiku baigorriar zenari: adixkide eta ongi egile handiaren orhoitzapenak erreberritzen ditu, eta bere liburua haren geriza-pean igortzen du jendeen arterat, orotan onetsia eta onhartua izan dadin. Bide nabar Etchauztarren balentriak goresten ditu bereziki Higenauten kontrakoak eta azkenean, berak dion bezala «hemengo aldia egin hurran baitu», ez du lehia bat baizik: berak ere bere adixkide zenaren zorionaren ardiestea. Lerro-aldi guziz hunkigarria.
	Bigarren aintzin-solasa irakurtzaileari: nola hartu duen GEROaren moldatzeko xedea: bera baino egile hoberik aurki zitekeelarik, nehork ez hasi nahi-eta, bera ahal bezala lotu dela sailari; lanaren hutsak ez direla eskuararen gain eman behar, eskuarak ez duelakotz hortan hobenik. Artetik xehetasun zonbait emaiten ditu izkiriatzeko moldeaz, bai eta jakin-arazten, aphailatu dituen bi zathietarik ez duela lehena baizik ager-araziko, huni jendek zer begitarte eginen dioten ikus artean.

OBRA BERA

	Obrak alabainan bi parte ditu Axularren gogoan:
	— lehenbizikoan emaiten du aditzera zenbat kalte egiten duen luzamendutan ibiltzeak egitekoen geroko uzteak.
	— bigarrenean kidatzen du eta aitzinatzen, luzamenduak utzirik, berehala bere eginbideri lothu nahi zaikana.
	Liburua irakurtuz aise ageri ditake nor-nahiri, kapitulu guziak ez direla behar luketen lekuan. Nola behar litazken ondozkatu eta elgarri jarrik-arazi, ez da argi-ere. Inchauspe zenak bere gisako segida batean ezarri zituen, bainan bertze arrimurik asma ditake.
	Gure iduriko, lehen parte batean Axularrek erakusten dauku zertako ez den luzamendutan ibili behar:
	Lehenik, geroko uzten den konbertsionea mentura txarrean delakotz; alabainan geroa ez da gure eskuko, geroago eta nekezago da onerat itzultzea.
	Bigarrenekorik, gure bekatuzko estatuak zeru-lurrak isten ditu. Hirugarrenekorik, bekatuan egoiteak dohakabe uzten gaitu: alabainan bihotza doluminez dauka bekatoreak; bekatuan higatu denbora galdua du; eternitatea galtzen du; ez du ezagutzen bertutearen gozorik.
	Zathi hortarik jalgi ditaken xedea: kofesatu behar da eta ongian iraun.
	Bigarren zathian xehe-xehea ikertzen ditu lau bekatu nausi: alferkeria, zin egiteko usaia, hasarrea, eta lohikeria. Bakotxaz erraiten du nolako ondorioak dituen eta nola ditaken garait.
	Itxuren arabera. Axularrek bere lana bururatu balu, bertze jaidura gaixtoak ere jorratuko zituen —behinik behin, gezurra eta ohointza—, eta naski bertuteak ere goretsiko.

MAMIAZ EDO FUNTSAZ

	Den bezala, GERO liburua ederra da, joria, aberatsa, jakitate handikoa: liburu sainduez bertzalde, lauetan hogoi eta zenbait jakintsun aipatzen ditu, girixtino ala pagano, heien latinezko ahapaldiak nasaiki lerrokatzen dauzkula. Mendea, egia erran, halakoa zen. Greziako eta Erromako zuhurtziari itsutuki emana, Ebanjeloaz ez aski orhoitzerainokoan. Behar baino Axularren liburuari itzal bat altxatu, haren denborako kotsu hori litake: girixtinoaren bizitzea ez du alde batetik baizik erakusten.
	Bizia zer den galdeari ihardets dakioke bi gisaz segurrik. Bizia da hiltzerat geramatzaten indarreri ihardoekitzea, edo Bizia da gure izaitean bethi bat iraun-arazten gaituen indar bat.
	Bizia, hala da, gudu bat da, gaitz guzien kontrako gudu bat. Bizitzekotz, eritasunak oro behar ditugu garhaitu. Arimak ere, bizitzekotz, bere jaidura tzarrak behar ditu zapatu edo azpitik eduki. Lan hori Axularrek ederki erakusten dauku, Stoiko guziek bezala. Bainan bizia ez da bakharrik eritasun edo kotsu-eskas bat. Bada zerbait handiago; eta gorputza ez baita garbituz eta purgatuz hazten, bai ordean janez eta edanez, orobat arimak bekatutik begiratzea ez du aski, Jainkoa baithan behar du bildu bere hazkurria othoitzaren eta sakramenduen bidez. Harritua nago zoin guti aipu duen Axularrek othoitza, zoin guti komunionea, kasik batere ez grazia eta Izpiritu-Sainduarekilako batasuna. Harek eta hura bezalakoek uste bide zuten gizonak bere baitharik hel zitakeela bertuterat, eta bertute horren gainerat Jainkoak gero hupatuko zuela saindutasuna. Bainan ez diogu Axular zaharrari laidorik eginen, orduko predikari gehienak hortan baitziren, eta oraino ere zonbait ez baitira iduripen makhur hortarik kantitu. Beharrik Aita Iraizozek eman baitauku liburu bat ona: ARIMAREN ZUZENBIDEA, eta Domingo Irigoienek bertze bat oraino hobea: BIZI, irakaspen hoien zuzentzeko.

MINTZAIREAZ

	Zer nahi den, harrigarria eta miresgarria da nola Axularrek eskuaralat itzultzen dituen zaharren erranak, soineko berri bat bezala emaiten diotela eta kasik begitarte berri bat. Eta nola ez ditu heien ahapaldiak berak ontzen ala atsotitzez ala aspaldiko hizkuntzez, ala zirtoz, ala ditxoz, ala iduripenez, ala bere baitarikako oharpenez?
	Solasa bizi-bizia doako, alde guzietako hitzez betherik, birazka edo hirunazka uztartzen dituela. Bethi xuxen doako, bethi argi, bethi gozo, gogo bihotzak atzemaiten dituelarik eta beharriak ere xoratzen. Ez du irakurlea den gutiena unhatzen. Alabainan ez derama urhatsa bethi berdin: batean hurritzen zaio lasterra, bertzean lehiatzen: hemen hatsa luzatzen zaio, hantxet laburtzen eta trenkatzen. Ez dakit zertako oldartu zaizkon berrikitan erasiatzale batzu, baizik eta ez dituela hitzak aldi guziez orde edo arrimu berean josten. Iduri-eta eskuarak behar duen bethi ozka beretan ibili, treina berdin-bidetan bezala, nehoiz nehorat zeiharkatu gabe. Jainkoaz othoi bego eskuara den bezain xotil, zume eta zalhoin.
	Baditake han-hemenka zonbait hitz erabili dituen eta zonbait gertakari kondatu, oraiko predikariek arruntegiz edo arrotzegiz baztert lezazketenak: bainan, oro har. Axularrek hartze ditu eskualdun guzien eskerrak eta goresmenak, gain-gainetik ohoratu baitu Eskual-Herria eta geroko idazleri erakusi baitiote, eskuara asmu eta gogoeta gorenen argitzeko edo aphaintzeko aiher eta gei dela.

ARNAUD D'OYHENARTEN
HERIOTZAK 300 URTHE

	ARNAUD d'Oyhenart handia Gipuzkoan edo Bizkaian sortu balitz, segur naiz aurthen besta eder andana bat eginen zituztela haren ohoretan. Baditu alabainan hirur ehun urthez xuxen hil dela Mauletar idazlari jakintsuna.
	Ez da agian berantegi hartaz orhoitzeko: abendoan bederen ez othe lakioke apaila goretsegunto bat Maulen, hor sortu baitzen, edo Donaphaleun, hor bizi izan baitzen berrogoi urtez eta hor hil?
	Anartean bi hitz zor diozkagu naski kazeta huntan ziberotar famatuari.

* * *

	Aita Oyhenart-tarra eta ama Etchart-tarra izanki familia onekoak ziren Amaud eta Jacques d'Oyhenart bi anaiak, hamazazpigarren mendean.
	Jacques, zaharrena, Nafarroako kantzeler-kontseilaria zen, Donaphaleuko Jeanne de Vidart andrearekin ezkondua, beren haurretan bi aphez ukhen baitzituzten.
	Amaud, Jacques baino ezagutuagoa, 1592an sortu zen: gain-gainetik eskolatu zuten burhasoek, eta Bordelen ederki ikasi zuen Dretxoa. Laster abokat pasatu zen.
	1623an, Ziberuko jende-xehek beren «zindika» edo deputatutzat hautatu zuten, ez baitzen naski aitoren-semetarik. Aphezek eta aitoren semek beren zazpi ahalak egin zituzten hautu hori hauts-arazi nahiz, bainan Oyhenartek kargua atxiki.

* * *

	Zindika-kargu hortan ez zen lo egoitekoa.
	Bere sort-herriaren eta herritarren intresez arras grinatua zen. Zergak eta legarrak nahi zituen ttipitu; haatik gaizkigilen amandak emendatu, alde batetik zuzentasun gehixago izan zadin, eta bertzetik nolazpeit behar baitziren halere herriko sos-kutxak bethe. Neholaz ez zuen onhartzen jendeen ez herrien lurrak aitoren semek, edo gobernadorek, edo erregeak bere zitzaten. Hortan Matalasen ideietakoa zen, eta ez Treville-enetakoa.
	Bertzalde Biarnesek eta Baxenabartarrek aise bahitzen omen zituzten Xibero-mugetako arres eta kabaleak. Oyhenartek zonbat auzi ez du gidatu, Xiberotarren alde, arres eta kabale horiek turna zakizkioten!
	Paueko Parlemantean buruzagiak kexu ziren abokat nahasi horren kopetaz, eta heien manuz Donaphaleutarrek arrestatu zuten eta preso eman, Ziberotarrak soberaxko gerizatzen eta berotzen ere zituelakoan. Halere laster libratu zuten, eskandala gogorra baitzen holako gizon baten bahitzea, eta bazterrak, jabaltzeko orde, sumindu baizik ez baitziren.
	Hortik beretik ageri ahal da jende xeheak ez zuela hain hautu txarra egin!

* * *

	1627an Donaphaleurat ezkondu zen Jeanne d'Erdoy, aitoren alaba alargun batekin: hunek berrogoi bat urthe zituzken, bainan fortuna ederra. Lur noble batzuen jabe egin baitzuen ezkontza horrek, Oyhenart sartu zen noblen erronkan, aitoren seme izan balitz bezala.
	Nafarroako Parlemantean onhartu zuten abokat gisa, Pauen; eta geroxago Bordalekoan ere sartu zen, Gramont-tarren ontasunen begirale nausi zelarik.

* * *

	Oyhenartek, bere zindika eta abokat lanez bertzalde, denbora hainitz bazeraman ixtudiatzen eta izkiriatzen. Latinez, frantsesez, espainolez eta eskuaraz izkiria zezaken; italianoa eta greka aise irakurtzen zituen.
	Latinez eta frantsesez hainitz lan, eta lan luzeak, utzi ditu izkiribuz. Damurik, barreatuak baitira! Pariseko «Bibliothèque Nationale» delakoan 29 liburu badira haren eskuzko paperetarik, Duchesne, Baluze, Fonds franjais, eta Clairambault bildumetan.
	Aucheko Seminarioan ere haren paper moltxo bat bada. Gaineratikoak luzaz Donaphaleun egon dira Oyhenarten ondoko familia batzuetan, bainan Paul Labrouche zenak bildu zituen eta orai Paueko liburutegi haundian altxatuak dira.

* * *

	Berak ager-arazi zituen: latinez liburu bat Nafarroaren dretxoez, bai eta Eskual-herriko bi parteen ixtorio bat, Notitia Utriusque Vasconiae; eskuaraz erran-zahar bilduma bat, eta berak eginikako bertsu-andana bat.
	Erran daukute «Gure Herria» errebixtan laster agertuko dela haren Art poétique basque, Donaphaleuko Michel Barbaste jaun medikuak bere etxean aurkitua.
	Aizinadun batzuek behar lituzkete ikertu oixtion aipatu paperak, ikusteko ez denetz agertzeko balios litaken bertze lanik.

* * *

	Horiek hola Arnaud d'Oyhenart Donaphaleun bizi izan zen bere emaztearekin. Hau hil izan zitzaion 1653an. Eman ziozkan hiru seme: Gabriel ukan zuen premu eta ondoko; Pierre apheztu zen eta Behauzeko erretor izan; Jacques jesuistetan sartu.
	Bera 1667an hil zen, ez dakigu zoin egun ez zoin hilabethez. Bainan iduri zaiku nolazpait markatu behar ginukela haren hiltzeko hiru-ehungarren urtheburua.

BERRI ON BAT ESKUAL-LITERATURA 
MAITE DUTENENTZAT
OIHENART HANDIAREN 
LETRA BALIOS BAT

	Allande Oihenart (1592-1667) abokat jakintsun Mauletarra fama handiko gizona da bere dretxo eta ixtorio lanen gatik, bainan halaber hitz-zahar biltzale eta eskuarazko bertsu edo neurthitz ontzale gisa.
	Haren koblatzeko moldea ez zela bertze koblariena, aise ohart ditake edozoin irakurtzale, Ot-en gaztaroa deitu liburuari lotu orduko. Bainan ez ditake errexki xila zoin diren jarraikitzen zaioten lege bereziak.
	1665ean aphez lapurtar batek izkiriatu zion jakin beharrez nola eginak ziren haren neurthitzak. Eta maiatzean egin zion ihardespena, 28 plama handi bethez.
	Letra horren lehen idaz-aldea Donaphaleun zagon Oihenarten ondoreen eskuetan, eta Michel Barbaste jaun medikuari iduritu zaio ez zela letra hori ehortzirik utzi behar. Atsegin dugu, eskualzain batzuek ager-araziko baitute.
	Oraitik erran dezakegu Oihenartek baztertu zituela koblakari frantsesen legeak, eta ibili zela italiano, espainol eta latinen ondotik: metaka emaiten ditu heien liburuetan kausitu kobla-mota guzien etsenplu desberdinenak.
	Gero aipatzen ditu eskualdun poetak, eta hemen ere bada nun zer ikas.
	Segur Mossen Bernard d'Etchepare Eiharalarrekoa irakurria du. Bainan salatzen dauku bi ager-aldi ukan zituela Etcheparen liburuak: behin jalgi zela Bordelen, Francois Morpain baithan, Lehet abokat «saratarrari» eskaintza batekin, hori denek ginakiena, bainan geroxago Rouen-en atera zutela Adrian Morront-en lantegian, huts hainitzekin: holakorik ez ginuen haatik nehun irakurtu, orainokoan.
	Gero Oihenartek goresten du Aita Haramburu «cordelier»etakoa.
	Ondoan salatzen du Donibane Garazin bazela hamaseigarren mende erditsutan (1565) Jean d'Etchegaray deitu koblari bat: «Artzain gorria» izendatu pastorala bat izkiriatu zuen, hiruzpalau aldiz hiri hortan eman zutena, eta bertzalde liburu baten bethe bertsu.
	Berdin jakiten dugu bertsu ontzale arthosa zela Arnaud de Logras Utziateko «prior» eta Amikuze-Oztibarreko Bikario Jenerala.
	Etcheberri Ziburukoaren bertsuak ez zituen biziki maite; bainan emaiten dauku haren lanen berri. Eskutan erabili ginituen aphez horren Manuala, Noelak, Elizara erabiltzekoa; bainan Oihenartek aipatzen dauku behin ere bazela entzun ez ginuena. Egunoroscoa. Eta goresten ditu haren eskutikako guthun, hiztegi eta «conjugaison» eskuararen erakaspide bat.
	Hortik beretik ageri da zoin den premiatsua eskualzaleendako letra zahar horren agertzea.
	Eskerrak bihotz-bihotzetik Barbaste jaun medikuari.

BERNARD GAZTELUZAR OLERKARIA
(1619-1701)

	XVII garren mendean, Ziburun Gazteluzar deitu asko familia bazen. Heietarik hiru apez segurik atera ziren, orduko auzi-paperetan aipatzen dituztenak.
	Batto zen Bernard Gazteluzar, gaur poxi bat ezagutarazi nahi ginuken euskaldun poeta.
	Damurik haren bizitzaz berri guti baitakigu. Lapurdi-Ziburun sortu zen 1619ko martxoaren 12an. Jesuistetan sartu 1640an.
	Paben hil, 1701eko apirilaren 15ean.
	1656an predikari eta arima zain kausitzen dugu Baionan: hiri hortarat Jesusen Lagundiko buruzagiek igorri zuten hirur lagunekin, hor behar zutela finkatu Jesuista-etxe berri bat, ikastegi batekin, eskualdean erroak egitekotan.
	Bainan orduko burgeseria, Baionan, jansenisten aldekoa zen osoki, eta ez zuen jesuistarik nahi bere herrian.
	Gazteluzarrek bere lagunekin bilatu zuen hiritik kanpo, bainan auzo-auzoan, uraz haraindiko egoitza eder bat, «Begoigne» erraiten ziotena.
	Ez zuten luzaz gozatuko leku xarmant hori.
	Hor ere Baionako burgesek hurbilegi zauzkaten jesuistak, eta jende xehea berotu zuten, «Begoigne»ko gain hartarat trumilka igan zedin, «fraile madarikatu» horien aizatzeko.
	Oste batek iragan zuen zubi handia, makila eta sardez harmaturik, eta jesuista dohakaberi jazarri, dena oihu eta harramantza. Lau lagunek behar ukan zituzten berehala lekuak hustu. Aita Gazteluzar orroitu zen kaperan zaukaten Sakramendu Sainduaz eta nahi ukan zuen errespetuz eliza baterat ekarri. Gizon batzu ordean lotu zitzaizkon bultzaka eta tiraka, ostia zonbait erortzerainokoan. Bessugue deitu apez baiones batek atera zuen herstura hortarik: hartu zion osti-untzia eskuetarik, eta katedralerat ereman, jendea debotki kantuz jarraikitzen zitzaiola.
	Hori gertatu zen 1657ko maiatzaren lauean. Jesuistek, etsiturik, utzi zuten Baiona, bai eta hiri hortan kokatzeko xedea.
	Aita Bernard Gazteluzarrez bildu ahal ukan dugun gertakari bakarra da, haren liburuaren agertzetik landa.
	1686an Paben agertu ziren haren Eguia Catolicac salvamendu eternalaren eguiteco necessario direnac.
	Liburu horren argitaratzea haizutu baino lehen, Baionako apezpikuak eta jesuisten Guyenne-ko buruzagiek bi euskalduni eman zeeten irakurtzerat: bata zen Baxenabarreko: Aita Basilio Orzaiztar kaputxina; bertzea jesuista: Aita Jakes Oihenart, hain xuxen Amaud d'Oihenart famatuaren semea, beraz Xuberotarra.
	Debozionezko liburu hori ez zen batere bertzeak bezalakoa. Funtsean, huna nola Gazteluzarrek aintzin-solasen aipatzen duen bere lana:

	Denbora hautan, hañitzek hañitz liburu eder argira eman tuzte; ezta bada hau, bertzeak baño ederragoa; bañan nola berze gauzetan bezala, debozionean gustu diferentak baitire, iduritu zait hañitz deboten artean, bazuek huntan gustu hartuko dutela, guztiz mariñel debotak; eta, hek printzipalki konsideraturik, deliberatu dut liburu hunen egitera: erranen baitute batzuek, «bizi zenean oroitu zen bere señalleak emanik joan baita», Ezen nola plazer hartzen baitute latiñez Elizako himnoen kantatzeaz (segur naiz) atsegin gehiago izanen dutela beren eskaraz errateaz, aire berean eskaraz eman dut; eta gañerako bertsuen airea komunzki guztiek badakite.

	Liburuak badauzka 503 orrialde: 98 orrialde prosa edo hitz-laxoz; 405 neurtitzez.
	Nahiz bere Abisuan Gazteluzarrek ez dituen aipatzen zazpi parte baizik, zortzi baditu:

		Lehena: Krixtauaren eginbideak.
		Bigarrena: Jesu-Kristo.
		Hirugarrena: Penitentzia eta Eukaristia.
		Laugarrena: Andre Dena Maria.
		Bortzgarrena: Gizonaren lau azkenak.
		Seigarrena: Patroin sainduak.
		Zazpigarrena: Bizibidez.
		Zortzigarrena: Dotrinaren laburpen bat.

	Gai horietaz ohartzearekin, artegatuak zarete beharbada, ea zerbait poesia sor ditakenetz eta lora hazi horietarik.
	Boileau XVII garren mendeko kritikalari frantsesak, nahiz girixtinoa zen, ez zuen uste erlisionea uztar zitakela literaturarekin. Erlisionea sakonegi eta seriosegi zitzaion: literatura aldiz axalegi eta arinegi!
	Bizkitartean Dante Italian, Juan de la Cruz Espainian, Claudel Frantzian, bertzerik ez aipatzeko, lotsarik gabe ari izan dira sineste-gaiez beren olerkien hazten eta aberasten.
	Ez dut neholaz erran nahi gure Gazteluzar «jaunen jaun» horien heinekoa dela, hurbiltzekorik ere. Bainan ez da gutiestekoa, ez balinbada ere orrialde guzietan berdin gora hegaldatzen, eta ez badu beti distira beraz argitzen. Horrek ere alabainan bere aldiak izanki.
	Aitortuko dugu «didaktiko» gisan azaltzen ari zaikularik zer diren sakramenduak, edo meza nola entzun, ez gaituela hanbat kilikatzen, ez eta biziki inarrosten. Bainan ez dago ildo horietan murgildurik, geroxago ikusiko dugun bezala. Halere orroit gaitezen norentzat ari zen bertsutan: ez baitezpada ikasi handientzat, bainan Lapurdiko itsas-arrantzaleentzat: heien menerat ez ote zuen jautsi behar, gero heiekin polliki-polliki zeru alde igaitekotan?

ITZULPENAK

	Oixtion irakurri dugun bere aintzin-solasean, poetak erraiten zaukun elizako himnoak euskaraz itzuli zituela, latinez zituzten aire eta neurri beretan. Egia erran, bederatzi kantika baizik ez ditu antolatu latinezko neurriari jarraikiz.
	Hek dira:
	— Ave, maris stella.
	— Dies irae, dies illa.
	— Lauda, Sion, Salvatorem.
	— O filii et filiae.
	— Pange, lingua, gloriosi.
	— Sacris solemniis.
	— Veni, Creator Spiritus.
	— Verbum supremum prodiens.
	Bertze bederatzi ez dira latinezkoen neurrian moldatuak; beraz ez ditazke kanta beren aire jatorrean, bertze batean baizik.
	Hek dira:
	— Adoro te devote.
	— Deus, tuorum mulitum.
	— Fortem virili pectore.
	— Jesu, corona celsior.
	— Jesu, corona Virginum.
	— Memento, salutis Auctor.
	— O gloriosa Virginum.
	— Salve, Regina.
	— Sub tuum praesidium.
	Bortz kasutan Gazteluzarrek latinezko kobla bakotxa euskarazko kobla bakar batez itzuli du. Hori gertatu zaio Dies irae, Lauda Sion, O filii, Stabat eta Verbum supremum kantuetan. Bertzetan bi euskal-kobla ezarri ditu latinezko bakarraren orde.
	Adibidez, huna Ave, Maris stella-ren lehen bertsua:

		Ave, maris stella,
		Dei Mater alma
		Atque semper Virgo,
		Felix coeli porta.

	Hitzez-hitz, itzul ginezake hunelaxe: Agur, itsasoko izar, Jainkoaren Ama ona, beti Birjina eta zeruko ate dohatsua.
	Gazteluzarrek bi bertsutara hedatu du bertsu bakarra. Huna nola:

		Agur, darotzugu,
		Jainkoaren ama,
		Itsasoko izar,
		Gure erresuma.

		Errezibi zazu
		Zeruko gortean
		Guk egiten dugun
		Otoitza lurrean.

	Ohartu zarete itzulpen hortan aipatu gabe utziak direla hiru ideia: on (alma), beti Birjina (semper virgo) eta zeruko ate dohatsua (felix coeli porta). Ordainez, poetak bere baitarik eratxiki du «gure erresuma» bigarren koblako ideia guziekin.
	Labur-luzaka horrelaxe jokatuz, itzul-lana errexten bide da; bainan himno xaharrak alde batetik galtzen duena, ez da batere segur bertzetik beti ordaintzen zaiola, nahiz noizik behinka ongi eror dakioken.
	Gure iritzi apalean, itzulpen-mitzulpen horiek ez dira bana-bertze Gazteluzarren poesiarik hoberena.
	Haren jeinu berezia datza izaitez, berak hautatu uste gabeko gai ohargarrietan hai eta bertsugintza oparoan.
	Bi pondu horiek aipatuko ditugu hemendik harat.
	Jakina, irakurriko dauzkitzuet han-hemenka Gazteluzarren neurtitz edo olerki-zati batzu, ene erranen argitzeko: otoi, ez harri entzunen duzuen hizkuntza herrikoiaz. Gure poeta ez zen batere garbizalea: euskarak latinetik hartu hitzek ez zuten den gutiena losatzen. Bere aroko ohidurari bazerraion, gu gurekoari bezala.

APARTEKO GAIAK

	Jesu-Kristoz mintzo zaikun kapituluaren asiera edo hastapenak iduri du epopeia klasiko baten abiadura.
	Orroit zarete Iliadan irakurturik:

		Ménin aiede, thea, Pélêiadeó Achilêos
		Jainkosa, kanta-zazu Achileus Pele-ren semearen haserrea.

		Odüzeian:
		Andra moi ennepe, Mousa, polytropon
		Musa, aipa zadazu gizon bihurria.

		Eneidan:
		Musa, mihi causas memoria…
		Musa, emazkidatzu gogora gertakari hauien hastapenak.

	Halaber Gazteluzar ere musaz orroitzen da olerkiari lotzerakoan. Bainan musa profanoa urruntzen du toka, zerukoari zuka dei egiten diolarik.
	Huna pasarte famatu hori:

		Urrun adi, Parnaseko Musa zahar profanoa;
		Eta zu, zato, zeruko Musa berri dibinoa.

		Jesu-kristo gure Jauna ekar bezate bihotzek;
		Iturriek Ur Saindua; Fruitu bizia haritzek.

		Adio, Febus; hire etxe, hire itsaso guztia
		Ez zarete aski, hiltzeko ene egarri handia.

		Errazu, zeruko Musa, nola erdi den Birjina,
		Nola duen Iainko haurrak izatu lehen eguna.

		Errazu nola egiñ den gizon, zeruko Jainkoa
		Eta nola Iainko egiñ, gizon gu bezalakoa.

		Nola Dabiden kastatik gizon egiñ den munduan
		Egundaiñotik Iongoiko izatu zena zeruan.

	Holako sarbide guti dateke debozionezko liburuetan.
	Artetik erran dezadan, norbaitek aditzera eman du Gazteluzarren liburua mitologia paganoz emokatua zela. Uste ukaiteko da jaun horrek ez duela ordu hainitz higatu Eguia Catholicac irakurtzen. Bertzenaz ohartuko zen Febus eta musa profanoa ez direla agertzen oixtiko pasartean baizik, eta badakizue nola diren bixtatik aurdikiak.

APARTEKO GAIAK

	Bainan, hastapen hortaz bertzalde, bada liburuan nun zertaz harri.
	107garren plaman konparazione, Jesusen errenkurak establian aipatuak direlarik, sortu berriak, olerkari erromantiko bilakatu balitz bezala, oihu egiten deie Betlemeko harpeari eta arkaitzeri, heien eztitasuna goretsiz, gizonen bihotz idorrez denbora berean pleinituz.
	112garrenean Ama Birjinak Jesus bere haurra agurtzen du; bainan bere egoera bereziaz durduzatua, dudamudetan dago, ea haizu zaionez zeruko Nausiaren bere bularrari kontra tinkatzea; ea sehaska batean ezarri behar duen ala aldare baten gainean; ea eskaini behar dion insensua ala ditia…
	114garrenean, Gazteluzarrek nahi du adiarazi Andre dena Mariaren graziazko zoramena eta nola alegrantzia hortan bazter guziak itxur-aldatuak agertzen zaizkon.
	126garrenean, horra artzain-artzaintsak harpe saindurat etorriak. Artzaintsek nahi dute Bildots dibinoaren ganat hurbildu haren adoratzeko; bainan kilo gisa haren kurutzea gerrikoan sartzen dute haren ilea irun beharrez eta hartzen dituzte haren itzeak ardatzen orde, haren grazia liho berritzat baliaturen zaielako esperantzarekin…
	159garrenean, entzuten dugu Madalenaren auhenaldia, Jesusen gorputz hilaren aintzinean flakatzerat doalarik.
	185garrenean, bekatorea da mintzo, Jainkoaren hasarreaz balditua.
	269garrenean, Ama Birjina azken hatsetan, agoniako tortxoa eskuan, hamazazpigarren mendeko ohiduren arabera. 297garrenean, elgarren ondoan aipatuak dira salbagarri gisa Jesusen odol preziatua eta Ama Birjinaren esne sakratua.
	Gizonaren lau azkenen kapitulu luzean (pp. 316-410) bertze munduaz, zonbat bertsu lazgarri!
	Aldiz 266garren plaman zer hitz ezriak Ama Birjina Jesus haurrarekin erakusten duen erretaula baten aintzinean.
	317garrenean hiltzen ari den gizon batentzat otoitz durduzagarria.
	295garrenean, auzi bat uste gabekoa: «ala den ederrago Jesus haur bezala bere amaren besoetan, ala gizon bezala Aita Eternalak landatu gurutzean».
	105garrenean bekatoreari galdatzen zaio planta dadin Betlemeko harpearen eta Galbarioko gurutzearen artean.
	370garrenean, aitoren seme batek amodioz emaiten du azken hatsa, Leku sainduen bisita egin ondoan.
	431garrenean, nola ez mirets Frantses Xabieren azken orduak, Sanzian-en, Xinari buruz itzulia, sukar-ametsetarik ere arimen salbatzeaz orroitua!
	Zazpigarren kapituluan badira gogoeta saindu andana bat asko jende-motaz: erretor, apez, ezkongai, kargudun, aitoren seme, ihiztari, soldado, mediku, erakasle, tratulant, itsasturi, aberats, erromes, laborari, artzain, langile, espos, burraso, gazte, xahar. Gazteluzarrek badaki nortaz zer erran, itzuli-mitzuli maneratsu zonbait gora-behera.
	Huna zonbait olerki, irakurleak ikus ahal dezan nolakoa zen gure jesuistaren jeinua.

		AITOREN SEMEA

		Zer progotxatuko zaizkigu ohore superbioak?
		Zer ponpak, faza, urre, plazer, eta zer palazioak?

		Tresor horien klartasunek begiak tie argitzen
		Eta bihotzak xarmaturik bana-loriez iluntzen.

		Zer progotxa ahal dakiket printze guztien gloria?
		Hirien, eta Probinzien diru-errenta handia?

		Zer handiasun ahal duket irabazteaz Mundua?
		Eta jaun puxant izateaz, baldiñ ezpadut Zerua?

		Zer popluen ikaratzeaz armaden arrabos-pean!
		Guztiei lege egiteaz lurrean eta urean?

		Zer izanen dut, emateaz milla jende burdinetan!
		Baldiñ esklabo behar banaiz ifemuko zepoetan?

		Handi guztien Erregea, munduko Buruzagia!
		Ah! inspira diezadazu humilitate handia!

		Inspira on faltsoen herra, plazer hatsen desplazera.
		Egiazko aberastasun eta plazeren desira!

		IHIZTARIA

		O Salbatzaille dibinoa, indazu zure grazia;
		Ene sarea bete zazu, bete ene ihizia.

		Ez utz munduko saretan sartzera ene bihotza
		Eta ez haren plazeretan galtzera ene gorputza.

		Ez nazazula abandona mundu hunen oihanean,
		Hemen nabilla ihizian animalien ondoan.

		Ez dut antsia zer atzeman, otsoa edo orkatza,
		Asko dut, zuk hartzen baduzu fiñean ene bihotza.

		DOKTORA

		Ah! ez segur, eztiat maite doktrina urguillutsua;
		Fazatia duk; eta jende itsuen gida itsua!

		Nik maite dudan doktrina duk itsuen argitzaillea,
		Faltsokeriak kasaturik, makurren xuxentzaillea.

		Jesus adora, Jesus maita; maita gurutzeko pena;
		Ene gloria horra zer den eta zer ene doktrina.

		Doktor egiñik, gurutzetik ziarokuk predikatzen;
		Lege saindu huntaz giaitik galbarian eskolatzen.

		MERKATARIA

		Munduan orai hari gaituk xuxentzen eman-hartuak;
		Huna kontuen egiteko plumak eta libruak.

		Irakurtzen hari nauk beti, eta beti eskribatzen;
		helas! ordean har-emanik, nik ez, zerukotz kausitzen!

		Hañitz aldiz egiña gatik hañitz biaia handizki,
		Eta egiña gatik hañitz sal-erosi dohatsuki.

		Milla on doblatua gatik, izana gatik mundua,
		gauza guztiak galdu tiat, baldin ezpadut zerua.

		Adoratzen zaitut humilki, Jesus merkatari ona,
		Arren beira diezadazu zuk erosi Ontasuna.

		Zure odola izatu da hura erosi duena;
		Nori sal ote niozoke hainbertze gusta zaitzuna.

		Helas, urrun diezadazu bekatuaren kutsua,
		Abarizia, inbidia, injustizia itsua!

		Zer ere guri baitaroku presentatuko munduak,
		Galtzetik begira tugula zeruan tugun tronuak.

		Perla hura guk erosteko ematzigun on guztiak
		Guztiak ere eztituk deus izana gatik handiak.

		Ezen huna nola ditudan zeruko onak sinesten;
		Emana gatik nahi dena, merke direla erosten.

		BIRJINA AMA MARIA BERE
		JESUS HAURRAREKIN
		ERRETAULA BATEAN PINTATUA

		Ikusten duken haurtxo hau duk gizona eta Jainkoa!
		Eta haurtxo hunen Ama hau Erregiña zerukoa:
		Posible da beraz munduan ikustea pinturarik
		Pintura handi hau den baño handiago daitekenik?

		Erregiña Birjina hau duk munduaren ilargia,
		Eta Jainko gizon haur hau duk munduaren iguzkia:
		Posible da beraz munduan ikustea figurarik
		Figura argi hau den baño argiago daitekenik?

		Birjina Ama Andre hau duk arrosa bezain ederra.
		Haurrak, lilia bezain xuri, iduritzen dik izarra:
		Munduan beraz posible da ediretea gauzarik
		Gauza dohatsu hau den baño dohatsuago daitenik?

		Birjina Amak ziadukak besoetan bere haurra;
		Elurra zirudik Birjinak, Haurrak zidurik elurra!
		Posible da beraz munduan ikustea pinturarik
		Pintura xuri hau den baño xurago daitekenik?

		Haur hunek tik ihortziriak erabiltzen hedoietan;
		Dostetan hau bera hari duk Ama baten bularretan:
		Munduan beraz posible da ikustea espanturik
		Espantu eder hau den baño ederrago daitekenik…

		Ama humil bat duk Birjina, Jainkoaren gidaria
		Amari Jainkoak ekartzen ziok obedientzia:
		Posible da beraz munduan ahal daiten pinturarik
		Pintura eme hau den baño emeago daitekenik?

		Eznerik baizen eztuk Haurra, guztia ezti-eztia;
		Ama ere haurraren gisa ezti-eztia guztia.
		O Jainko ona! Posible da pentsatzea figurarik,
		figura ezti hau den baño eztiago daitekenik?

		Haur hau ber bera izatu duk guztien Salbatzaillea;
		Birjina haurtxo hunen ama gure ungi-egillea:
		Jendeak, posible da beraz ediretea molderik,
		Molde glorios hau den baño gloriosago daitenik?

		SAINT BERNARD ABADEA

		Saindu debota; eta saindu, Jainkoa maite duzuna,
		Bemard, Lurreko aingerua, edo Lurreko gizona.

		Zuri zarozkitzun Jesusen Ama Birjina handiak
		Hustu bere bularretako iturri ezne eztiak.

		Erregiña hark berak zuri egin zarotzun grazia,
		Idozkitzera emateko ahoa betez, egia.

		O saindua; ala zuk izan indar handia zeruan!
		Etziñen bada tipiago hil baiño lehen munduan!

		Zuri zarozkitzun prestatu Jainkoak indar handiak;
		Garaitzeko agertzen ziren ifernuko heresiak.

		Oraiño zuri zarozkitzun isuri bere argiak,
		Guri ezagut-araztekotz munduaren tronperiak.

		Mundu gaixtoak armatzen tu bere dituen puxantzak;
		Gure arimak xarmatzeko, eta galtzeko gorputzak.

		Bañan guztiarekiñ ere nausi zaitu ezagutzen;
		Eta hala guztietan du nahia konplitzen.

		Zuri dagotzu bozkarioz prelat guztien balderna;
		Zuri Erroma, munduan den hirink printzipalena.

		Munduak ere deitzen zaitu egiaren sustengua;
		Eta zientzia handien urrezko iturburua.

		O Saint Bernard bitoriosa, arren, nazazu fabora;
		Zure erramu triunfantez, otoi, nazazu ohora!

		Horra nola etsaiak diren ene kontra preparatzen
		Eta nola darozkidaten flexak usu aurtikitzen.

		Zurekin esparantza dut hemen triunfa handia,
		Gero zeruan izatekotz Jainkoa ganik gloria.

		Bitartean zuri darotzut ofritzen ene bihotza!
		Ene bihotz guztiarekiñ halaber ene gorputza.

		Trofea bat nahi darotzut egiñ zure izenean;
		Zuk bezala izena duen presunaren bihotzean.

		SAINT FRANZES XABIER
		INDIETAKO APOSTOLUA
		SANZIANGO IRLAN…

		Sanzian deitzen den irla da eremu urrun batean.
		Leku arroka billuziez eta hareaz betean.

		Kantongo hiri famatua dakusa alde batetik;
		Halaber itsaso zabala dakusa bertze aldetik.

		Saint Xabier apostolua harat etorri zenean,
		Huna zer erran zuen hiltzerako orenean.

		«Fiñean bizi izatu naiz! Ahalkearen handia!
		Deusik egiñ gabe joan baitzait ene bizitze guztia!

		Bagadek oraino burua ebaki balerotate!
		Edo Fiirandeko jendek sutan erre banindute!

		Idukak, iduk, Herioa, hire ezpata zorrotza;
		Egozten dik Xinak lurrera bere murailla bortitza!

		Bañan non naiz? edo zer diot? zer kutales biluzia!
		Zer diot gate, presondegi? Zer burreu? Zer su bizia?

		Hunelako heriotzea eztuk jende guztientzat.
		Bainan geraut, fama handi eta martir noblentzat.

		Laxo bati ezpaitarozkit ofrituko herioak
		Sainduek merezi dituzten zeptroak eta koroak.

		Bañan kutalesak ezpadu ene odola isurtzen:
		Eta ezpadu su handiak ene gorputza erretzen,

		Ezperen Barbaroen irlek hilik naute ikusiko,
		Paubreziak eta elurrak martir naute kausituko.

		Jainkoa banu predikatzen presondegian sarturik,
		Libra nezake zenbait gizon deabruen gatetarik.

		.....................................................................

		Jaiki behar dut; kitatu nau jadanik ene sukarrak.
		Huna Xina: «idekitzen tu bere Portale ederrak».

		Bañan ago, Franzes Xabier: lurrik asko duk kurritu;
		Geldi adi, gargero geldi: urik asko duk pasatu.

		Hire begira ziaudezek sainduak hiri sainduan;
		Hire begira Jainko Jauna aingeruekin zeruan.

		Jadanik higuindu zitzaion bere xarmekin mundua;
		Jainkoa ardiatsi nahiz desira zuen zerua.

		— «Ikus-azu ene eskuiña, o ene kreatzaillea!
		Zure gurutze saindua dut guztien salbatzaillea!

		Faltak garbi diezadatzu zure odol zurrutetan.
		Dolu dut: Jesus, har nazazu zure izar ederretan».

		.....................................................................

		Horra nola ilki zitzaion gorputz eritik arima;
		Eta nola ediren zuen Jainkoaren erresuma.

XVII. MENDEKO
IOANNES HARANEDER FRAIDEA

	Beti bada zer ikas euskal literaturan. Aldi huntan nahi dautzuet laburki salatu badirela bi Haraneder, eta ez bat bakarrik orai arte uste ginuen bezala.
	Goazen ikus laburzki nola ikasi dugun berri hori.
	Euskal eliza-liburu maizenik agertu dena da Exercicio izpirituala. Vinsonek bere Bibliografian laurogoi edizione aipatzen dizkigu: zaharrena 1716ekoa, berriena 1888koa. Egia erran, Vinsonen lanaz geroztik bertze edizione zenbait agertu dira, hala nola 1910ekoa, 1919koa, 1922koa, eta 1937koa. Orotarat 85 edizione bederen.
	Bainan badira XVIIgarren mendekoak ere, Vinsonek bere bidean aurkitu ez zituenak.
	Berriki bizi naizen Seminarioko euskal liburutegian eskuetarat lerratu zait liburu zahar itsusi funditu bat: titulurik ez, asko orri eskas.
	Barnea doi-doia miatu orduko ohartu naiz Exercicio izpirituala zela.
	To! huna besta aldakorren zerrenda! 1690etik hasten da, eta 1717an bururatzen. Beraz Vinsonek aipatu edizione zaharrena baino zaharragoa dut hau.
	Ba bainan noizkoa?
	Hain xuxen, gelditzen den lehen orri-aldean, bada gutun bat, liburu-eskaintza bat, zorigaitzez ez osoa, eta bertzalde ez ulert-errexa, bazterretako hitz edo letra batzu falta izanez.
	Beharrik garbiki emana baita lehen agurra. Hauxe irakur ditake:

TARBEKO ENE
Jaun Ipizpicuari
Erregueren estatu privatu
Conseilluan Conseillari,
eta Artusko abadeari
JOANNES HARANEDER
Fraideac baquea eta
Ossasuna

	Pentsatzen duzuen bezala, artxibo eta liburu askotara jo dut argiketa: laguntzale jarri zaizkit Mangin, Goyheneche eta Romatet jaun ixtoriozaleak.
	Eta huna zertaratu gaituzten gure ikerpenek.
	Arthous-eko abadetan ez dira izan Tarbeko bi apezpiku baizik, biak izen-deitura berekilakoak, biak euskaldunak: Salvat Diharce, osaba-ilobak.
	Zaharrena, Axular apeztu zuena, 1601ean hil zen. Gazteena 1648an.
	Joannes Haraneder fraideak lehenago behar izan du egin bere gutuna.
	XVIIIgarren mendean orok badakigu izan dela Donibaneko apez bat Joannes de Haraneder deitua. Nebun ez du bere burua fraidetzat eman. 1740an bururatu zuen Testament berrearen bere itzulpena, eta 1749an Philotea ager-arazi.
	Oixtiko fraide hura izan balitz, ehun urteak ausarki gaindituak zituzken. Ezen fraide horrek, berak dion bezala, bere liburuaren «birberritzeko» mementoan, frango xahartua iduri du. Dio dela «flako eta nigarti, ecin balia oinez, escuez eta berze partez, norbaitec helduric baizen», ez duelarik «borondate bezanbat botere».
	Zer bilakatuko zen handik ehun urteren buruan?
	Bixtan da beraz bi Haraneder konda ditzakegula gure literaturan.
	Baina zer pentsa oixtion aipatu dugun bestea aldakorren xerrendaz (1690-1717)?
	Eskuetan dugun edizionea XVII garren mendeko azken urtetan jalgi dela, lehenagoko aintzin-solasarekin, argitaratzaleak besta aldakorren saila bere denborakotuz. Gure ustez, liburu horren hirugarren edo berdin laugarren ager-aldikoa dugu hainbertze lan eman daukun Exercicio Izpiritual zaharra.
	Ez dakigu halere ez noizkoak ziren edizione horiek, ez eta zoin ordenakoa Haraneder fraidea.
	Gauden beha, ea nonbaitik argi zerbait aterako den.

XVIII. MENDEA

PIERRE-GUILLAUME DE LA VIEUXVILLE
(1682-1734)

	P.-G. de La Vieuxville aitonen semetarik zen. Arbasoetan izan zituen Markes, Duke eta Pareak Frantziako erregeen aholkatzale eta zerbitzari. Bera ez zen batere ohoregose. Elizari osoki emana zen, Aita Sainduaren osoki meneko.
	Fleury Kardinale minixtroak Baionako apezpikutzat hautatu zuelarik, La Vieuxville jauna Nantes-ko kalonjeen buru zagon, 1728eko Martxoan. Parisen sagaratu zuten ondoko Aboztuaren hogoian. Ez zen Baionarat etorri 1729eko Ekainean baizik.
	Anartean bilatu zituen tokatzen zitzazkon diosesako berriak. Ez ziren hoberenetarik.
	Druilhet apezpiku zenak hogoi urte iragan zituen Baionako elizaren buru. Gizon bihotz onekoa zen, otoitzekoa, fede sainduz betea, bainan jansenisten izurriak kotsatua zuen eta ez zuen gemenik aski, ez bere buruaren xuxentzeko, ez bere meneko apezen bide onean gidatzeko. Gisa hortan baziren bai hirian bai eskualdean bereziki kalonje, fraile eta erretor zaharretan apez moltzo bat Alesandro zazpigarrenaren sineste-araua ez onhartu nahiz, Eliz-Biltzar nagusi bati hel egiten ziotenak eta Unigenitus buldari beren izena eman nahi ez zutenak.
	Baionara gabe, apezpiku berriak, arartekoz, entseatu nahi ukan zuen bere apez guzien bide onerat biltzerat. Gehienak jarraiki zitzaizkon, bereziki apez xehe eta errentadun xumeak. Kalonje eta kargudunetan hainitzek eza erran gabe gerorat luzatu zuen beren ihardespena.
	Apezpikua diosesan sartu bezain sarri, ibili zan herriz-herri apeztegiz apeztegi, berak bere begiz gauzen eta jendeen berri biltzeko. Ohartu zen apez askoren ez jakinaz eta Katixima eskasaz. Gai ez zireneri debekatu zeien kofesatzea, predikatzea eta haurren eskolatzea.
	Buru gogor batzu gutun zigilatuz (lettres de cachet) urrun-arazi zituen Euskal-herritik. Ordutik gogoan hartu zuen bi Katixima berri ager-araziko zituela, bata girixtino argituentzat, bertze arruntentzat, bai frantsesez, bai euskaraz.
	1733an argitarat eman zen euskaraz Baionako Diocesaco Bigarren Catichima = 467 orrialde; 1) Apezpikuaren manamendua; 2) Erakasleeri zenbait ohar; 4) 28 kapitulu; 5) letaniak; 6) meza laguntzeko modua.
	Nork itzuli ote du Katixima hori frantsesetik euskarala?
	Bere Bibliografian Jon Bilbaok aipatzen du Gratien de Harozteguy (Vol. IV, 213). Ez du haatik erraiten nundik jakin duen berri hori.
	Dubarat eta Daranatzen Recherches sur la Ville eta sur l'Eglise de Bayonne, tome II, Bayonne-Pau 1924, izen hori aurkitzen da lau aldiz (590, 591, 617 eta 618 orrialdetan, Sarako apezek Axularren egunetarik haste, Baionako kalonjekin ukan zituzten diru-auzien karietara.
	Hor agertzen zaiku Gratien de Harozteguy Sarako erretor bat, «docteur en théologie» tituluarekin: La Vieuxville eta biak baketiartzat emanak zaizku eta ez batere soskaritzat. Onez onean nahi dituzte gauzak antolatu. Bainan ez du liburu hortan katiximarik aipu.
	Aldiz, Pierre Haristoyen Les Paroisses du Pays Basque pendant la période révolutionnaire (tome I, p. 239) gehixago argitzen gaituzte. Sarako erretoren zerrenda, hauxe irakur daiteke, frantsesez:
	«1729-1752, Gratien de Harosteguy, né vers 1695, gradué, nommé curé de Sare en Mars 1729, trés estimé de son Evêque. On croit qu'il est le traducteur du Grand Catéchisme de La Vieuxville, rendu en trés beau basque de Sare».
	Haristoyek ez du erraiten hola dela, bainan hala uste dutela baizik. Ez du lekukorik aipatzen.
	Jakingarri liteke ea Ion Bilbaok bertze iturbururik aurkitu duen.
	Ez dugu zilatu ahal izan ea Gratien de Haroztegui hori Jean Haroztegui Axularren anaiaren ahaidegotik zenetz, ez eta sortzez Saratarrak zirenetz.
	Badela oraino ikasteko hainiz.

* * *

	Zer nahi den, César Duvoisin apezak dion bezala (Vie de M. Daguerre, 1861, p. 108): «ce double catéchisme manquait dans le pays, et il a rendu un fort grand service pendant prés d'un siècle entier». Hots, Lapurdi bi katixima horien beharretan zen eta laguntza handia egin dute kasik mende oso batez.
	1814ean edo 1815ean, Akizeko Katixima sartu zen euskaraz Baionako diosesa berrian.
	Eta Mgr. d'Astrosena, 1823an.

SARAKO JOANES ETXEBERRI MEDIKUA
(1668-1749)

NOR ZEN

	Sarak fama handia izan du aspaldi danik eskuara maite dutenen artean. Askok eskuararen herri-nagusi egin dute, horko mintzairean egin izan baitira hamazazpigarren mendetik hunat hainitz liburu eta hainitz bertsu. Axular, Materre, Harizmendi, Haranburu, Diharassary, Janbattit Elizanburu, Agostin Etcheberri, Dithurbide medikua, horra izen batzu, Sara gain-gainetik ohoratzen dutenak.
	Egun, nahi ginuke goretsi hemezortzigarren mendean Sarak eman duen bertze eskualzale bat: JOANES ETCHEBERRI medikua.
	Gizon bat zen, 1668an sortua, ez dakigu haatik zoin etxetan, orduan bortz etxek segurik Etxeberria baitzuten izena Saran, eta heien berexteko argitasunik ez baitugu.
	Eskolak, iduri duenetz, Paueko jesuitetan hartu zituzken, eta medikutzeko erakaspenak Frantziako Tolosan beharbada, nun ez den Montpellier-en.
	Medikutu-eta ezkondu Issasgarateko Mariarekin eta haur andana bat izan zituzten, zortzi segurik bai.
	Saran bizi zen, bainan Saratik kanpo ere bazuen lan, bereziki mugaz haindiko Beran. Beratarrekin bazuen tratu bat sinatua, euri edo atheri, edozoin erik deituz geroz, Berarat joanen zela lehenbai-lehen, egunaz bezala gauaz ere.
	1716an egoitza Beran finkatu zuen, hor gaindi baitzuen eriketarik gehiena.
	Bainan, haren omena biziki urrun hedaturik, handik sei urtheren buruan Ondarribian kausitzen dugu, eta geroxago Azkoitian. Hor ereman zuen bere gaineratiko denbora, hogoitalau urthe, eta hil zen 1749an, nahiz ez dakigun ez nun, ez-eta zoin egunez, 81 urthetan.
	Motrikon bazuen seme bat mediku, Agostin deitzen zena, hameika haur segurik hazi zituena.

ZER EGIN DUEN

	Baina Joanes Etcheberri aipatzen baitugu, ez dugu baitezpada goresten haren medikuntzaren gatik, bainan bere eskuarazko obren gatik.
	Gogoratu zitzaion behar zituela bere eskualdun herritarrak lagundu eskolatzen, eta bereziki auzoko mintzairen ikasten: frantsesa eta espainola zituen oroz gainetik erakatsi nahi. Bainan aise ohartu zen bi mintzaire horiek hobeki konprenitzen direla latinaren medioz, latinean baituzte beren erroak, bai batek, bai bertzeak.
	Eta horra zertako hiru liburu preparatu zituen:
	Lehena: Eskuararen hatsapen edo hatsapenak;
	Bigarrena: Eskuarazko hatsapenak latin ikasteko;
	Hirugarrena; hiztegi bat: hiztegi hortan eskurarazko hitza eman zen lehenik, gero haren itzulpena latinez, frantsesez eta españolez.
	Eskualduneri eskaini ziozkaten hiru obra horiek «Gomendiozko karta» batean. Karta edo guthun hori liburuxka bat zen, eta Lapurtarreri erraiten ziozkaten bere xedeak. Pentsu zuen alde guzietarik herritarrak ariko zaizkola liburu galdeka, jakitatez gose-hamikaturik.
	Orduko Lapurtarrak ez ziren, ez, harek uste zituen bezalako jakintsun-nahiak, hurbiltzekorik ere!
	Frogarik hoberena, orai kondatuko dautzuedan gertakaria.

BILTZARRAREN EZA

	Ordukotz Joanes Etcheberri medikua mugaz haindian bizi zen. Beran; bainan halere hemengotarra zen, Saran etxalde bat bazuenaz geroz.
	Lapurdiko aferak Uztaritzeko biltzarrak gobematzen eta kudeatzen zituen. Eta biltzar hortan elgarretaratzen ziren herri guzietako buruzagi lehenak, hots, auzapezak edo heien ordainak.
	Joanes Etcheberrik bere seme Agostin igorri zuen Biltzarrari buruz bere hiru liburu-gaiekin, heien ager-arazteko, laguntza zerbaiten galdez.
	Dolhabide jaun zindikak eman ziozkaten paper horiek oro irakurtzerat Uztaritzeko erretorari eta Pierre Distiart Heraitzeko apezari. Biek erran zuten lan baliosa zela, eta imprimatzea merezi zuela.
	Imprimatzaleari galdetu zioten zonbat zen gostako ageraztea, eta ihardetsi zuen iru mila libera. Orduan medikuak jakin-arazi zuen, hiru mila libera aintzinatzen bazaizkon, ederki atherako zela.
	Hiru mila liberak ez zituen emaitza gisa galdatzen, bainan mailegu edo prestamu gisa, geroxago itzultzekotan.
	1727ko hazilaren 28an Biltzarreko lagun guziek ihardetsi zuten ezetz, ez zutela neholaz liburuaren ager-arazteko laguntzarik egin nahi.
	Nago zer gerta litaken egungo egunean, Lapurdiko auzapez guzien biltzar batean, gisa bereko galde bat egin baladi eskuarazko liburu baten alde!
	Balio luke entseatzea, ikusteko ea lekuan lekuko jakitatearen onetan ager litakenetz orduan baino kar gehixago!

GALDU ETA ATXEMAN

	Zer nahi den, Joanes Etcheberri medikuaren liburuak, laguntza eskasez, ez ziren argitaratu.
	Galdu ere ziren osoki ez nehork ez zakien zer bilakatu ziren. Daranatz jaun apezak ez bertze zonbaitek mende hunen hastapenean iker-aldi asko egin zituzten paper horien ondotik, Lapurdin gaindi, bainan alferretan.
	Julio de Urquijo eskualzale suharrak suerte hobea izan zuen 1901 eko egun batez Zarauzeko komentuan paper zonbaiten ikusten zabilalarik, Aita Frantsiskanoek erakutsi ziozkaten eskuz izki riatu liburu-gai bateu, eta nor harritu, hura harritu. Berehala ezagutu zuen Joanes Etcheberriren lana zela. Haren loria!
	Frailek gogotik maileguz eman zioten paperketa hori. Oixtion aipatu hiru liburuetatik bat haatik eskas zen: hiztegia.
	Bertze biak hor ziren, zonbait plama salbu, eta Julio Urquijok bortz-pa-sei urthez zer nahi iker-aldi eginik, 380 plama in-quarto dauzkan liburu handi batean ager-arazi ditu Etcheberri medikuaren eskuarazko gomendiozko karta, atxeman bi lanak, eta zer nahi xehetasun bai haren biziaz, hai haren obraz. Lan gaitza eta baliosa!

ERAKASPEN ZONBAIT ESKUARAREN DOHAINEZ

	Zer da bada Etcheberri medikuaren irakaspena eskuaraz den bezenbatean?
	Haren arabera Tubalen arrazakoek atxiki zuten eta hunarat ekarri eskuara. Beraz mintzaire ZAHARRA da eta hortako bereko errespetagarria, aspaldiko hainitz orhoitzapen begiratzen baititu bere hitzetan.
	Hasteko, eskuararen izena bera nundik heldu da? Eskutik Eskuara, zer da eskuaren abilezia baizik? Lehen denboretan jestuz mintzo ziren gure arbasoak, eta gero ohartu, mihia oraino eskua baino zaluago zela. Bainan eskuaren izena atxiki eskua delakotz gizonarentzat tresnarik aberatsena eta oro konda beharrena.
	Bai eskuara zaharra da, bainan denbora berean ZUHURRA, dena neurri eta izari, eta hemen Etcheberrik merezi du hitzez hitz aipa ditzagun haren oharpenak.
	Joseph Escaligerok dio: «Espainolek izkuntza hau darabilaten lekuetan deitzen dute vascuenza (erran nahi baitu eskuara): ez du barbarotasunik, ez hortz-karraskarik, ez eta zintzurrezkorik. Da hagitz emea eta eztia, eta dudarik gabe hagitz zaharra, eta Erromarrak etor zitezken baino lehen leku hetan usaian zebilana».
	Halatan beraz eskuarazko mintzairak ez du behar izan luzegi, zeren hitz luzegiak fastikatzen eta penatzen baitu entzuten dagoena…
	Laburregi mintzatzeaz ere huts egiten da, zeren halako mintzaira baita eskasa eta eskergabea…
	Mehegi mintzatzea ere ez da eskuararena: zeren hala mintzo direnak baitira mihiaren puntaz, eta ezpainak bilduz, ustez-eta, frantsesezko mintzairan bezala eginez, ederkiago mintzo direla eskuaraz; bainan huntan enganatzen dira, zeren eskuarak galdegiten baitu naturalki eta libreki mintzatzea, ezen eskuara eta eskualdunak bethi izan dira libertatearen maitatzaileak eta bilatzaileak. Eta hala hunelakoez erran diteke Eskritura Sainduak dioena: «sobera edoskitzen duenak, esnea edoski behar-bidean odola edoskitzen eta iresten duela». Dio oraino bertzalde: «Etzaren hain hertsi!», handik ez dakizula gerta Jeronimo Sainduak aingiraz erraiten duena: «Zenbatenaz ere aingira eskuetan gehiago herstuko eta juntatuko baituzu, hanbatenaz lasterrago joanen eta eskapatuko zaitzu, eta handik zure arraintza galdu dukezu».
	Mintzaira lodiegia ere ez da ongi heldu eskuararekin, hala nola j eta x lodiki erraitea Arabiarrek bezala.
	Mintza naturalki eta lañoki, batere apaindurarik eta bernizadurarik gabe.
	Beraz Etcheberri medikuak zuhurtzia berezi bat atxemaiten dio eskuarari.
	Dio bertzalde bat dela, nahiz herritik herrirat badiren diferentzia ttipi batzu, eta dauka mintzire bat biziki garbia dela: aitor du segurki eskuaraz ere derabilzkigula hitz berri batzu espainolak eta frantsesak bezala, bainan hitzen josteko manera hain da bertzelakoa, nun hortik beretik ezagun baita baduela etorki bat auzoek ez dutena.

AXULAR ETA SARA

	Bainan badea nehor bertzek baino hobeki erakats diezakeguna, nola den xuxenik eta ederkienik erabiltzen ahal eskuara?
	Gure Saratar medikuak uste du baietz, eta huna haren ihardespena:
	Nor erranen dut dela, nik orai bilatzen dudan Aitzindaria eta Buruzagia, baizik Pedro Axular gure Erretor famatua, eta ospe handitako hura? Egiazki Eskual-herrian hau da bakarra, hanbat autoren liburuetan zauntzan gauzak arantze-petik atherarik bezala, eta teologiaren mami hautua bildurik, eskuaraz ederkienik argitara eman darokuna. Halatan beraz baderraket eskuarazko Autoretarik, hau dela Aintzindaria, Buruzagia eta lehena.
	Axularrez hamalau plama baditu bero-beroak eta ezin hobeki itzulikatuak.
	Gero zazpi plama bethetzen ditu Sarako eskuararen laudorioez. Ez omen du urguluak akulatzen, bainan eginbide xoilak:
	Ene eginbidea da. Sara ene sort-lekuaz eta Laburdi ene herriaz mintzatzea.
	Bitxi bazaiku bitxi, Etcheberri medikuak biziki urrun bilatzen du Sara izenaren iturburu loriosa. Dio Abrahamen emazte eder hura eta Tobiasen esposa deitzen zirela Sara, erran nahi baitu «Andrea» edo «Printzesa».
	Eta huna segida:
	Bi arrozoinez daritzat herri huni hain izen hautua eman ahal izatu ziotela. Behinik behin bere paraia eta toki arraia eta arinaren kariaz. Eta bigarrenekorik bere eskuara garbiaren edertasuna dela kausa, zeina hain handirozki baita laudatu ez xoilki Laburdin, bainan bai oraino Espainiako eta Frantziako bertze Eskualherrietan ere.
	Eta arrazoinekin aipatzen ditu Saratik athera diren izkiribatzaile famatuak.

LABURDIREN IZENAZ

	Gero Laburdiren izenaz oldartzen zaio Oihenart Xuberotarrari. Hunek errana zuen Lapurdi zela Uztaritze eskualdearen izena, eta izen horrek erran nahi zuela lapur-toki, hots, ohoinzilo, lehenago zer nahi arrobatzaile kausitzen omen baitziren itsas-bazter hautan!
	Medikuari biziki gaitzitzen zitzaion erran horiek, eta berak zaukan lapurrek ez zutela deus ikustekorik egiteko hortan. Haren arabera, Laur-ur, hots lau ibaiek eman zioten Laburdiri bere izena:
	Eta arrozoin hunen zimendua eta funtsa da, zeren baitago lau uren artean finkatua eta hedatua; jakiteko, Bidasoaren, Charakariaren, Errobiren eta Atturriren artean. Badakigu Bidasoa heldu dela Baztango ingurunetan Espainiako aldetik, eta bereziki Erratzuko eremuetan sartzen diren ithurrietarik, zeina, iragaiten delarik Biriatutik Hendaiera, itsasoan sartzen baita. Bigarrena da Charakaria. Hau Sarako eta Urdazubiko eremuetan sortzen da, handik iragaiten da Senperera, gero Azkaina, eta azkenean Donijoan Ziburuetara, eta han itsasoarekin bat egiten da. Hirugarrena deitzen zen da Errobi edo Nibi, zeina jausten baita Izturiztik Itsatsura, handik Kanbora eta Uztaritza, eta azkenean Baionara. Laurgarrena deitzen da Atturri zeina heldu baita Bidachuingo aldetik. Beraz lau unen artean dagoenaz geroztikan, kanore du Lehenbiziko hatsapenean Lena eman ziotela Lau-ur-di.
	Gisa hortan Lapurtarren ohorea salbatu-eta, Etcheberri mirikuak erakusten du eskuararen arbuiatzaileak, berak direla arbuiagarriak. Erakusten du eskuara ongi ikasiz geroz ideia guziak aise adi-araz ditazkela gure mintzaire xaharrean.
	Ez da eskuara hitzetan erran nola eremuz baita eskas eta labur. Eta hala ez dute ez eskuara hobenduri eta faltaduri egin, bainan bai bere buruak, zeren diren lazoak eta artha apurretakoak, sortzeak emanikako hizkuntzaren ikhasteko.

DEI BAT

	Eta azkenean dei bat egiten dio Eskual-herriko gazteriari frango luzea. Huna hastapena:
	Gogoetan nengoalarikan egun batez, zer perpaus hautatuko nuen gure gazteriari aipatzeko, gogora zitzaitan, hei gehienik agrada ahal dakioketen gauza dela gerla; zeren jende gazteak, eta bereziki eskualdunak, bere baitarik emanak baitira gudura eta gatazkara. Eta nola gaztei eman behar baitzaie hekien disposizinoari dagokan enplegua, hargatik bada nik-ere hautatu dut hei hemen aipatzeko… gerla!
	Ordea behar bada boztuko dira, ustez ezen gonbidatzen tudala Marteren suzko eta karrezko joko eta habarrots izigarietara. Ez! zeren nihork gombidatu gabe berak baitira hartara asko emanak. Bainan deitzen tut Minerbaren dosteta ezti eta kanta-alosien bidez enoriantziaren kontra egiten den gerla ohorezkora, eta bat-bederak batere arriskurik gabe hainitz abantail eder ardiets detzakenera.
	Hau da gerla eder eta miragarri hutsa, zeinetan jakintsunak nahi baitu gizona altchatu eta abantailatu…
	Hots. Sarako medikuak eskualdun gazteak akulatzen ditu mintzaire arrotzen ikasterat, bainan eskuara atxikiz jakitatearen zimendu bezala. Denbora berean sustatzen ditu ongirat eta ez diote gordetzen zerutikako grazia gabe ez doazkela urrun xede hoberenekin ere.
	Bainan, gazte ala adineko, deneri emaiten dauku jastatzerat eskuara gozo ospetsu bat; eta, nahiz berrehun eta berrogoi-ta-hamar urte iragan diren Etcheberrik liburu hoik izkiriatuz geroztik, ez dute hain zahar ez eta hain arrotz emaiten eta mila plazerekin irakur ditazke.

ALFONSA RODRIGUEZ 
JESUSEN KONPAÑAKO AITAREN
GIRISTIÑO PERFETZIONIAREN 
PRATIKAREN PARTE BAT HEUSKARALA ITZULIA, 
HEUSKARA BEZIK EZTAKIENENDAKO

	1782an Avignon-en, Antoine Aubanel-bainan agertu zen liburu hori, ekaldeko Baxenabartarren euskalkian.
	On da jakitea Frantziak 1801ean Aita Sainduarekin egin zuen Concordat deitu antolamenduaren aintzineko Iparreko Euskaldunak, hiru zatitan bereziak zirela elizaz. Ziberotarrak Oloroneko apezpikuaren meneko zauden; Lapurtarrak eta mendebaleko Baxenabartarrak Baionakoari eratxikiak ziren; eta ekaldeko Baxenabartarrak Akizekoari. Hauien eskualdea deituan zen Akiztar Nafarroa, «La Navarre acquoise». Hartan zauden Amikuze, Landibarre eta Oztibarre. Apezpikua Akizen zagon, bainan Euskal Herrian bazen beti lekuko bikario jeneral bat eta ofizial bat; askotan apez berak zauzkan bi kargu horiek.
	Aipatzen dugun liburuak ez du salatzen nork egina den. Bainan Maurice Harrietek hitz hauk idatzi ditu Uztaritzen dugun ale bateko lehen orrialdean: «D'après certaines personnes qui les ont connues, les auteurs de cet Abrégé de Rodriguez furent un curé d'Ibarre, nommé Lopez et, en collaboration avec lui, l'approbateur luiméme, Philippe d'Abense, vicaire général d'Acqs».
	Nor ziren bi lankide horiek?
	Les Paroisses basques pendant la période révolutionnaire izeneko liburuan, Pierre Haristoyek salatzen dauku Lopez hori sortzez Jutsikoa zela, Jean Etcheberri Jutsitarraren herritarra, eta hunen gatik jakina zuen Lopez Iparreko erretor saindu bat izan zela, aizina zuelarik herriko xaharrentzat galtzerdi egiten ari zela, eta Iparreko elizan ehortzi zutela. Ez dakigu noiz sortu zen ez eta noiz hil. Marc de Philippes d'Abense delakoaz xehetasun gehixago badugu:
	Hubert Lamandek bere Armorial-ean Xiberoko aitoren semetzat emaiten dauku, Omize-Gañeko familia batekoa. Abense-tarrak izan ziren Sorrapürüko jaun. Lukuzeko aitorekin ere ahaide ziren, XIII mendean Nafarroako erret-biltzarretan onetsiak.
	Marc d'Abense hori ez dakigu noiz sortu zen ez bainan Jutsin hil zen 1780ko Ekainaren 24ean eta kalostrapian ehortzi zuten. Clément Urrutibehety jaun mirikuak Oztibarre xaharrari buruz aurkitu dituen dokumentu balios batzuetarik eta Haristoyen liburuetarik hauxe jali dugu:
	1. Marc d'Abense Jutsiko erretor izan aintzin, Auch-eko diosesean zela Nogaro-ko kalonje.
	2. 1766an Amikuzeko eta Oztibarreko ofizial zela.
	3. 1767an Akizeko apezpikuak izendatu zuela Bikario jeneral.
	5. Hil zela Erreboluzionea hasi baino lehen eta Donaixtiko Jean d'Eyherabide erretora haren ondoko izan zela, bai Jutsiko apez bezala, bai Bikario jeneral eta ofizial kondu.
	6. Marc d'Abense horri zor zaizkola Jutsiko apeztegia bere inguramen ederrekin. Artetik erraiteko hemezortzigarren mendean herri horrek Jutsia zuen izena eta ez Jutsi motz-motza.

SUSTATZAILEAK

	Alfonsa Rodriguez liburuan den aitzin-solasaren egileak aitortzen du maiz gutiziatu duela Euskaldunentzat erdarazko obra miresgarri horren euskaralat itzultzen eta eratxikitzen du: «gure bi jaun apezpiku handiri, Suarez d'Aulan, eta Charles Auguzta Kieni (sic) uken dizit ohoria mintzatzeko gutizia hortzaz, eta biek-elgar arimen Salbamendiaren dako obra balios bat zatekeela heuskarala itzultze hori segurtatu nizie, eta erran untsa eginen niela haren eitia».
	Louis Marie de Suarez d'Aulan (1697-1785) Avignon-en sortua eta apeztua, Cevennes-tako protestanten artera misionest zenbait urte iragan-eta, bere sorterrriko kalonje eta kofesor-nagusi zagon 40 urtetan, noiz-eta-ere Akizerat apezpiku izendatu baitzuten. Diosesa hortan 36 urte iraun zuen, ongi hainitz eginez. Bere euskaldunak ez zituen ahanzten. Heientzat 1750an amikuztarrez agertarazi zuen katixima bat, 1770ean emendatu zuena. Geroztik ere liburu hori bietan segurik ateratu da eta 1815ean Mg. Loison-ek berriz eman zuen argitara ekialdeko Baxenabartarrentzat, Akizetik berexi zituztelarik. Suarez apezpikuak kargua utzi zuen 1772an eta Avignon-en iragan zituen bere azken 13 urteak.
	Haren ondokoa izan zen Le Quien de Laneufville euskalduneri biziki atxikia, haren letra batzuek erakusten duten bezala.

BI HITZ ALFONSO RODRIGUEZ JESUITAZ

	Alfonso Rodriguez Pràtica de la perfección cristiana liburuaren egilea, Valladoliden sortu zen 1526an.
	Han-hemenka irakurri dugu ez zela izan fraile xoil bat baizik, atezain arrunt bat, bainan Izpiritu Sainduak bereziki argitua. Ahantzi bide zuten kondatzaile horiek Salamankan ere ibilia zela eskolatzen eta jesuitek berek apeztu zutela. Heien lagundian hogoi urtetan sarturik, frailegai etxetik lekora, bere kideko gazteri hamabi urtez kristau morala erakutsi zioten.
	Gero Andaluziako Montilla hirirat igorri zuten, jesuitagaien maisu; bertzalde, lagundiko etxe guzietan hamabortzetik bederen egin behar ziren hitzaldi izpiritualen emaiteko lana leporatu zioten. 30 urtez bete zituen eginbide horiek. Ez bazen ere goi-teologiako erakaspen sakonetan murgiltzen, orok ziotenaz, arimen ezagutzeko eta gidatzeko jeinu bikain bat bazuen.
	1593an lagundiak Erroman izan baitzuen bere bortzgarren biltzar nagusia, Rodriguez harat deputatu igorri zuten: hor ere erakutsi omen zuen zuhurtzia handi bat. Erromatik itzuli-eta Cordoban ezarri zuten prefet izpiritual kondu, jesuiten arimez arta hartzeko eta bere hitzaldi saindueri jarraikitzeko.
	Orduan buruzagiek galde egin zioten bil zitzan eta ordena hainbertze urtez apailatu zituen erakaspen izpiritualak, liburutan agerarazteko.
	1606ean Sevillan arkitu baitzen probintziako biltzar nagusiko, buruzagiek manatu zioten hiri hortan geldi zadin bere liburuaren argitarat emaiteko. 1609an lan horiek izan zuen bere lehen ageraldia.
	Rodriguezek zaharzaro nekagarri bat ukan zuen, ezindura oso batek harturik. Sainduki hil zen 1616eko Otsailaren 24ean.

ALFONSO RODRIGUEZEN LIBURU JATORRETIK
ITZULPEN ETA LABURPENETARAT

	Rodriguezek gazteleraz idatzi zuen bere lana eta ukan zituen hizkuntza hortan elemenia bat ager-aldi. Laster itzulpenak jalgi ziren latinez, italianoz, alemanez, anglesez, polonesez, flamanez, greko berriz, hongresez.
	Zazpi itzulpen agertu ziren frantsesez: lehena Port-Royal-eko jansenistek jalgi zuten, ongi baliatu eta azkartu baitzituzten obra hortan kausi ditazken garrazkeriak. Régnier-Desmarais frantses akademiako idazkari jakintsuak (1675-1676) itzuli zuen Pratica mintzaire eder batean: nahiz ez zen bera jansenista, utzi zituen ximenki gaztelerak zauzkan pasart bortitz eta gogorrak. Ondoko ager-aldi batzuetan apez moltxo batek eztitu eta legundu zuten Régnier-Desmarais horren itzulpena.
	Jesuita eta bertze elizagizon zenbaitek frailentzat eginikako liburu hortarik nahi ukan zuten girixtino xehentzat on zitazken aholkuak atera eta lan arinagotan ager-arazi. Frantsesez hiruzpalau laburpen segurik argitaratu zituzten. Eskuetan erabili dugun Rodriguezen lan osoak badauzka 1397 orrialde. Hiru zatitan berezia da. Zati bakotxak baditu 8 sail eta sail bakotxa kapitulu andana batez osotua da: laburrenean badira 7 kapitulu, luzenean 32. Orotara konda ditazke 315 kapitulu.
	Euskarazko itzulpenak ez ditu 466 orrialde baizik 74 kapitulurekin.
	Aitzin solasak aitortzen dauku baliatu direla Lopez eta Abense laburpen frantses batez, hunek 600 orrialde baizik ez zauzkanaz geroz. Beraz laburpen baten laburpena da. 1609ko liburutik hanhemenka pasarte batzu hautatu dituzte eta zortzi sailetan antolatu:

		— Bizi izpiritualaren estimuaz, 10 kapitulutan.
		— Jainkoaren presentziaz, 7 kapitulutan.
		— Otoitzaz, 17 kapitulutan.
		— Komunione Sainduaz, 7 kapitulutan.
		— Meza Sainduaz, 2 kapitulutan.
		— Umilitateaz, 8 kapitulutan.
		— Jainkoaren borondatera egoiteaz, 6 kapitulutan.
		— Garbitasunaz, 11 kapitulutan.
		— Jujamendu arinez, 6 kapitulutan.

LIBURUAREN FUNTSAZ

	Bixtan da, hainbertze ager-aldi, agerpen, eta laburpen ukan duen Rodriguezen liburu jatorrak funtsezkoa izan behar zuela eta hortik jin zaio bere arrakesta. Euskarazko haren aldaskak ere bildu du ipar-alde huntan bere famatxoa. Georges Lacombe zenak salatu zaukun (Gure Herria, 1931, p.69) bi itzulpen ukan dituela Lopezen laburpenak, batto lapurtarrez, bertzea ziberotarrez. Damurik ez dira nehoiz argitaratu eta ez dakigu nun dauden gorderik.
	Seguraz ere balio handi bat atxemaiten zioten gutarteko arimen onerako eta bertuteen kulturako. Alabainan teoria soberarik gabe erakaspen sendo bat bazekarren mintzaire bakun batean; Liburu Sainduen eta Elizako Aiten erranak, konparazione errex, adibide bizi eta ixtorio sustagarriz apainduak eta arinduak zauzkan. Egia erran, egungo egunean zenbait pasarteri garratz eta mutxi aire bat kausitzen deiegu: kontseiluzko baizik ez diren aholku batzu aisegi manamendutzat damazki; ez du erakusten nola mailez-mail aintzina daiteken ongi osoari buruz, kolpez hartara heltzen ahal balitz bezala; ipuin batzu dakarzki frango zaharkituak.
	Halere, oro har, liburuak badu gogoeta sakon hainitz eta eginkizunik aski edozoin mendetako arimentzat.

HIZKUNTZARI BURUZ

	Lopez eta d'Abense itzultzaileen euskalkiari buruz bi ikerlan baizik ez dira agertu orai artinokoan.
	1948an Ch. Boudak idatzi zuen: «Les formes respectueuses du verbe mixain» (Euzko-Jakintza, II, pp. 595-615).
	1967an A. Lizartzak: «Apuntes léxicos de la traducción bajonavarra de Alfonso Rodriguez» (Anuario del Seminario de Filología Vasca, I, 98-162).
	Ez noa lan horien errepikatzera. Hasteko aditzaren irabioaz ez dut hitzik erranen Charles Videgainek baitauka txosten bat gai hortaz apailaturik. Ohartaraziko dut bakarrik liburu guzia zukako moduan idatzia dela. Eskualde hortako bertze idazlek eztabadaka erabili dute beren aditza. Ikus Akizeko katixima, Ibarlako Salaberryren Ebanjelioa, Jutsiko J. Etcheberriren Almanaka eta lau liburuak, Bertrand Erdozaincy-Etcharten Michel Garicoitsen bizia.
	Huna bakarrik gaingiroko zenbait pondu, xehetasun gehixago hartze luketenak:
	A) Ortografia txarra da, ezinago nahasia: u eta ü ez dira ongi berexten eta ez ere s eta z; zenbait aldiz t-ren orde l aurkitzen da; behargabeko letra batzu sartzen dira han-hemenka (cerbitzchatu, mintcatzceco); eta hitz berak orrialde batetik bertzera idazkera desberdinak jasan behar ditu.
	B) Liburu hortako euskalkia (Abense jaunaren gatik ote?) Ziberoko berezitasunez emokatua da: -tasunen orde -tarzun dakar: xahutarzun, eztitarzun, baliostarzun, ernetarzun, etab… -kinen orde -ki xoila: arrazoin handireki, gar ainitzeki, huneki eta hareki. -tze-ren orde -te infinitibo batzuetan: erorte, egorte, ekarte, ezarte, irakurte, jalgite, ebilte. -eien orde -er datibo pluralean: anaier, gizoner, guzier, oroer, buruer, eta… -tik-en orde -ti xoila ere kausitzen da: zeluti, nunti, herriti. Hitz hainitz aditz batzuen sustraietatik atera dira, u atzizki batez jauntzirik: aipatzetik jalgi dute aipü, kargatzetik kargü, hautatzetik hautu, atakatzetik atakü, pagatzetik pagü, debekatzetik debekü, etab… Izen batzu ber-berak dira Xiberon eta ikertzen dugun liburuan: eki-argizagi, korpitz, belar (kopeta), hazkurru, axuri, ühaitz, Jinko, gozaita, goxama, etab… Adjetiboak ere: xahu, satsu, ütsü, orhit, ehi, erhez, txipi, seint, seindü, erpil, etab… Partizipio zenbait berdin: üken, gogatü, ahabi, erramarki, arrerosi, jardiretsi, batü (aurkitu), debetatü. Adberbio batzu ere: elga, ezi, eziez, belauriko, heben, bena, bezik, aldikal, jitez, llabür, aurtemein, etab… Noiztenka hizkuntzaren azkar batzu aurkitzen dira: beharci behar dici-ren orde; beharcu, behar düzüren orde.
	C) Bainan Lopez eta Abensen euskalkiak zor handiak badiozka ere Xiberoko mintzaiari, hainitz kidetasun gelditzen zaizko bai Garaziko bai Lapurdiko hizkuntzekin.

JOSKERA

	Gehienean joskera bertze euskalkienarekin ados da gure liburua.
	Bizkitartean hauteman daitezke han-hemenka berezitasun zenbait. Huna erakusgai gisa perpaus ohargarri:
	— Nahi bada eri den jinen düzü (aunque, quoique).
	— Salba nadin ber, eztizit axolarik (caso de que, pourvu que).
	— Gorputzaren gazki tratatuz (genitiboa partizipioaren osagailu).
	— Nehork uste badu bekaturik gabe dela (nehor = norbait).
	— Beldur izan behar düzi suge zaharraren (genitiboaren iraulpena).
	— Jinkoak detsala hautü huna egin nezan (opazko modua).

AZKEN HITZA

	Barkatu otoi txosten hunen luzca. Uste dut halere erran gabe utzi dudala asko gauza. Balio luke norbaitek tesina bati lot lakion Lopezen eta Abensen hauziaren osoki xuritzeko.

EGIATEGI: EUSKAL BIBLIOGRAFIAREN OSATZALE

	Ondarreko Euskera aldizkarian Aita Casenave Harigile urgazlearen txosten eder eta jakingarri bat irakur daiteke, hemezortzigarren mendeko Egiategiren euskarazko esku-idazkiez.
	Pasarte batean aipatuak zaizkigun filosofo xiberotarrak begiraenean zauzkan zenbait euskal-liburu.
	Euskal-bibliografiari buruz iduri zait ekartzen daukutela zenbait argi berri.
	Hasteko, badakizue Exercicio izpirituala izeneko eliza liburua 1716etik 1937rat 83 aldiz bederen argitaratua izan dela. Orai arte Vinsonekin uste ginuen obra hori sortua zela 1716ean. Bainan huna nun Egiategiri eskerrak jakiten dugun, Pedro Argain baten obra dela eta 1686ean agertua. Idazle horren izenik ere ez ginakien.
	Aipatzen dauku bertzalde 1642ko liburu bat: Marinelaren eginbidiaz eta egilea ere izendatzen: Saro de Laburtarena. Nik segurik ez ditut bertze nehun kausitu ez titulu hori ez deitura hori.
	Oihenart handiaren Gaztarua neurtitzetan nork ez zuen ezagutzen?, bainan Egiategik erakasten dauku agertu zela ere 1664ean poeta beraren Zahararoa neurtitzetan.
	Haatik hutsean atxemaiten dugu Geroko gero argitarapena 1641ekotzat emaiten duelarik alabainan. Axularren liburuaren ateratzeko hiru baimena emailek 1642an izenpetu zuten nork bere ageria edo Gero argitarapenak 1643ko urtegarrena badakar. Baditeke Egiategiren eskuzko xifrea ez den xuxen irakurtu.
	Casenave jaunak, idazle eta obra horietaz Egiategiren irakurgaietan aipu ditu Chourio, Joanes Etcheberri Ziburukua, Beriain eta Joanes Leizarraga. Bainan aitortzen du bertzerik ere badirela izendaturik.

NORI BURUZ EGIN ZEN
«MAITIA NUN ZIRA» KANTU XAHARRA?

	ESKUARAZKO kantu gehienak norbaiti buruz eta zerbaiti buruz egonak izan dira; bainan nahiz kantuak iraun dezaken biziki luzaz jendeen aho-mihitan, ez du maiz horrenbertze irauten bertsua sor-arazi zuen gerthakariaren orhoitzapenak.
	Luzaz egonak gira gogoeta, nundik jina zen «Maitia, nun zira» kantu pollita.
	Airea, hasteko, arras arrotza iduritzen zitzaidan, usaiaz kanpoko izaritan emaiten baitu bertsua: 6, 7, 7, 12, 7, 7, 6 hizkirekin.
	Eta bertzalde Limoges-ko kantu xahar bat entzun dugu radiotik arras aire berarekin.
	Baginauden ea hitzak ere nunbaiko, bertsu arrotz batzuetarik itzuli zituztenetz eskuaralat, oraino berrikitan «La paloma» eskuaraz hein bat polliki antolaturik aditu dugun bezala.

* * *

	Bainan Jaurgain zenaren lan batzu ikertzen ginituelarik, han hatxeman dugu argi poxi bat, eta pentsatu behar ginuela «Herrian» aiphatu.
	Beraz Jean Jaurgain ixtoriozale ziberotar famatua Atharratze ondoko herri batean bazabilan J.B. d'Etchandy bere adixkidiarekin: 1884 edo 1885 urthea zitaken. Kausitzen dute laborari eder azkar bat, hiruetan hogoi eta hamar urthez goitikoa. Elheketa basten dira gizon xaharrekin, eta solasa lerratzen zaiote kartiereko kantoretarat. Orratzetik hari, galde egin zioten bazakienetz noiz eta noren gatik onturik izan zen «Maitia, nun zira».
	Ihardetsi zioten: «Jauna, gazte nintzalarik, entzün dit erraiten, orai ni bezañ zahar zen emazte bati, khantore hori lehenago eginik izan zela Undürüñeko prima batentako!»		Ustez-eta Espese ondoko Undürüñe herriko primua batez mintzo zitzaiola, Jaurgainek markatu zuen argitasun hori, bainan ez zuen pentsatzen aurki zezakela deus xehetasunik.
	Bainan Mauleko notari-paper xaharretan, handik hogoi bat urtheren buruan horra nun kausitzen duen uste gabetarik Hauze-Undürüñeko prima baten ixtorioa.
	Itxuren arabera, ixtorio hortan da aipu dugun kantuaren ithurburua.
	Hauzeko jauregian Pierre d'Undurein ezkondu zen 1700eko agorrilaren 25ean Sibaseko Marierekin. Bi aldetarik aitoren seme-alabak ziren. Ezkontza hortarik ez zuten ukan haur bat baizik: Jeanne. Haur hori Hauzeko elizan bataiatua izan zen 1701eko azaroaren 9an: goxaita izan zen Jean de Sibas kalonjea, amaren anaia, eta goxama Jeanne d'Undurein, aitaren ama.
	Ziberuko aitoren alaba gehientsuak bezala Jeanne gaztea Oloroneko komentu batean altxatua izan zen. Orduan Oloronen bi komentu baziren, bainan pentsatzeko da Ursulinetan ezarri zutela, haren izeba Françoise de Sibas, hango superiora izana baitzen.
	Hain etxe oneko neskatxa ezkontzeko adinetarat heltzearekin hartaz asko gizon gazte agradatu zitazken. Ororen artetik hautatu zuen Lahüntze Barrecheko Michel de Reyau, aitoren seme eta parlemanteko abokat plantakoa.
	Bainan hautu hori ez zitzaion gustatu Hauze-Undürüñeko Jaunari. Bere baimena errefusatu zuen, eta, kantoreak dionaz, alaba berriz komentuan ezarri.
	Huna Michel-en auhenak, bertsulariaren arabera.

		Maitia, nun zira?
		Nik ez zütüt ikhusten,
		Ez berririk jakiten:
		Nurat galdü zira?
		Ala kanbiatü da zure deseiña?
		Hitz-eman zenereitan,
		Ez behin hai berritan,
		Enia zinela.

	Jeannek arrapostu:

		Ohikua nüzü;
		Ez nüzü kanbiatü
		Bihotzian beinin hartü:
		Eta zü maitatü.
		Aita jeloskor batek dizü kausatü:
		Zure ikhustetik
		Gehiago mintzatzetik
		Hark nizü pribatu.

	Michelek berriz:

		Aita jeloskorra!
		Zük alaba igorri,
		Arauz ene ihesi,
		Komentü hartara!
		Agian ez ahal da sartüren serora,
		Fede bedera dügü:
		Alkarri eman tügü,
		Gaiza segürra da.

	Jeanne deliberatua da: huna haren azken hitza:

		Zamariz iganik,
		Jin zazkit ikustera,
		Ene kontsolatzera,
		Aitaren ixilik.
		Hogei eta lau urthe batizit betherik:
		Urthe baten bürian,
		Nik ez diket ordian
		Aitaren axolik.

* * *

	Mauleko notaripaperen arabera, kantoreak erran bezala iragan ziren guziak oro.
	Jeanne d'Undureinek bere 25 urtheak konplitu zituen 1726eko azaroaren 5ean, eta berehala Ozazerat Jaurgain deitu kusi batzuen ganat joan zen. Handik notariz igorri ziozkan aitari hiru errespetuzko gutun: batto abendoan, bertzeak 1727ko urtarrilaren 13an eta otsailaren 7an.
	Otsailaren 3an, Ozazen, Méharon-Gourdo notariaren aintzinean, ezkontzako ageria sinatu zuten Michel de Reyauk eta biek. Handik zonbeit egunen buruan egin zuten elizako itzulia.
	Kantuak Unduruñeko jaunari erran-arazten diozka hitz hauk:

		Alaba diener,
		Erranen dit orori:
		So egidaziet eni,
		Beha en'erraner:
		Gaztetto direlarik untsa diziplina:
		Handitu direnian,
		Berant date ordian:
		Nik badakit untsa.

	Paperen arabera, aitak barkatu zion alabari: funtserat-eta Jeanne gaizoa ohorezki ezkondua zen.
	Orduan egin kantoreak baditu 240 urthe!

XIX. MENDEA

PIERRE TOPET-ETXAHUN
(1786-1862)

	Jean Haritschelhar jaunak lan handi bat egin du, hamar bat urte iraun diona, Pierre Topet Etxahun koblari famatuaz eta haren obraz.
	Bi liburu gotor ontu ditu eta Bordelen, 1969ko uztailaren 8an, sei jujarik erabaki dute segur hartze zuela «dotor» titulua, gain-gaineko aipamen ohoragarriarekin.
	Lehen liburua agertua da: «Le poète souletin Pierre Topet Echahun» eta Baionan salgai da «Musée Basque» etxean.
	Hemen eskuaraz laburpen bat nahi ginuke ager arazi, eskualdun hainitzi J. Haritschelhar gure adixkide jaunaren liburuaren irakurtzeko tirria eman nahiz.

	Manexez egiten dugu laburpen hau. Xiberotarrek barka dezagutela. Berdin entzun dugu Altzurukutar batek lan bertsu bat egiten duela Etxahunen eskuara xotilean.

GAZTE-DENBORA

	PIERRE TOPET sortu zen 1786ean, eta itxuren arabera buruilaren 27an, Barkoxe-Etxahunian. Aita Jean Topeta, Barkoxe-Topeteko seme zen; ama, Engrâce Sieur, Etxahuneko prima. Usaia xaharraren arabera etxearen izena emaiten zakoten etxeari, eta beraz Etxahunekoeri Etxahun.
	Pierre, gero poeta bilakatu beharra, ez zen segur familiako haur bakarra: bazituen hirur arreba (Marie-Anne, Catherine eta Marguerite), bai eta hirur anaia (Joseph, Jean eta Jean-Pierre). Bera bigarrena zen haurridetarik, gehiena Marie-Anne.
	Mutiko horren lehen urteak zer izan ziren? Ez ditake deus ere jakin, haren kantuetan salatu berrien medioz baizik, eta aitortuko dugu ez zaizkigula beti sinets-errexak. Dionaz, bai haurzaroa, bai gaztaroa izigarri dohakabe iragan zituen: aitetamek ez omen zuten sortzean onhartu, ez zuelakoan aitaren eiterik; bastart baten pare ekartzen omen zuten etxeko guziek, amodiorik gabe, artarik gabe, azkurri onik gabe; aldiz erdainatzen zuten, joiten, hil zadin ere desiratuz. Eskolan gauza bera: lagunen gaixtakeriak jasan behar, nehor ere bere alde ukan gabe.
	Hamar urtetan, nahiz osagarriak ez duen hanbat laguntzen, lanerat behar du: aintzina laidostatzen dute eta gaizki erabiltzen. Bertsuetan erranen arabera, ez zituen etxen kausitu hiru presuna baizen, urrikaldu zitzaizkonik: amañi, 1803an hil zena; mutil bat; haren hezteko manua ukana-gatik, polliki eskolatzen zuena; eta Marie Rospide deitu neskatoa: hau Larraintarra zen eta bi gaztek elgar maitatu zuten. Geroxago neskatila pobrearen amodioa aipatuko duelarik Etxahunek, Marie Rospide ukanen du gogoan, nahiz behin ere ez duen haren izenik salatzen nehun.
	Gauza batek artegatzen gitu. Pierrek bere kantuetan bere aitetamak, zikintzen ditu egin-ahala: aita auzilari zikoitz bihotz gabetzat dauka, herrak derabilena; amaz dio itsuski: «amak idor bihotza bai eta thitia». Bizkitartean Pierre dute biek primutzat hautatu eta ez Marie Anne, hau zelarik bada adinez gehiena. Gure iduriko bada hor xuxen ez doan zerbait.

AMODIOA ALA PRIMANTZA

	Topeteko osaba, Pierren aitatxi edo goxaita, frango aberatsa zen. Haurrik ez baitzuen, 1804ean bere ontasunak ordenuez utzi ziozkan Jean Topet bere anaia Etxahuneko nausiari. Bereziki hiru etxalde: Topet, Champagne eta Arbispe. Arartekoz horiek behar zaizkon heldu Etxahuneko premuari, amaren dotea zen Bedekaratziarekin. Gisa hortan ezagutzen ditugu kobletan aipu diren «bortz etxalde» famatuak.
	Bainan premu-gaiak Marie Rospidekin bazaukan amodioa aintzinatuxegi zen: 1805eko otsailaren 27an Jean Rospide ttipi bat sortu zen Etxahunian.
	Pierrek nahiko zuen neskatoarekin ezkondu. Etxekoek ordea zioten, desohorez ere, ez zela holakorik behar; hauta zezala: ala maitea, ala primantza.
	Hamahiru ilabetez ez adituarena egin zuen, ustez-eta denborarekin bazterrak jabalduko zirela. Ba, zera… Huna nun mehatxuak obratzen hasten diren: 1806eko apirilaren l6an goxaitak ezeztatzen du bere lehenbiziko ordenua eta bere ondoko osotzat izendatzen Joseph Topet, Jean Topet-Etxahunen hirugarren semea.
	Aldi huntan bertsulari gaztea ohartzen da ez dela probetxurik: ez baditu Etxahunia eta Bedekaratzia ere galdu nahi, bertze hiru etxaldeak bezala, amor eman behar du: bihotza erdiraturik, Marie Rospide bere haurrarekin uzten du alde bat. Gutik ere egin zuen ez baitzuen Etxahunek fin gaixto egin memento txar hortan.
	Orduantsu ontu zituzken Urtx'aphalaren kantuak, bi amorosen despeitze etsigarri samina aipatzen baitute. Haren lehen bertsuetarik ditazke.

EZKONTZA ETA ETXEKO TIRA-BIRA

	Etxekoek «neskatila pobrea» baztertu-eta ez dute Pierre hortan utziko: bortxatuko dute Engrâce Pelentorekin ezkontzerat: andere hori urtez zaharragoa zen gizon-gaia baino, bainan Etxahunerat amodio guti ekartzen bazuen ere, haren dotea polliki estimatua zen: orduko 3.415 libera, heldu baita oraiko 12.977 libera berri. Elizan ezkondu ziren Barkoxen 1808ko buruilaren 27an.
	Handik hemerezi urteren buruan Etxahunek kantatuko du:

		Hogei eta bi urthik bethe egünin,
		Emazte bat hartü nin ene zorigaitzin:
		Erraiten ahal beitüt zereki zeitan jin,
		Ene ürkha bülhürra gorderik altzopin.

	Ez da batere segur familiako tira-birak eta pena handiak haste hastetik gertatu zirela. Gauzak emeki-emeki nahasi, makurtu eta gaizkondu zitazken. Dena dela, Barkoxeko merian diren paperek erakusten dute menaiu hortan sei haur sortu zirela 1808tik 1821 arte: Engrâce (1809), Marie (1811), Joseph (1813), Catherine (1816), François (1819), Pierre (1821). Engrâce hil zitzaioten bi ilabetetan eta Catherine bi urtetan.
	Bainan itzul gaiten egitekoetarat.
	1809an Topetian hil da goxaita aberats hura, eta haren ondoko Joseph Topetek, 1813an soldado joan aintzin, eskuzko ordenu bat egiten du, bere ontasun guziak Pierre bere anaiari uzten dituela. Poetaren atsegina! Bainan ordenua ez da baliatzen ahalko; ezen Joseph ez da Napoleonen gerletarik itzuliko, eta ezin frogatuko dute hila dela: legez bada, ordenu batek ez du deus balio, haren egilea ofizialki hilez geroz baizik.
	Bertzalde goxaitaren ordenua atakatzen dute azken hunen anai-arrebek.
	Pierre arras kexu da. Haren arabera aitak ez ditu etxeko intresak aski fermuki begiratzen. Eta noiz nahi familian diru-aharrak pizten dira. Azkenean elgarren arteko hasarrea hainbertzetaraino sumintzen da, nun 1817an poetaren aita, ama eta haurrideak, Etxahunia utzirik, Topeterat joaiten baitira ihesi, goxaitaren alarguntsaren ondorat. Etxahunian menaiu gaztea bera egonen da.
	Ondoko urtean Topetian hilen da Etxahunen ama bere etxetik kanpo. Heriotze horrek zati-araziko du Etxahuneko ontasuna, poetari ez baitzaizko lurretarik geldituren erdiak baino gehixago baizik.
	Azen ontzeko, 1819ko apirilaren 16an, Donapaleuko Tribunalak, eskas ttipi baten gatik, ezeztatzen du goxaitaren ordenua, Josephena ere ondorioz desbaliotzen duelarik.
	Orai arte aipatu ditugun urtetan Etxahunek bertsu hainitz ontu ote du? Haritschelhar jaunak erakutsi du Eihartze eta Miñau kantu irriegingarria 1813ko dibortza faltsu baten karietarat sortu zela. Bainan noizkoak diren ezin xilatuzko bertze kantore batzu, baditake urte-alde berekoak diren.

BORTZ URTE PRESO

	1820-1821 arte hortan, itxuren arabera, gure Etxahunek ez zukeen kantatzeko gogo handirik.
	Ezinago zen kexu, idurikor eta oldarkari.
	Aiher zitzaion emazteari: hau diru-aharretan ez ten haren alde emaiten; bainan bazen bertzerik, seriosagorik: Engrâcek gobernu txarra zuen Jean Hegiaphal auzoarekin. Senharrak nahi ukan baitzuen «konbertitu» (ez dakigu nola), andrea mendekatu, bi ilabete konbertitzailea preso atxikaraziz. Egia errran, Etxahunen kantuek baizik ez dute preso-aldi hori aipatzen. Orai arte nehun ez da agertu horren frogarik.
	Aiher zitzaion (bixtan da) Hegiapal ñapurrari.
	Aiher berdin, asko arrazoin edo estakuruz, hainitz jenderi: aiher, ba; bainan (ondikotz!) bortitz, hasarrekor eta borrokari. Azkenean galernak norapait zalapartatu behar.
	1821eko urriaren 26an, Eskiulako Benoit Goyhenex Chope delako batekin astaña-tratu batez hasten da hizketa; eta, beroan bero, ez dioia haizkora-ukaldi bat bularrean emaiten? Zauria zarrapo bat baino gehiago da: sarraski itsusia. Etxahun preso hartzen dute eta Donapaleuko presondegirat eremaiten, doi-doia zonbait egun Pierre familiako azken haurra sortu aintzin. Akusatua da ez bakarrik hil-xedez, bainan ohointzaz eta diru-urhe faltsu bat kurri-arazi nahi izanik.
	1822an «Kaxotik» haren ihes-egitea, ezar ditake, nahiz ez dakigun xuxen ez noiz eskapatu zen, ez eta zonbat denbora egon presondegitik kanpo. Paperik ez da argi gitzazkenik. Jendek, gure iduriko, hainitz emendatu dute eskapu-ixtorio hori.
	Berriz hartu-eta, badu kanore garrazki erabili duten zaintzalek, bere bertsuetan saminki arranguratzen den bezala.
	1823ko abendoaren 30ean Paueko Asisetan kondenatzen dute lehenik bi urte beharko du preso egon, eta gero bertze bi ustez polizak begi atxikiko dio. Dei egiten du, ez da probetxurik: gaztigua oso dago, eta presonera Lot-et-Garonne Eysses-etako «Centrale» delakoan sartua. Presondegiko paperek ez dute aipatzen ez haren oldartzerik, ez eskapu-entsegurik, ez bertze deus ere jakingarririk.
	1826ko otsailaren 11n, Eysses-etarik Etxahun ateratzen dute, bainan ez libratzen. Gakopean daukate behin Pauen, gero Donapaleun: hemendik joaiterat utziko dute 1827 hastean, ezin baitituzte haren gain ezarri hobenak egiztatu.
	Denik ere, bi urteren orde, bortz urte atxiki baitute preso, ez da harritzeko barne guzia kedar, kirets eta mingatx baitzuen, sekulan baino minberago.
	Bere kantuetan ixilik dauka Goyhenex-ekilako behar-gabea. Pazientzia eskasa aipatzen du, inpiztatzeleen lana ere bai; bainan oroz gainetik batzutan aita, bertze batzutan emaztea akusatzen ditu, haren preso-denbora luza-razirik. Erran behar du lekukotasun izpirik ez dela kausitu ele hoien alde. Etxahun, bere zorta ezin konprenituz, aieruka ari bide zen bakar-bakarrik bere buruarekin. Eta nork daki? Beharbada federik hoberenean.

XOXOTEKO ZUBIA

	Pierre Topet etxen ez izanez, haren emaztea, ongi egin ustez eta lege-gizonak aholkaturik, ari izana da lur trukatzen eta lur saltzen. Senharrak dauka tratu txarrak izan direla, etxe-galgarriak; bertzalde Engrâcek ez du auzoarekilakoa hautsi eta gizonak akusatzen du bederen haur bat ezkontzaz kanpo kontzebiturik.
	Erasia horiek gaitziturik, Engrâce Pelentok uzten du senharra eta ihes-leku bat atxemaiten bere ahizpa baten etxean, Barkoxen berean: bi haur eremaiten ditu berekin.
	Bertsularia Etxahunian egoiten da bertze bi haurrekin, egoitza-parte batean Ibar bordariak bizi direlarik.
	Etxahun erhotua bezala da, dena oihu eta mehatxu, bazterrak izitzen dituela.
	Hainbertzenarekin, 1827ko maiatzaren lehenean gertakari ikaragarri batek inharrosten du Barkoxe guzia: aratseko hamarrak irian, Oloroneko feirietarik itzultzean, Dominique Etchegoyen, Xoxoteko zubian, handizki kolpatua da, hurbil-hurbildik keinatu xixpa tiro batez.
	Ez dakite nork tiratu duen.
	Bainan famak berandu gabe Etxahun dela dio: gaizki ikusirik, Hegiapal mendekioz hil nahiz, adixkide hobengabea funditu duke. Etxahun durduratzen da, ihesari emaiten, ahal bezala gordetzen.
	Ondoko urriaren 23tik 24erako gauean suak sunsitzen du Hegiapalen borda bat, aldean duen belartegi batekin.
	Berriz ere jendea jelosten da Etxahunen eskua lan hortan ari izana dela. Hanbatenaz nun koblariak ilabete beraren azken egunetan Larrañeko artzaineri kantu bat kuriosa eman baitiote: kantu hortan hain xuxen bi lerro hauk adi ditazke Hegiapali buruz:

		Bestek eraman derik hik behar kolpia,
		Bena kübera dirok orano hartzia.

	Denen arabera, bi lerro hoiek salatzen dute tiro emailea. Justizia bera, ateraldi horren gatik, deliberatzen da Etxahunen arrestatzera. Aintzinttoan gelditu zen haren jaukitzetik, auziari buruz zeri lot ezin atxemanez.
	Berehala kontrako lekukoak sortzen zaizko onjoa bezala; zuhaitz eroriaren inguruan haizkolariak tole; aldi batetik bertzera, jujen beren arabera, akusatzailek soberaxko emendatzen dituzte beren kargak. Hots, ezagun da hainitzek ez dutela gogoan Etxahunen lehertzeko xedea baizik.
	Sei ilabete egoiten da preso, eta orduan Deffis jujearen ohoretan ontzen du kantore bat; alabainan haren ganik esperantzazko ele goxo batzu ukan zituen.
	Eta huna, 1828ko agorrilaren 18 eta 19etan, Paueko Asisak. Jendeketa gaitza auzi horren aditzeko.
	Etxahunek badaki zeri dagoken: inperkadoreak galdeginen du haren kontra ala hiltzea ala galeretako pena bizi guzikotz. Ez da jostetarik. Bainan bere buruaren jabe da osoki. Galdeka, arrazoinka, irriz edo hasarre-erauntsiz lekuko etsaiak durduzaturik eta hats-bahi ezartzen ditu, batzu bertzeen ondotik. Jujeri buruz plantaturik, adi-arazten diote zonbait herratsuk eta gezurtik elgar berotu dutela haren galtzeko. Hainbertzenarekin norbaitek gutun bat ekartzen du, hogoi bat Barkoxtarrek sinatua, baizik-eta Etxahun gizon lanjerosa dela eta herri guzia haren beldur; otoi, jujek ez badute ere haren kondenatzeko biderik atxemaiten, bederen, bakearen gatik, ez dezaten libra.
	Jujek azkenean erabakitzen dute ez duela hobenik. Haritschelhar jaunaren liburuan auzi hau xehe-xedea kondatua da, paper ofizialak berme: 35 plama luze horiek ez dute gatz eskasik: irakurtzen hasi-ta segidan bururatu gabe ezin utz…

PETIK GOITI

	1828ko agorrilaren 20ean Etxahun libratua da. Barkoxen ez dira denak kontent. Herrirat itzuli-ta, herritarrez ez diote egiten «hunkijin». Gehienak gibelaz itzultzen zaizko. Badoa arren Urdiñarberat, han ez duela araiz kausituko hainbertze etsaigo. Han ontzen du 1829an Kantoren kantatzeko: bertsu hoitan musikatzen du Omize-gañeko ezkontza bitxi bat, orduan elepide asko eman zukeena. Han zitakeen oraino 1830ean, Belhaudiko borthian kantorea egin zuelarik artzain batzuen ez-axolkeria hain polliki zirikatuz.
	Anartean entseatzen da egiteko xahar batzuen onez-onean antolatzerat bere etxondoaren berriz osatzeko eta joritzeko xedearekin. Aita hil zitzaion 1831ko buruilaren 28an. Handik laster deliberatu zuen Erromarat joanen zela beilari: preso zelarik egin botu bat nahi zuen konplitu. Bi berset dolorusik kantu hunkigarria ordukoa da: bertsulariak deitoratzen ditu bere hutsak, kontseilu onak emaiten; nasaiki barkatzen, bere haur eta ontasunak Alcat Barkoxeko auzapezari gomendatzen: fedezko eta bakezko kantorea, bat balinbada.
	Sei ilabete iraun zuen beila horrek, 1832ko apirilaren 26ean Etxahun Ziberon baitzen, itzulia. Gauza guti dakigu beila hortaz. Paperak galdurik maiz arrestatua izan omen zen arlote gisa. Nunbait berak 55 presondegi aipatzen ditu. Ez dea hanixko? Nimes hirian ospitalean hiltzer ere omen zen. Zer nahi gisaz, presan itzuli zen bere haurrez eta ontasunez arta artzekotan.
	Erromaratekoan erakutsi sendimentu ederrak urtu ote zaizkonetz etxeratekoan? 1832ko agorrilaren lehenean Clérisse inperkadoreari letraz galdatzen zion emaztea nunbait gakopean sar zezoten poxolutik.
	Bizkitartean urri ondarrean Etxahunerat biltzen da, etxekoekin bizitzeko eta, oroz gainetik, dretxoz bereak bezala estimatzen dituen ontasunen kobratzeari lotzeko.
	Haritschelhar jaunak bere liburuan emaiten dauku haren tratujokoen berri: nola ari ten egun goxotik, biharamunean gogorretik; behin anaia bat kidetzat hartuz bertzeen garraitzeko, gero kidea berrituz behar arau; batzutan gauzak krik eta krak zeramatzala, bertzeri hatsaren hartzeko eperik utzi gabe; bertzetan luza eta luza parada onaren haiduru. Ez gira gu hemen sartuko auzilari tematsuaren zimardika bihurrietan. Aitor dezagun ongi jalgi zela gostaia gosta: hamar bat urterik barne, biltzen zituen ontasun gehientsuak batetaratuak tiren haren eskuetan, Jeanek beretu Topetia salbu.
	Iduri duenez, urte hoietan Etxahunen fama xurituxea zen. Jende handi hainitzak atsegin dute harekin elekatzea, hala nola Deffis presidentak edo Clérisse inperkadoreak. Ontarazten diote Bere bizitzearen kantorea, 49 bertsutan; Mundian malerusik berriarazten, Desertüko ihizik bilakatzen baita; eskatzen diozkate berset pollit batzu Ernest Legouvé Pariseko idazlari famatuarentzat.
	1832an, Gaztalondoko prima ateratzen du, dena izpiritu xorrotx eta mendekio.
	1841ean, Udoyen auzia dela karia, Donapauleko jauneria laudorioz loreztatzen du.
	Urte bereko ekainaren 21 ean Sohutarat deitua da «de Rouillan»en ezteietara; ezkont-kantore xarmant baten emaiteko: Sohutako ezteietan.

ERORIKO DEITORAGARRIA

	Petik goiti hortaratu-eta, zertako behar zuen Etxahunek huts izigarri batean erori?
	1841eko uztailaren 20ean, Nabarrengose-ko notari baten etxera agertzen da, Joannes Ihitsar deitu kideko batekin: hunek dio Jean Topet dela, Etxahunen anaia. Onez-onean antolamendu bai sinatzen dute bi alegiazko haurridek, baizik-eta Jeanek Pierre bere anaia gehienari uzten diozkala Topeteko hamasei partetarik hamahiru.
	Zer uste zuen dohakabeak, anaia arrunt xoroa zela, ala bera biziko zela hura baino luzazago? Nork jakin?
	Ametsak amets, ondoko urtean Topeteko Jeanek jakin zuen berri eta anaia jujetara jaukitu.
	Koblariak bazakien kasu txarrean zela: lekuak hustu zituen eta Espainiarat ihes egin: orduan ibili zitakeen «Sen Jaken», beilari; bainan beila hortaz ez da oraino aurkitu orhoitzapenik.
	1843ko maiatzean, Paueko Asisek xuritu zuten Nabarrengoseko itsuskeriaren auzia: bi hobendunak ez baitziren agertu, kondenatu zituzten hamarna urteren galeretara.
	Lehen ondorioa: kondenatuen ontasunak bahitzen dituzte. Etxahunia enkantean emana da. Beharrik Joseph Topetek 1845eko otsailean aitaren etxea berrerosi baitzuen.
	Handik laster, Etxahun sartzen da berak hautatu desterrutik, bi urtez goiti Espainian egonik unatua, edo (nork daki?) Frantzian ahantzia duketela ustez.
	Bainan ez dute ahantzia. Jandarmek biltzen dute; eta, 1845eko agorrilaren 11 n, Pauen da itzalean.
	Zazpi egunen buruan Asisak dira. Jujen aintzinerat heldu da, aspaldiko beilaren trastu bitxienak soinean: xenila, manta-labur, pordoin, kulubitxo, maxkur, arrosaio luze, ez du deusen eskasik.
	Auzi-tartean egiten du xoxoarena, bere ezinbertze eta penak hatsapasaka kondatzen, oro oihu, oro jestu: aditzaileak irriz; bainan, teilatua xilo dukelakoan, urrikalduak.
	Ororen buru: jujek pena jausten diote hiru urteren presondegitara. Urrun da jadanik hamar urteren galeretarik!
	Bainan Etxahuni iduritzen zaio oraino hobeki atera ditakela. Dei egiten du «Cassation»-erat. Suertez huts bat atxemaiten dute Pauen egin auziko paperetan: sinadura bat ahantzia. Eta horra nun afera Mont-de-Marsan-eko Asisetarat igorria den, han berriz juja dezaten. Hazilaren 7an Etxahunek Paueko komedia emaiten du berriz ere, polliki emendaturik. Ez du denbora galdu. Aldi huntan jujek bi urtetara laburtzen diote gaztigua.
	Hasian hasi, zertako ez mentura bigarren dei bat? Oraikoan ez dute hutsik kausitzen. Bi ilabetek finkatuak dira abendoaren 20ean.
	1846eko otsailaren 24ean Etxahun Eysses-etako presondegian sartzen da, hogoi urte baititu hortik ateratu zela!
	Bi urte eraman ditu hor, ixtoriorik gabe.
	Etxen, anartean, batasuna ari zaio gero eta gehiago desegiten. 1847ko azilaren 3an emazteak, bere ontasun propiak salbatu nahiz, ardiesten du legez berexirik izan diten bi esposen ukantzak.
	Abendoaren 20ean, bere gaztigua bururaino pairaturik, Etxahun azken aldikotz ateratzen da presondegitik.

HERRIZ-HERRI

	Hemendik aintzina Etxahun, erreka-joa, desohoratua, erdi-eskale biziko da, trixtezia handian.
	Garindañen anaia bat bordari jarria baitzuen (Jean-Pierre), hunek berekin hartu zuen 1848an. Zorigaitzez, 1850eko udan-egun batez, bi anaiek aharra gorria ukan zuten elgarren artean, eta bordariak poeta kanporat manatu.
	Etxahunek atxeman zuen aterbe herri hortan berean, selauru-xoko bat alokatuz. Gau batez norbait jin omen zitzaion jazartzerat, puska askoren ebasterat, eta bertsulari xaharrak begi bat galdu zuen borrokan. Haren arabera, Jean-Pierren semea, Pierre bere semetxia zen oldartu zitzaiona. Jujetarat jaukitu zuen.
	1851eko otsailaren 28an Paueko Asisek ez diote Pierri ilobari hobenik ezagutuko: osabaren fama ez doake onduz.
	Bainan zen bezalako auzilari tematsua izanez, tribunaletako paperek erakusten dute, Etxahun maiz ibiltzen zela jujetan, bere haurren ganik gero eta haz-pentsione joriagoak beharrez. Paper hoieri esker jakin ditake nola herriz-herri zabilan herratua. Aurkitzen dute, konparazione, Mendikotan, Santa-Grazin, Eskiulan. Azken leku huntarat 1856eko abendoan jin zen, Pierre bere seme gaztenarekin dotzen-erdi bat urte iragan baitzituen: alta, iduriz, lehenago ez zuen bere haurtzat ezagutu nahi ukan.

KOBLARIA

	Orai, irakurlea, nahi bide duzu jakin, Ziberorat itzuliz geroz, ea koblaka berriz hasi zenetz Topet-Etxahun.
	1848an berean ontu zuen Ahaide delizius huntan, bere bizitzeaz egin duen kanturik hunkigarriena: nahigabea iragan berrien ondotik gogo-bihotzak goratzen eta eztitzen zaizko; gauza bertsua gertatu zitzaion Etxegoyenen auzitik lekora Bi berset dolorusik izkiriatu zuenean. Ez da beraz harritzeko bi kantorek elgarren eite baitute.
	Bainan koblakaria, bizitzeko, entseatuko da zonbait kanturen saltzerat.
	Bertzeak bertze:
	— 1848an Hegilus senhar-emazten heriotzeaz;
	— 1849an Chaho deputatu-gaiaren alde;
	— 1850ean Renaud deputatuaren ohoretan;
	— 1852an, naski, Idarroki olha, artzain batzuer eskerren emaiteko; Leille, ixtorio arrunxkoa.
	— 1853an Abbadieren sariketako igortzen du Montebidorat joaileak; saria ez ukanik garrazki zafrazten ditu Bi bertsetan egitez.
	— 1854an Amodio gatik izkiriatzen du, Etchandi hiltzaleaz mendekatuz.
	— 1855ean Mrg. Lacroix, Gure jaun apezkupia, lilistatzen du;
	— 1859an Barkoxeko eliza kantorean herriko erretorari jazartzen zaio, jaunen alkitik meza denboran ilki-arazi duelakotz;
	— 1860an Musde Tiraz, Eskiulako erretoraren aldia da, kofesatu baititake xila noiz egin zituzken.
	Haritschelhar jaunak hurbildik eta barna ikertu ditu Etxahunen kantoreak, mintzairaren aldetik, musikaren aldetik, koblen ontzeko moldearen aldetik, gaien aldetik, eta abar, argitan emanez zertan den bertsulari xuberotarra usaiari jarraiki, eta zertan bere jeinu bereziari. Bada hor zer ikas.
	Halere pondu batzu gelditzen zaizku duda-mudan. Ez jakin, nola Etxahun hasi izan zen koblaka; ea Barkoxeko xahar batzuek eskolatu zutenetz (eta zoinek) —ala bere baitarik lotu zenetz, ohiko kantu ezagutueri ohartuz, heien arabera bereen moldatzeko. Ez jakin ere, bat-bateko bertsularia zenetz, aintzinetik deus apailatu gabe ar zitakena— ala pausuki, astiki ari zenetz bere bertsuen lantzen eta ontzen, jenderi kantatu baino lehen. Iduri du modu hori zela harena. Bere koinataren etxean apairu txarra eginik, bertsuak ez ziozkan etxeko andereari lekuaren gainean adi-arazi. Berak kobla batean dio, etxerakoan xakur batek ausiki zuela, eta:

		Etxera hel eta kolpia sueñatu nian;
		Gero aldiz hoiek kopiatü nütian;
		Ohiala juan,
		Logale beinintzan,
		Jeiki argi azkorrian,
		Hoien khantatzera, arrebari bortha aitzinian.

	Aizinaxka preparaturik, aise dira haren bertsuak hain bildu, tinko eta beteak; hitz alfer guti, luzagai gutiago; eta ateraldia tiroa bezala heltzen bere jo-buruat.
	Segur, denek opa ginezake oraino etxe-xokoetan kausi balezazte Etxahunen hainitz eta hainitz kantore, Haritschelhar jaunak bildu berrogoi eta bien emendatzeko.

AZKEN HITZ

	Orai burura dezagun Etxahunen ixtorioa.
	Pierre haren semea 1861ean hil-eta, bertsulari xaharra Eskiulatik joan zen eta Etxahunian Josephek hartu zuen, azken egunak etxondoan pasa zitzan. 1862ko urtarrilaren 17an girixtino hil zen, 76 urtetan.
	Ez bide zuen amesten ere, egun batez, bere kobleri esker, gorespen handienak ukanen zituela; hasteko, 107 urteren buruan, J. Haritschelhar jaunak Uniberzitatean sar-arazi du, eta Barkoxtarrek ezin ederkiago berritu diote hil-hobia.
	Hil-hobiko lauzak Etxahunen bertsu hau ekartzen du:

		Khantore hoiek huntü nütin Unhürritzeko olhetan,
		Errumarat juiten nizala erraiten beitüt hoietan.
		Maleruski ni hil banendi bidaje lazgarri hortan,
		Ziberuan khanta-itzazie, ene orhitzapenetan.

NOR ZEN CAMOUSSARRY

	«Herrian» argitaratu ditugu zonbait bertsu zahar, Camoussarry batenak, eta bertze zonbaitño ere baditugu ager-araztekoak. Irakurle batzuek nahi lukete jakin menturaz nor zen poeta hori. Dugun erran sortzez Ziburuko zela.
	Mundurat ethorri zen 1815eko otsailaren l7an, eguerditan, «Pocalet» karrikako 117an. Aita zuen 33 urteko marinel bat, Martin Camoussarry; eta ama Marie Mourguy, 28 urte zituena. Jean eman zioten izena.
	Bizkitartean eskuen artean ditugun bertsu-paperetan J.P. Camoussarry ekarria da.
	Noiz ohartu zen aphezteko deiari, nun egin zituen eskolak? Orai arte ez dugu bildu argitasunik.
	Dakiguna da, apheztu aintzin, urthe bat iragan zuela Larresoroko Semenarioan, erakasle gisa (1838-1839).
	Apheztu bezain laster bikario izendatu zuten Donibane Garazirat: 1839-1842 ekartzen du Daranatzek: «L'Eglise de Bayonne» liburuan.
	Bainan Camoussarry gaizoak ez zuen osagarririk. Biriak eri zituela dio Francisque Michel-ek.
	Zibururat itzuli zen bere ama alargunaren ondorat eta han hil, «Pocalet» Gantato baitan, 1842ko agorrilaren 21ean, goizeko bietan.
	Utzi zituen bertsu batzu haren lagunek hainitz estimatzen zituztenak.
	Camoussarry, egia erran, ez zen bertsularia, bainan, bai poeta edo zonbaitek dioten bezala «olerkaria». Erromantiko aroan handitua, ez da mirakulu haren gaietan ageri baita auhenetarako ixurki bat. Bertzalde bere burua eri-handi ikusiz aise zitzaion bihotza ilhuntzen eta kobla samintzen.
	Nork edo nork emaiten hala balauku argi gehiago Camoussarry zenaz eta haren bertsuez, gogotik ager-araz ginitzazke… bildu guziak ala kazetan ala bertze nunbait.
	P.S.— Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela aphez gaztea: meriako paperek frogatu daukute ez dela aise fidatu behar edozoin paperi. Esker mila Louis Dassance jaunari, lagundu baigitu huts horren xuxentzen.

		ANAIAK BEZALA

		Liburu Sainduak dio: «Anaiak anaiekin
		Zein goxo den bizitzea!»
		Bainan anaia bat zer den nola dezaket jakin?
		Hortan da ezinbertzea.

		Mundua hasi zeneko, Adam-Ebaren seme,
		Horra Kain eta Abel.
		Lehen odol ixuria ez othe dugu berme,
		Anaia zein daiken Krudel?

		Geroxago Jakobekin Esauren aldia,
		Dilista-merkatu txarrez!
		Gehienari primantza zein eder ebastea
		Aitari eman gezurrez!

		Gaixtoen umeak gaixto, zure haurrak, Jakobe,
		Etziren zu baino hobe.
		Desertuan saldu zuten, herraz hekiek ere,
		Beren anaia Josepe.

		Ondoko urthe khiretsak Dabiden jauregian,
		Absalonek hilik Ammon!
		Eta Adonias zure anaia nola zen gan
		Mundu huntarik, Salomon?

		Horra anaiak zein faltso izan ahal ditaizken:
		Odol bera ezta aski.
		Bihotzeko fede berak detzake, lehen azken,
		Zinez haurride atxiki.

		Jaungoikoaren baithan da finkatzen fede hura,
		Nonbait xutik egotekotz;
		Bihotza ez bada heltzen amodio hartara,
		Badagoke huts eta hotz.

		Zeruko Aitaren seme xintxo leial gaudeno,
		Oi etsi ez dezagula!
		Bizitzen ahalko gare alegre eta sano,
		Bethi anaiak bezala.

		Gutartean arrotzik ez, junta gaiten elgarri,
		Joloskeriak utzirik.
		Anaia lagun, anaiak gaztelua iduri:
		Ez du nehoren beldurrik.

BORYEL BERTSULARIA
(1792-1879)

	«Auspoa» liburutegiak zenbaki bikun bat atheratu du, 212 plama dauzkana, eta atsegin handirekin irakurri dugu J.M. Satrustegui jaun apezaz moldatu liburu baliosa.
	Arnegin egon ginen denboran, zonbat aldiz ez dugu «Boryel» bertsolariaren izena aipatzen aditu? Bainan ez ginituen haren berriak ongi ikasi. Oraiko obra huntan gehienak argi et garbi ezarriak dira, behar diren froga eta berme guziekin.
	«Boryel» sort-etxetik zaukan izena, eta izen hori jadanik 1428an usatua zen Luzaiden etxe horrendako.
	Manez Etchemendi hor sortu zen. Ama etxeko alaba zen, Maria Josefa Larralde. Aita Pedro Echamendi, Reklusako semea: hunen aita Mendibekoa. Manez mundurat ethorri zen 1792ko urtharrilaren 7an.
	Herriko eskolan zerbait ikasi zuen. Bainan eskola baino jeinu edo zentzu gehiago bazaukan: hargintzan eta zurgintzan partikularra omen zen.
	Ezkondu zen Arnegi-Baxoko Juana Harriet batekin, eta ukan zituzten segurik bi alaba eta bi seme. Migel Ondarla Axinean bizi izan da ezkonduta, Francisco Azkarate Ferranyoinean, Ana Josefa etxen ezkondu zen behin Eiheralareko Arrosagaray batekin, gero Gortari batekin. Bainan lehenbiziko ezkontzako deitura gelditu zaiote Boryaleko jenderi. Hortik heldu da askok Arrosagaray deitu baitute bertsulari famatua, Echamendi zelarik haren egiazko deitura.
	Bertsularia 1879ko maiatzaren 30ean hil zen, 86 urthetan, Don Nicolàs Polit Luzaideko bikario zelarik.
	Satrustegi jaun apezak 21 kantu emaiten ditu liburuan, «Boryel» famatuarenak. Heietarik biga haatik (Ene izpiritua eta Sortuz geroz) ez gira batere segur Luzaidekoak direla. Aldiz uste dugu Baxenabarren bazirela kaieretan Boryelen bertze kantu batzu, liburuak ekhartzen ez dituenak.
	Nork edo nork balitu, othoi igor dietzagula «Herria», 8, rue Jacques-Lafitte, Bayonne, edo berdin xuxen: Don J.M. Satrustegui, pàrroco, URDIAIN, Burunda, Navarra (Espagne).
	Atseginekin irakurri dugu kantu bilduma hori, bere argitasun guziekin.
	Mila goresmen Satrustegui jaun apezari.

PIARRES IBARRART
(1838-1919)

	Koblari handi bat aipatzerakoan, zertako ez ezar, aintzin-solas huntako lehen harri, bertsu xahar eta zuhur hau:

		Lanho eta ilhuntze gizonen bizia!
		Haztamuka gabiltza hil-arte guzia!

	Bethi Baigorriko xantre zenaren biziak haste-hastetik emaiten dauku argi baino itzal gehiago.
	Izena Pierre zuela paperetan, ez da dudarik: bainan badakigu ahaide-adixkide guziek Piarres erraiten ziotela bai Jatsun, bai Baigorrin. Izengoitiz haatik Bettiri.
	Deituraz eztabada gehiago baditake. Jatsu herriko sortu-berrien liburuan Dibarrat ekarria da: elizakoan eta esposarioan Ibarrart: arbasoen hil-harrietan berdin: eta haren bi sinadura ikusi ditugu guhaurk Ibarrart hitzarekin, hastapeneko D hura gabe.
	Horra zergatik Piarres Ibarrart deituko dugun lan xume huntan. 1838ko otsail goiz batez sortu zen, zortzi orenetan. Bainan ezin jakin zoin egunez. Duhalde jaun auzaphezaren arabera otsailaren 15an zen, sor-eguna: Diron jaun erretoraren arabera 13a.
	Dena den, Migel Ibarrart bere aitaso xaharraren etxean jin zen mundurat, Jatsu-Ithurraldian: egungo egunean ez da egoitza horren ez haatik, ez geldikinik, ez orhoitzapenik. Burdin-bidearen egiteko aurdikia zuten, elizaren azpiko Piarres-tchipienearen begian, orai «tunel» ttipi-ttipi bat den toki hartan.
	Ama, Jeanne Ibarrart, Migelen alaba gehiena, 33 urtheko xuritzaile bat zen. Aitarik ez da aipu.
	Bathaioan Pierre Baratciart aitatxi zen. Dominika Ibarrart amaren ahizpa amatxi.
	Gauza guti dakigu bathaiotik eta esposatu artinoko haren goiti beheitiez: ontsa altxatu zutela eskolan eta katiximan ibili zela bai: ez haatik ez noiz ez nola jalgi zitzaion koblaka artzeko dohain berezia.
	Ahaideak diotenaz, ttipi-ttipia zelarik oraino, etxekoek mahain baten gainerat hupatzen zuten, eta han gogoratzen zitzaizkon zirto eta atheraldiak kantatzen zituen bertsu-ixuran emanik, aditzale guzien jostagarri!
	Geroxago ostatuan behar zen trebatu eta bertze bertsolariekin norbait bilhakatu: orduko famatuenak ziren Etchahun xaharra, Borddale, Athillo: Otchalde adintsu zen Ibarrartekin eta biziki laket zuten buruz-buru artzea. Hemezortzi urthetan Donapaleon kantatu zuen Eliza-besta.
	Soldado igorri zuten Montelimar hiri goxorat: zazpi urthe egon zen aintzindarien manu-pean. Hango jaun batzuek haren boz ospatsu ederrari oharturik, nahiko theatrorat gidatu, zer nahi irabaziko zuela. Irri egin zioten sudurrerat: bizi modu hori harroxko eta erhoxko bazaukan. Soldado-denboran lan-arte luzeak baitziren, ederki baliatu zituen, bai liburu irakurtzen bai erdararen polliki erabiltzen.
	Sort-herrirat itzuli-eta zapatain jarri zen.
	1867ko hazilaren hemeretzian Marianne Darré deitu kusi batekin ezkondu zen: esposarioan Marie ekharria gatik. Marianne zuen izena: senharrak 29 urthe zituen, haren lagunak 31.
	Piarresek ez zuen baimenik galdegin kusiarekin ezkontzerakoan: ezkontza ez zen bali: ondoko urthetan ikasirik sakramendurik gabe zirela, berriz itzuli biak elizarat, makur horren xuxentzerat. Garnier jaun erretorak benedikatu zituen heien agintza berriak. Marie eta Jeanne Darré zituztelarik lekuko.
	Kabalkada batez, Baigorriko gaztek galdegin zioten jin zadin Baigorrirat bertsu egiterat. Tobera-mustra hori apailatu zuten, holetan, erretor etxeari hurbil-hurbila. Leiho gibeletik ba omen zauden beha erretor-bikarioak, bertsulariaren boza lilluragarriaz harrituak. Orduan Barnetche zen erretor eta J.B. Etchegaray bikario: hau Jatsu-Etchelekukoa zen, eta jendekian Ibarrartekin: geroxago Lekornen hil izan da. Zer nahi den, bi aphezek galdegin zioten nahi zuenetz Baigorrin xantre sartu. Baietz, eta Jatsu alderat utzirik Baigorrirat fin zen bere zapatain-tresnekin, eta emaztearekin.
	Xantregoa 44 urthez atxiki zuen. Nola ez zion atxikitzen Ondar-urthetan (lau lerro hurbil zituelarik), boza higatu, erkastu eta kraskatu bezala zitzaion: halere aintzina ari zen kantuz, marraka dardarikatsu batean! Nola utz, alabainan, hain maite zuen eliza xaharra? Eliza horrekin bat egin zen: hartan zituen errotik finkatuak bere orthoitzapen hunkigarri gehientsuak, haurren bathaio, komunione eta gaineratikoak: seme bat ere bazuen, hor, eliza horren itzalpean ehortzia.
	Halere bihotzeko eritasun batek ondarra inharrosirik, deliberatu zuen pausatzerat joaitea eta alabaren gana bildu zen. Baionarat hor hil izan zen 1919ko maiatzaren bortzean.
	Azken egunak grinan iragan zituen: suhia gerlan zen lau urthe hartan. Piarres Ibarrarti etsigarri zitzaion hain luzaz bakarrik gelditzea hiru emazteen sustengu: alaba eta bi alabaso zituen bere geriza-pean. Hala iduri. Egia erran, heiek zuten maite-maiteki arthatzen eta sustatzen.
	Emaztea Baionan hil zitzaion 1917ko uztailean: hunen azken urtheak biziki hitsak izan ziren: gaixo Marianak ezagutza galdua zuen: ez zen deusetaz orhoit; etxekoak ere ez zakien nor ziren. Aise asma ditake Piarresen bihotzmina hain zen bera goxo, maithagarri eta arthatsua.
	Hiru haur izan zituen, hiruak Baigorrin sortuak: alaba bat eta bi seme.
	Alaba, Anna, oixtion aiphatu dugun hura.
	Bigarren haurra: François. Maulerat igorri zuen eskolatzerat soldado-aintzindari nahia baitzen; zorigaitzez eritasun batek zeihartu zuen ofizio hortarik; Chilerat joan zen Mocoçain-tarrekin; handik hiru urtheren buruan, hil zen ttipian bildu gaitzetik, 21 urthetan. Mocoçain-tarrek beren etxekoen hil-hobian ehortzi zuten Coronel deitu herrian.
	Hirugarren haurra: Jean-Léon; Baionan «préposé des douanes» zen eta itxura guzien arabera on zitakeen ozka gorenetarat heltzeko. Bainan soldadogotik lekora, huna non marranta tzar bat gaixtatzen zaion, zonbait ilabethez xahutzen duelarik: 25 urthetan ehortzi zuten Baigorrin.
	Dolu horiek biziki barna zaurtu omen zuten Piarres Ibarrart, eta denbora batez ez zuen kasik nehori elherik egiten. Ordainez, gauaz, loa ezin bilduz, jeikitzen zen eta luma harturik izkiriatzen ari zen, petrolazko krisailu baten aldean. Edo bertzenaz esku-argia erhien puntan, elizalat bazoan eta hil- herrietan othoitz egiten zuen semearen hobiari buruz.
	Emaztea harritua zagon manera hoieri!
	Xehetasun horiek erakusten dute naski zer gizon zen Piarres Ibarrart: ordu ditake bi hitz erran ditzagun ere koblakariaz. Gazte-denboran bertsulari gisa abiatu zen besta, zintzarrots, toberetan. Hitza aise heldu zitzaion, pikoa aiseago, diotenaz. Ez zen ozar atrebitu hetarik: itsuskeria hastio zuen. Bainan ez uste izan horrengatik koblari idor samina zela: ez, hurbiltzekorik ere: jostakina zen, irri-gura; eta zaharrak orhoit dira haren atheraldi bakhar zonbaitez.
	Bide nabar doala hemen batto. Tobera batzuen karietara, Ibarrart ekar-arazi zuten Jatsutik Kanboko emazte bertsulari gazte baten lagun. Biek bertsutan behar zituzten «sujeten» ihakinak egin. Ibarrartek andrea bildu beharra zuen sei edo zazpigarren bertsuan. Zazpigarrena aspaldion emana zen, ba eta hamekagarrena ere, eta bertsularisak amor ez eman nahi, «komentuan sartuko dela, serora beharra dela» eta holako.
	Ibarrartek ez zakien nola athera atheka hortarik: bet-betan oharturik bertsularisak gerri nasaia zuela, edo norbaitek ohart-arazirik, huna non andreari kobla hau botatzen dion burutik behera:

		Komentuan sartzea zer xede saindua!
		Hoberena golkoan daukazu, gaixoa!
		Hango borta hertsia da ontsa zaindua.
		Birazka han sartzeko nun duzu gogoa?

	Aldi hortan mututua omen zitzaion emaztekia, jendea karkailaka irriz ari zelarik, ethendua!
	Haatik bertze aldi batez, berriz ere jabeldu baitzitzaion Ibarrart bertsularisa berari, estakuru bera altxatuz, emaztekiak ixil-arazi zuen, hemen ager-arazteko on ez den bertsu izigarri batez; Piarresek nahiago izan zion azken hitza utzi, bere burua hari beretik ariz desohoratu baino.
	Xantre sartuz geroztik, ez zen gehiago plazetan agertu, are gutiago toberetan. Barnetche jaun erretorak debekatu zion. Adixkideen artean, bazkaltierren alegeratzeko, ala bathaio ala ezkontza egunetan, ari zen zonbait aldiz koblaka, arnoa lagun.
	Bainan bere bertsu aipagarrienak etxen eginak ditu, astiz eta asmuz, luma eskuan. Zonbat garhait-sari ez du hola irabazi zoin gehiagoka handietan?
	Zonbait bakhar nun eta han moldatu gogoak edo bihotzak eman arau. «Michelengo zubia» nork ez daki zer kariaz ontu zuen? Mocoçain jaun bikarioa zubi bertan arraintzan ari omen zen egun batez: barurik, hameka orenetako mezaren haiduru: bet-betan arrain batek ausikitzen du amua eta hain xuxen aize-ukaldi borthiz batek kentzen dio xapela: hau urean sartzen da eta aphez gaixoa bere kanaberaz ari da xapela gelditu beharrez. Ondikotz urak baderama han harat… lastoa bezala. Mocogainek kondatu zion Ibarrarti gerthakari xume hori: «Errazu, Bettiri, egitzu zonbait kobla ene xapelaren ohoretan». Bettirik (bertsulariaren izengoitia zen) orduan egin zituen orok dakizkigun kobla pollitak.
	Bere zapatain-tegian laket zuen kantu xaharren errepikatzea, bereak bezala bertzeenak ere: ondoan ikus eta adi zitzaizkon pika eta xoxo, Ibarrartek bilduak eta eskolatuak: hurbiltzen zitzaizkon beldurrik gabe eta huxtuka-huxtuka irakasten ziozkaten aire-firurika berri batzu.
	Koblaria xori-hegaztinekin hain elhaire izaitea ez da batere harrigarri.
	Bururatzeko, huna zonbait lerro. Etchepare jaun miriku eskualzaleak ezarri zituenak «Buruchkak» deitu liburuan. Ibarrartez mintzo zen: «Ezagun da zer koblari den: erran nahi dut hoberenetarik dela, ez baita orobat Eskual-herrian nehor nausitzen zakonik, non ez diren Elissamburu eta Zalduby. Gozoak dira haren bertsuak: asetzen daukute beharria: ez datxikite elhe alferrik: baditeke ez duten bihotzari min egiten atseginarekin edo beren argiaz lilluraturik uzten izpiritua: bainan hunkitzen gituzte gure gizontasunean, jende gehienak bide hortaz hatzemaiten dituztelarik. Irakurle hanitz baduke horrela Ibarrartek ttipietan, bierartekoetan, eta bertze hainbertze bederen adixkide».
	Ez dugu uste egin ditakeen laudorio zuzenagorik!
	Eta orai nola utz aintzin-solas luze hau, gure eskerrik minenak bihurtu gabe lagundu gituzten guzieri: bereziki aipatuko ditugu:
	Madama Daubagna. Piarres Ibarrarten alabasoa.
	E. Istiart jaun adixkidea. Jatsuko zaharrak mintzatu eta bertako paperak ikertu dauzkuna:
	L. Dassance, eskualzaleen jaun buruzagi suharra.
	Hainitz xehetasun zor diozkategu, aipatu dugun koblakari handiaz.
	Liburu xume hau irakurtu-eta, agian gazte zonbaitek beren baithan hats berezi bat sumatuko dute, berek ere bertsu eder ospatsuen ontzeko.
	On da aintzinekoen gorestea: hobe, heien urhatseri jarraikitzea.

DUVOISIN KAPITAINAZ OHAR PURRUXKA BATZU

	Duvoisin Kapitainari (1810-1891) euskal-literaturak leku nasaia emaiten dio. Aipatzen dutenak iturburu beretatik atera baitituzte beren berriak, zenbaiti gertatu zaie huts beren errepikatzea. Txosten huntan nahi nituzke zenbaiño agertu. Erran behar dut, nihaurek ere huts horietarik asko egin ditutala ene idazkietan, geroztikako irakurgai batzuek poxi bat argitu naute; eta beharbada txosten huntan makurrak xuxentzen ahalko ditugu. Ez uste izan hargatik harritzeko berriak entzunen ditutzuela: xehekeria zenbait baizik, ez zaizkizue salatuko.

Izen-deiturez bi hitz

	Liburu gehienetan Jean Duvoisin errana zaio. Bizkitartean Hiriart-Urruty kalonjeak Manex emaiten zion itzen ttipitzat: Larresoroko eskola paper guziek Jean-Pierre; eta aduanakoek Jean-Baptiste.
	Duvoisin deitura ere ez da denetan berdin idatzia. Semenarioko dokumentuetan Duvoisin ekarria da. Nola nahiz idaz dadin, Albert Dauzat hizkuntzalari zenak zaukan Le Voisin nehun ez zelakoan, hitz hori leku-izen bat zela etorkiz. Frantzia-eskualde ainitzetan herri askok dakartena, eta geroxago deitura bilakatua. Zenbaitek hauteman dute abizen hori ez zela euskarazkoa eta nola kapitainak bere burua nafartzat eman zezaken, ezin ulert.
	Duvoisinek berak argitu izan du bere errana. Kondatzen zuen, baizik-eta 13garren mendean, Tibaldo lehenak, Nafarroaren errege sartu zelarik, Xanpañatik berekin ekarri zuela bere erresumara Du Voisan (bi hitzetan) izeneko zaldun soldado aintzindari bat: Hau Nafarroan alde bat kokatu zen, familiatu, eta haren leinua mendezmende, ezkontzaz-ezkontza, arras nafartu.
	Aita amaren aldetik ere, nafarra zela erran zezaken; Marie Goroztarzu ez zena bada Baztandar leinu batekoa? Nola ez orroit Goroztarzutar horietan eskual olerkari bat izan dela Jean de Goroztarzu apeza (1829-1858). Orhiko xoriaren kantuaren egile xarmanta, bai eta Eliza-bestarena?
	Gure kapitainak anaia bat bazuen, bortz urtez zaharragoa, César bataiatu zutena. Cezari ez zitzaion izen ospatsu hori batere laket; eta gehienetan C lehen letra baizik ez zuen ezartzen bere deituraren aintzinean. Hortik gertatu da askok uste ukan dutela Charles zela haren izen ttipia, edo C letra horrek erran nahi zuela «capitaine». Horra zergatik apezaren idazki batzu guardan leporatu diozkaten. Adibidez: Notice sur le chapelle Sainte-Magdeleine d' Ustaritz.

Eskola solas

	Duvoisin anai-arrebak ez dira behin ere Ezpeletako eskolan ibili. Aitetamak eskolatuak zituzten: aita herriko auzapez eta kantoinako bakezko juje izaki, eta ama Baionako ikastegi batean aski luzaz egona. Bainan, bertzalde, Hazparneko komentutik iraultzako legek haizatu serora-errientsa bat Duvoisintarrek bildua zuten etxerat, haren gain utziz haurren argitzea.
	Bizkitartean, zion Hiriart-Urruty kalonjeak, mutikoak nahi izan zituzten etxetik jalgi-arazi; eta biak igorri zituzten Larresoroko Semenariorat. Hortan ez zen kalonjea ongi jakintsutua izan.
	César, hasteko, apez-gai zelakotz, Larresororat igorri zuten; bainan ez Semenariorat, hau ez baitzen idekia izan 1820ean baizik; 28 urte hetsia egona zen etxe hori, gobernuak ebatsirik. Bainan Larresoro Irigoienean biltzen zituzten apezgai zonbait, eta apez xahar batek eskolatzen zituen. Césarek hor egin zituen bigarren mailako ikasgoak oro.
	Haren anaia aldiz Semenario ideki-berrian sartu zen 1823ko Urrian, 13 urtean. Ez zen aise etxekotu. Orduko paper zaharrek alfer eta buruzkin egiten dute, nahiz aitortzen duten bazukeela zernahitako hartze eta adimendu, borondate on gehixagorekin.
	Bizkitartean, hiru urte gaixto iragan-eta, huna nun bere Laugarren urtean arras bertzelakatua aurkitzen dugun. 1827ko Abuztuaren 27an sari-egona izan baitzen, orduko Palmares delakoak salatzen dauku, Jean Pierre Duvoisinek merezi ukan zituela bortz aipamen eta bere eskolako hoberenetarik izan zela. Zer gertatu zitzaion ba?
	César, haren anaia, errient sartu zen Semenarioan, eta Jean Pierre haren meneko aurkitu. Erakusleak jakin bide zuen nola bil eta susta aintzin urtetako pottoka bihurria.
	Bainan, ordutik harat, Jean Pierre horren itzalik ere ez da Semenarioko paperetan. Zer bilkatuz zen, ez dakit batere. Iduriz etxen atxiki zuten aitamen eta serora-errientsaren meneko, lan modu zerbaiten haiduru.
	Orduan, denbora pasa, lotu zitzaieken ixtorioari eta euskarari, bi sail horiek ez baitzituen hil artio uztekoak. Bertzeak bertze, buruan sartu zitzaion behar zuela Fenelon-en Télémaque liburua euskaralat itzuli. Bainan laister oharturik hitz ainitz eskas zituela, eman zen hitz biltzen, euskal hiztegi baten egiteko.
	Aita hil zitzaion 1830ean, eta Jean Pierre deliberatu zen guardetan sartzerat. Ondoko urtean egin zuen urrats hori.

Herriz-herri

	Erran dute Duvoisinek ongi baliatu zuela guardagoa, ofizio hortan ipar Euskal-Herria buru batetik bertzera kurritu ahal izan zuelakotz, alde guzietako euskal hitzak bilduz eta euskalkieri ohartuz.
	Baionako aduana-artxiboetan bil-arazi ditu Duvoisinen berriak:
	1831ko Martxoan guarda xoil sartu zen;
	1832ko Martxoan brigadier-orde;
	1834ko Martxoan brigadier;
	1839ko Abendoan teniente.
	— Guarda xoil kondu, iragan zituen:
	2 ilabete Ligin; 8 Atarratzen; 2 Lasan;
	— Brigadier-orde kondu:
	8 ilabete Heletan; batto Baigorrin; 4 Arrangoitzen; 11 Senperen;
	— Brigadier kondu:
	6 ilabete Oletan; 6 Saran; 4 Serresen; 10 berriz Oletan; 9 Latsian; 22 Bidarrain; 5 Harnabalen; 13 Ahatsan eta Kanbon zelarik izendatu zuketen teniente.
	Ikusten duzuen bezala, urte hetan ez zituzten guardak mutxitzerat uzten lekuaren gainean; gehienentzat aldaira horiek ez bide ziren atsegingarriak; Duvoisinek aldiz ez zituen hastio, bere hiztegi lanean laguntzen zutelakotz.

Xaho eta Duvoisin

	Duvoisin eta Xaho, biak euskalzaleak ziren. Biek euskal hiztegi baten beharra ulertzen zuten, ba eta biek lan horri emaiten zioten beren kar guzia. Jakin nahiz bakotxak, nola bertzeak zeraman bere saila, elgarren ezagutzak egin zituzten. Hastapen hartan adixkidetu ziren, bainan laster hoztu ere, politika eta erlisione gainean ezin elgar adituz. Egia erran, hiztegi-laneko, Xahok nahiko baitzuen obra bakar bat egin zezaten, baltsan, batek ala bertzeak bildu hitzez baliatuz, xede hori ere Duvoisinek ez zuen on-hartu, eta alde bat elgarretarik urrundu ziren.
	1848an Xaho arras barna sartua zen politikan eta bazoan herriz herri, merkatuz merkatu bere ezkertiar ametsen hedatzen. Orduan Duvoisin Heletan zagon, oraino teniente izaki; eta huna Hiriart-Urrutyk kondatzen daukun gertakaria.
	Merkatu eguna zen Heletan: arratsaldea. Plaza guzia jendez bete zelarik, hor heldu zaizkie, tipust-tapastean, bizpahiru jaun… dena harro eta larderia: hau zela, hura zela, … bazter guziak errautsi gogo izan balituzte bezala. Gorenik mintzo zena zen Xaho deitu gizon buru bero, harrabots egile handi bat. Alki baten gainera igan eta, handik zer nahi bazerasan. Legeko liburuak, eta bereziki larre eta oihanen zedarriez mintzo direnak, nahi zituen purrustaka eta erre.
	Jende guzia hari so, harritua. Guarda aintzindaria ere han, ixil-ixila, bainan hoberenak golkoan.
	Azkenean, ezin gehiago jasanez jauntto haren ahapaldiak, zer egiten du? Biltzen zenbait mutiko gazte. Bi jauziz han ziren oro, jaun arrotz heien inguruan: kantuz eta irrintzinaka plaza guzia inarrosi zuten. Baia eta Xahok lekuak hustu, bere lagunekin.
	Ez da erraiteko baizik Duvoisin eta Xaho ez zirela elgarrekin uztartzekoak.
	Xaho halere ez zitzaion aihertu eta, arartekoz, berriz ere entseatu zen haren biltzerat elgarrekilako hiztegi baten osatzeko. Kapitain berria (1852) ez zen berehartarik kantitzen.

Duvoisinen jiteaz

	Kapitaina tematsua zen eta frango bihurria. Erran dugu, Larresoron ez zutela luzaz erakaslek mana-errexa kausitu. Ez omen zen etxekoekin ere biziki pairutsu: laketago zuen bakarrrik egoitea bere liburu eta paperekin familian baino, iduri eta lana zitzaiola munduko gauzarik sainduena eta beraz baliosena. Bakotzak bere gustu!

Hiztegi-soilas

	Jon Bilbaok eta bereziki Haristoyek ederki eta nasaiki ezaguturazi dauzkute Duvoisinen lanak.
	Haren euskal hiztegiez zenbait xehetasun bakar, doi-doia.
	1971ko Gure Herria aldizkarian 188 orrialdetik haste, irakur ditazke Daranatz zenaren argitasun batzu gai hortaz. Salatzen dauku dokumentu batean «British Museum» delakoan nola kausitzen den Kapitainaren Hiztegi frantses-euskara hiru liburutan banatua, Oiergi hitzarekin bukatzen delarik: ez da beraz osoa, bost-pa-sei letra eskas dituelarik.
	Euskara-frantsesa aldiz Duvoisinek utzia zuen fitxetan: 12.000 fitxa eta Daranatzek bere eskuz kopiatu zituen 60.000 lerrotan, kopia hori, dionaz, Azkueri utzi zion 18 hilabetez, balia ahal zezan bere hiztegi handiaren onetan.
	Zenbatetaraino Azkuek baliatu duen eta nola, on litake menturaz jakitea Manuel de la Sotak Daranatzen kopia eskuratu baitu, Azkueren lanarekin konparatu ahal izan du. Ohartu da hitz asko baztertu dituela gure Bizkaitarrak: ulertzeko litzateke zergatik: bertzalde han-hemenka zenbait gaizki irakurtuak izan dira; eta itzulpen frantsesa ez beti ongi hego aldeko erdaralat aldatua izanez, gertatzen da erdara hori frantsesera bihurtuz Duvoisinen lana bietan funditua baitago.
	Uste dugu Retana hiztegian huts horiek beteko direla eta makurrak zuzenduko.
	Egungo aski, eta gaizki erranak barkatu!

ETIENNE LAPEYRE
(1840-1893)

	Lerro hauetan nahi nituzke idazle hortaz han hemenka erran izan diren berriak zuzendu eta osatu, hein batean bederen.
	Hasteko, zenbaitek Xalbat Arotzarena kalonjearen nota batzuetarik atera dute Credo liburua Martin Lapeyre, Aita Damien beneditanoaren obra zela. Bainan liburuak berak argitzen gaitu, «Et. Lapeyre aphezak egina» dakarkelarik.
	Martin hori Etienne kalonjearen anaia zen, 1842ko abenduaren 4ean sortua: 1868ko ekainaren 6ean apeztua. Hazparneko misionestetan sartua behin eta gero Belokeko komentu ideki berrian. Hil zen 1894ko apirilaren 3an. Harenak dira bi liburuxka segurik: Jesu Kristo gure erregea da (16 plama), Baiona, 1889 eta Kantika ezpiritualak, (xuberotarrentzat) 16 plama, Baiona, 1892.
	Etienne Lapeyre, Azkainen sortua zen 1840eko apirilaren 30ean, Baionan apeztua 1863ko maiatzaren 30ean. Uztaritzeko bikario izendatua 1864eko otsailaren 16ean, ez dakidalarik zer bilakatu zen lehen mezatik ordu arte. Ilabete zenbaiten buruan Baionako «Saint Leon» ikastegian filosofi erakasle eman zuten. 1871ko hazilaren 27an Bidarteko erretore ezarri zuten.
	1889an, osagarri eskasez, kargu hori utzi zuen. Jaufre jaun apezpikuak «benefiziado» alki bat eskaini zion. Lapeyrek ez zuen on-hartu. Orduan ohorezko kalonje egin zuten eta «Camp-de-Prats» xahartegiko omonier, Hiriburuko mugan.
	Erran dute etxe hortan bizi zela, bainan ez da hala. Auzo auzoko «Ricur» izeneko haurtegian zagon.
	Bertzalde «Conférences ecclésiastiques» direlakoen buru eman zuten diosesa guziko, hortik beretik ageri baita jakintsun handi zaukatela apezpikutegian.
	Oharturik bere mendean «Euskaldunen fedea ari zela flakatzen», iduritu zitzaion gaitz horren iturria erlisioneari buruzko argi-eskasa zela. Gogoan hartu zuen girixtino erakaspen nausiak hiru liburuan xeheki azaltzea. Batto baizik ez zuen argitaratu ahal ukan. Hura da Credo edo Sinhesten dena esplikatua (Baiona, 1891), 438 plama dauzkan liburu gotor bat.
	Lau zati baditu:
	— Lehenean, erlisionea eta fedea aipatuak dira, 8 kapitulutan;
	— Bigarrenean, Jainkoa eta Kreazionea, 13 kapitulutan;
	— Hirugarrenean, Jesu Kristo munduaren salbatzailea 24 kapitulutan;
	— Laugarrenean, Credoko bertze artikuluak oro, 15 kapituluetan.
	Beraz orotarat 60 kapitulu, bortz orrialdetako aintzinsolas batekin. Funtsezko lana, Elizako Aiten eta teologoen erakaspenetarik ateraia, gehienentzat irakur-errexa, egun guzietako euskara bakun batean urtua.
	Aitortuko dut, 23 urtetan liburu hori lehen aldikotz eskuratu nuelarik, ez zitzadala hanbat laketu, idorskoa aurkitu nuen, eskola liburu batean parekoa; ene inguruko apezgaiek ere esker guti zioten, latin eta frantses kutsu hanixko hautemaiten ziotelakotz, ala hitzetan, ala joskeran.
	Egungo egunean, estakuruak estakurutei, ezagutzen diot, erakaspenez bertzalde, jainu, indar, argi eta bizi. Atsegin nuke, oraiko idazleak euskara mota hortarat hurbil balite.
	Bainan Etienne Lapeyrek obra hortaz bertzerik utzi dauku. Bi prediku, literatura kondairetan orain arte aipatu gabeak.
	Hazparnen kalbarioa Arroltzemendi kaskoan eraiki zutenean (1890), Aita Arbelbide misionesten buruzagiak bere ingururat bildu zituen orduko euskaldun predikari hoberenak. Abbadie, Bastres, Belsaguy, Choribit, Lapeyre, Zanzinena, Parropiako elizan, aste batez behar zuten Jesusen Pasioneaz mintzatu. Arbelbidek bakotxari mugatu zion gaia, ez zadin izan berriz haste eta nahasmendurik.
	Etienne Lapeyre kalonjeari bederatzi predikutarik bi lehenbizikoak tokatu zitzaizkon. Jesus Olibetako baratzean eta Jesus Judasez saldua. Hazparneko kalbarioa izeneko liburuan (Baiona 1892) bi hitzaldi horiek irakur ditazke 17garren orrialdetik 69garrenerat. Artoski apailatuak dira, liburu sainduetarik eta aintzinagoko hizlari aho ederrenetarik haziak, orduko Hazpandarren menerat molde suhar hunkigarriz eskainiak.
	Euskal liberaturak ez lituzke ahantzi behar.
	Orai xuxent dezagun Etienne Lapeyre horren heriotzeaz ene faltaz hedatu den makur bat. Arantzazurat igorri karta batean ezarri omen dut ez nakiela noiz hil zen, bainan iduri zitzaitala 1930ean itzali zatekela. Harritu naiz Villasanteren Literaturan urtegarren hori irakurtu dutanean, bainakien Etienne Lapeyre XIX garren mendean zendu zela. Berriz inkesta bat egin nuen, eta Harismendy jaun kalonjeak Bulletin Religieux-aren bilduma osoa baitzuen, hartan atxeman nuen artikulu bat hemen ezarri ditudan xehetasun askorekin eta Arantzazurat erdaraz (frantsesez) hitzez-hitz bidali. Zorigaitzez Villasanteren literaturatik zenbaitek bildu dute urtegarren makurra, ene bermegoarekin! Penagarria da.
	Dugun erran argi eta garbi Etienne Lapeyre kalonjea «Recur» etxean hil zela (1893) hemezortzi ehun eta laurogei-ta-hamahiruko martxoaren 23an, bere 53 urteak bete gabe, 52 urte, 10 ilabete eta 23 egun zituelarik.
	Ixtripuz hil zen. Errumatismek josia, beso-ukaldi batez nahi gabetarik gauaz bere lan-mahaineko krisailua uzkaili zuen eta, sua hedaturik, garrek begitarterat jauzi zitzaizkon, itsuski erretzen zutela. Haren oihuetarat etxekoak etorri ziren eta sua berehala iraungi, garrek ez zioten soinekorik hunkitu ere; bainan aurpegiko erredurak, barna sarturik, ez zion barkatu. Laster itzali zen.
	Damurik! Adin hartan iduri zait egin zezakela oraino euskarazko lan onik.

MICHEL ELISSAMBURU
(Frère Innocentius, 1826-1895)

	Orok J.-B. Elissamburu ezagutzen dute, kantu pollit batzuen egilea. Bainan Elissamburu-tarretan ez da izan eskualdun izar hakarra. Bertze biga segurik aipa ditazke, bat guarda, bertzea frailea. Denen arbaso xaharra, Baigorriarra.

* * *

	Egun bi hitz nahi ginituzke hemen ezarri Michel Elissamburu, ez balitz ere erakusteko baizik, eskolemaile zonbaitek ez dutela eskuara hastio izan.
	Michel hori, Jean-Baptiste famatuaren kusia zen, aita guarda baten semea, Heletan sortua, 1826ean. Herri hortan bataiatu eta kominiatua, Hiribururat joan zen geroxago, aitak harat ukan zuelarik izendazione berria.
	Salle-tar fraile erakaslek bazuten orduan Baionan ikastegi bat, orai Dames de France deitu magasin haundiaren lekuan. Gure Michel horrat bazoan egun guziez, eta eskolemailek laster hauteman zuten mutiko ernea zela, bai adimenduz, bai borondatez.
	Aitamek nahiko zuten goragoko eskola batzuetara pusatu, bainan frailetzeko deia aditua zuen Michelek, eta hemezortzi urthetan, 1844eko uztailaren 15ean Tolosako fraile-gaien moldaetxerat egin zuen sartzea. Urthe egin zuen othoitz-lanetan, eta gero eginarazi ziozkaten errient-eskolak. Etsaminak ederki pusatu-eta, Akizerat igorri zuten eskol-emaile, han egin baitzituen bere lehen irakasle-urhatsak.
	Orduan Frailek ikastegi bat bazuten jadanik Hazparnen. Mementoko buruzagia ona zen eta estimatua, bainan ez zakien eskuara izpirik ere, eta gogoan hartua zuen ez zitakela ikas. Etsian etsi, jendekilakoa mintzaire-eskasez ez aski ontsa egin beldurrez, fraile-nausiak galde egin zuen bertze norapeit igor zezaten, eta eskualdun bat eman haren ordain.
	Michel Elissamburuk fraile kondu Frère Innocentius hartu zuen izena eta hemendik goiti horrela deituko dugu.
	Beraz ez zen guti harritu Frère Innocentius 1848an, bere buruzagiek Hazparnerat izendatu zutelarik, 22 urthetan, ikastegiaren kudeatzeko.

* * *

	Hazparnen 47 urthe egon beharra zen. Luzaz iraun du herri hortan haren orhoitzapenak.
	Erakasle jarraikia zen bere lanari. Goizean goizik jeikitzen zen, lauak eta erdietan. Othoitz egile gaitza zen, eta bertzalde liburu miatzale kartsua. Jakintsuna zelako fama ere bazuen.
	Haren larderia aipatzen zuten bazterretan, eta gehienek zioten izigarri gogorra zela: haurrak garrazki bazerabilzkan, goien-barren so eginez, laidoka, pasoka, azote ukaldika. Ez batere gaixtakeriaz, bainan iduri baitzitzaion gizonaren naturaleza ez ditakela hez bortxaka baizik.
	Gaixo naturaleza ezinago partida zuen, ez bakarrik bertzetan (hori aise da), bainan bere baithan: bere burua haurrak baino biziki idorkiago zehatzen eta gaztigatzen zuen; lizifrinaz bere ganberan azotaten zituen bere soin-sorbaldak, eta burdinezko gerrikoa bazeraman larruarras.
	Orduko sainduen manerak ziren horiek oro, orai nekez onhar ginezazkenak.
	Eta denboran berean Frère Innocentius dena bihotz zen, dena maina erientzat, dena emaitza behardunentzat, eta dena othoitz denentzat.
	Erraiten ohi omen zuen: «gaztigatzen ez dakienak ez daki zer den maitatzea: amodioz gaztiga ditzagun maitagarriago egin nahi ditugun adixkideak».
	«Segur, zion laborari batek, gaztena ona da, bainan karloa sistaduna!»		Eskuaraz bortz liburu ager-arazi zituen: Framazonak (1889), Lehenagoko eskualdunak zer ziren (1889), Frantziako bigarren eta hirugarren errepublikaren ixtoria bitxia (1891), Joanes Batista dohatsuaren bizia (1891) eta Sakelako liburuxka (1892), hau elizako liburu ttipi bat.
	Frère Elissamburuk egun guzietako eskuara zerabilan; ez zuen hanbat aphaintzen; ahotik bezala ateratzen zitzaion lumatik, bero-beroa, bere hats eta elder-ziliportekin. Grazia guti zuen bainan zer indarra!
	Gaztigatzeko karrari behar balinbazaio behatu amodioaren negurtzeko, hitz dautzuet maitexko zituzkela framazonak eta errepublikanoak: zangopean derabilzka, lehertzen ditu, hil-eta ere trufatzen eta musikatzen, erkaitza eta mesprexua merke…
	Uste omen zuen alde batetik eskualdunak urruntzen zituela gisa hortan etsai lanjerosen ganik; eta etsaien beren onetan ari zela, hein batean heien gaizkiak marrusketaz karrakatuz eta ahulduz.
	Eskualdun xaharren berriak ez dira hain bizi eta bolboratsu; bainan ez daukute den gutienik aintzineko mendetarat itzultzeko tirriarik phizten.
	Joanes Batista Salakoa polliki aipatzen dauku, bainan ez dakit nundik atera duen eskualdun odoleko zela!
	Liburuez bertzalde Frère Innocentiusek bertsu batzu egin zituen, ez bakarrik bere elizako liburuan ezarri kantikak, bainan bertze zonbait ere. Hain xuxen eskuratu zaizku hiru kantu beren musikarekin «Herrian» ager-araziko ditugunak. Hiruak 1891koak dira: Toxa, Zintha gorria eta Ameriketara.
	Frère Innocentius 1895ean hil zen. Erran dute «Eskualdunean» agertu zela artikulu bat errepublikano batek egina, hitz buru hunekin: «Bat gutiago». Ez da batere egia. Hiriart Urrutik ederki goretsi zuen Eskualduna astekarian, eta haren obretan ager-araziko baitugu haren artikulu ederra, aski segurik ageriko da.
	Bertze kazeta baten ezarri zutenetz deus holakorik, ez dakigu: ez litake mirakulu; ez zuten orduan kazetek nehoren errespeturik.

«ATHEKA GAITZEKO OIHARZUNAK»
edo «GANICH DE MACAYE» egiazkoaren ixtorioa

	G.— Eskuarazko literaturan «roman» edo irakurgaiak badirela badakit, hala nola Domingo Aguirren Garoa eta Kresala, Barbieren Piarres, Aita Lhanden Yolanda, Elissambururen Piarres Adame, Azkueren Ardi galdua, Echaideren Joanak joan eta bertze asko. Nahi nuke jakin zoin den zaharrena?
	E.R.R.— Zaharrena: Atheka gaitzeko oiharzunak.
	G.— Hau izen bitxia! «Atheka gaitzeko oiharzunak»! Nungoa da «Atheka gaitz» hori?
	E.R.R.— Ez baitakizu nun den Atheka gaitza? Alo! Itsasun ba ahal dakizu badela «Le pas de Roland» arrokatarte famatu bat? Erraiten dute Roland gerlariak, hortik pasatzeko, zilatu zuela pausu hori. Eskuaraz pausu horrek «Atheka gaitza» du izana. Ez dakit Roland behinere iragan denetz Itsasun gaindi. Bainan xoko hortan kontrabandixtek izan zituzten beren balentriak karlisten gerla-denboran, eta hetaz da hain xuxen mintzo aipu dugun liburua.
	G.— Nork egin zuen liburu hori?
	E.R.R.— Bazen Baionan, duela ehun urte, notari kostatar bat, Doniandarra: Jean Baptiste Dasconaguerre. Egun batez, heldu zaio bulegorat Makeako gizon zahar bat, lehen aberats izana, eta orai zorrez ithoa: hartzedunen ixil-arazteko, bere lurren saltzerat doa eta kontseilu galdez jina da notariaren ganat. Izena du Ganix Antxordoki eta kondatzen diozka bere biziko gora-beherak: nola zuen gaztean fortuna zerbait egin, bainan ere nola zitzaizkon irabaziak urtu, jende askori diru presta-emanez, hainitzek ez baitzioten pilik ere turnatu. Alta, batzuentzat, muga hortan, etzuen bakarrik dirua irriskatu, bainan berdin libertatea eta bizia. Antxordoki ari da xehe-xehea bere ixtorio xaharren kondatzen, eta Dasconaguerrek hain ederrak, hain hunkigarriak atxemaiten ditu, non asmu bat heldu baitzaio gogorat: ixtorio hoitaz liburua bat eginen du, eta Ganixentzat izanen da, liburuak emanen duen irabazi guzia: gisa hortan, ez da beharbada bortxatua izanen bere ontasun guzien saltzerat…
	G.— Bihotz oneko gizona zitaken Dasconaguerre hori. Bainan nola egin zuen bere liburua? Eta ongi saldu zena?
	E.R.R.— Frantsesez izkiriatu zuen zarra-zarra hamalau kapitulu zauzkan lan bat. Bainan, lege-paperetan usatuagoa baitzen literatura hutsean baino, hiruzpalau adixkideri galde egin zioten laguntza: hemen labur, han emenda, lerro batzu azkart, bertze batzu legunt, ororen artean obra panpinatu zioten frango polliki.
	Titulua eman zioten «Les échos du Pas de Roland» eta irakurleen tirriatzeko, ezarri zituzten hitz hauk tituluaren ondotik: «traduit du basque», hots, liburua eskuaratik izen zela frantseserat itzulia.
	Eta huna liburuaren funtsa.
	Mila zortzi ehun ta hoita hamairuan gira. Espainiako karlisten lehen gerla da. Mugan bada mogimendu. Diru, arma, jende, zer ez da pasatzeko? Segur, kontrabandixtak ez dira lanik gabe, fidatzen ahal zaioten ber. Heien buruzagietan bada batto, orok laudatzen dutena: Makeako Ganix Antxordoki.
	Fama gaitza du eskualde guzian, abila delakotz, bainan denbora berean bere buruaren jabe, dena bihotz eta dena zuhurtzia. Guardekilako gataska baten ondotik, berrikitan Asisetarat (Auzitegi Nausirat) jaukitu dute, armak eskuan atxemanik. Bainan tribunalean Saint-Blancard guarden aintzindariak kondatzen du Atheka gaitzeko errekan zer gertatu den: «Jaunak, kontrabandixtak menditik jaustean, nahi izan ditugu arrestatu. «Halte» oihu guk egina gatik, hek ez ziren gelditzen. Nik Ganixi tiro egin diot eta itsuski kolpaturik erori da. Orduan, haren lagunek, errabiatuak, nahi izan nute garbitu. Beharrik kolpatua xutitu da, bere gerizan hartu nu, erranez: «hau ez hunki», eta harritzeko larderia batekin salbatu nu heien ukaldietarik. Uste dut denek orhoitu behar dugula gizontasun hortaz!» Eta jujek Ganix osoki xuritu zuten.
	Holako eskualdun leialari nor nahi fida zitakeen: haren etxea jauregi bilakatu zen, espainol aitoren semez eta kargudunez noiz nahi bethea. Zonbait aldiz galde egiten zioten ez othe zuenez diruketa zerbait mugaz bertze alderat pasatzen ahal. Ez zuen ezetzik, eta berdin biziaren irriskuan eginen zuen zerbitzua. Liburuko bigarren kapituluan kondatua da, nola, oraiko ez dakit zonbat miliun pasatu behar zituelarik, buhamiek Arruntzan jauzi egin zioten sosaz jabetzeko, eta nola garhaitu zituen.
	Ondoko kapituluak salatzen dauku Ganixek bere fede kartsuan landaturik zaukala bere zuzentasuna.
	Gero hasten da Beira-ko printzesaren ixtorioa Saltzbourg-etik ethorria da Belzunzeko jauregirat: horko jaun bizkondeak eman dio ostatu; bainan Espainian sartu behar du andere gaixoak, han don Karlos bere senharra aurkitu beharrez, urrundik eta arartekotz berriki ezkondu baitira. Bainan manua hedatua da, ez dezatela pasatzerat utz, eta berrogoi-ta-hamar mila libera hitzemanak dira printzesa arrestatuko duenarentzat. Orduan Ganixi hel egiten diote, eta Manuel adixkidea lagun, Makearrak bere gain hartzen du printzesaren iragan-araztea. Zaldiz, Heletan barna, kasu eginez, ethortzen dira Ganixen etxerat. Eliza-besta da herrian, eta usaiako libertimenduak egiten dituzte alegeraki, nahiz bazterrak soldadoz beteak diren. Bet-betan, herriko-mutilak abisu bat publikatzen du plazaren erdian, baizik-eta don Karlosen emaztea ingurumenetan kausitzen dela, eta sari ederra ukanen duela haren arrestatzaileak. Hoinbertze soldado eta guarda atzarriren artetik ihes egiteko, beharko da jeinu!
	Konduaren gaineko, altxatzen da ikaragarriko galerna bat: ximista, ihurtzuri, aize-zirimola, euri eta uholde, aro horrekin ez ditake asma ere ibai eta mendien gaindi eskapatzerik.
	Anartean soldadoek preparatzen dute Ganixen etxearen setioa. Bainan printzesa airatu da etxe hortarik eta, emazte bat hil baita han nunbait, haren ahukuaz baliatuko dira anderearen laguntzeko, doluzko kopa batek gorderik.
	Gero, Luhosotik harat, ur-handiaren iragaiteak emanen ditu lanak, den zubi bakarra ongi zaindua ditakelakotz.
	Bainan penak ez dira fini. Segur Makean soldadoek setiatu dute Ganixen etxea, eta miatu ere barne guziak gelaz-gela, deusik, ez nehor atxeman gabe: eta ez dira guti irringarri aintzindari gaizoak. Alde hortarik ihes-egilek ez dute zeren kexa.
	Bainan, Atheka gaitzetik mendian goiti, printzesak zer ez du sofritzeko: patarrak xut dira eta lerrakor. Mementoka ez du gehiago kalipurik. Ganixek eta Manuelek behar dute bizkarrean karreatu paketa bezala. Gaixo anderea erdi etsitua da, eta mugari hurbil-hurbila, horra berriz uste gabeko lanjerra: bi guarda haren bilha ibilki. Hatsa atxikiz, hiru ihes-egilek uzten dituzte arrasetik pasatzen, eta horra, azkenean, mugako errekañoa iragana. Printzesa mugaz bertzaldean da eta, handik frango laster, Amayureko tropa ederren erdian, alegrantziarik handienean aurkitzen ahalko du don Karlos bere senhar famatua.
	Finitzean, Dasconaguerrek othoizten ditu irakurleak, ez dezaten miserian utz Antxordoki zaharra.
	Horra bada laburzki liburuaren funtsa.
	G.— Ongi saldu zena «Les échos du Pas de Roland» delako liburua?
	E.R.R.— Ezin hobeki! Bixkotxa bezala. Izan zituen bortz edizione gutienetik. Dasconaguerrek goresmenak izan zituen ehunka. Hemezortzi apezpikuk onetsi zuten haren obra bertsuak igorri ziozkaten Oxaldek eta bertze askok… Haatik irakurle hainitzek izkiriatzen zioten: «Diozu, Jauna, eskuaratik itzulia dela liburu eder hori. Zertako ez daukuzu bada eskuarazko liburua ere agerarazten?»		Dasconaguerre gaizoak ez zuen aitortu nahi, ez zela eskuarazko libururik, eta hitzeman zuen lehen bai lehen atherako zela.
	Berak eskuara bazakien egun guzietako zurruburuen aipatzeko aski. Bainan ez zuen eskuaraz izkiriatzeko usaiarik are gutiago mintzaire hortan liburu baten egiteko jeinurik. Xerka ibili zen nork itzuliko zion frantsesa eskuaralat. Lehenik othoiztu zuen Larreguy Senpereko jaun erretor jakintsuna. Sortzez ziburutarra baitzen, haren eskuarak bazukeen Dasconaguerrenaren eite. Lotu zen lanari, bainan laster nekatu eta biderditan utzi. Orduan Larresoron mutiko gazte bat, Guibert deitzen zena, atxemanik, proposatu zion lan bera. Guibertek berritik hasi zuen itzulpena, eta frango urrun ereman. Zorigaitzez, haren mintzaira ez zen kostatarra adixkidek erran zioten notariari itzulpen hori ez zezan argitarat eman. Itsas-hegiko sankristau batek onhartu zuen entsegu berri baten egitea. Bainan ez zuen kausitu. Azkenean Vinson eskualzale famatuari hel egin zion eta hunek lagun hartu zuen Bardozeko erretor zen Martin Hiribarren apeza. Notaria eta bertze biak bederatzi egunez ari izanen ziren elgarrekin, eta xutik ezarri itzulpena.
	«Atheka gaitzeko oiharzunak» eman zioten titulua, eta gisa hortan Dasconaguerrek atxiki zuen bere hitza.
	G.— Zure iduriko liburu berri horrek zer balio du?
	E.R.R.— Aitortuko dautzut biziki laket zaitala eta, Hiribarreni esker, eskual usain berezi bat baduela, nahiz frantsesari jarraikitzen den frango urbildik.
	G.— Ongi saldu zena?
	E.R.R.— Lehenik jalgi zituzten bi mila eta ehun liburu. Geroxago, Ameriketako kazeta batek bigarren aldikotz ager-arazi zuen, bai eta hirugarren aldikotz mugaz haindiko aldizkari eskualdun batek.
	Ganix Antxordokiren fama hainbertzetaraino hedatu zen non «Makeako Ganix» edo erdaraz «Ganix de Macaye» eskualdun garbiaren eredutzat eta modelatzat hartua izan baitzen.
	Geroxago, trufaz, teatrolariek «Ganix de Macaye» irri-egingarri bat pentsatu zuten, frantses bitxi bat zerabilana.
	Bainan orok atxiki behar dugu gogoan, egiazkoak ez zuela zanpantzar-aire izpirik eta ezin ederkiago presentatu daukutela Atheka gaitzeko oiharzunetan.

J-B. ETCHEBERRY
almanakaren aita (1806-1898)

	JANBATTIT ETCHEBERRY Michel Garicoïts sainduaren lehen kusia zen. Ibarre-Ordokian sortu zen 1806eko abendoaren bian. Lau urtetan Ibarlako ahaide batzuek, haurrik ez izanez, hartu zuten semetzat eta beren etxean alxatu.
	Hamabi urtetan Janbattit artzain da. Osaba eritzen da eta hiletsian erraiten dio haurrari:
	— Apeztu nahi baduk, ordenuz uzten daiat eskolen egitekoa.
	— Jainkoaren deia dateke, ihardesten du Janbattitek, entseatuko niz.
	Eskolak hasten ditu Donibane-Garazin; segitzen Kanbon, Hiriart jaunaren etxean; bigarren mailekoak Larresoron; filosofia Betharramen; teologia Baionan, itxuren arabera.
	Apez ordenatu izan zen 1833an eta Heletarat bikario izendatua. Handik lau urteren buruan, Hazparneko misionest eman zuten eta zazpi urtez parropiaz parropia ibili zen predikatzen eta kofesatzen.
	1843an Uztaritzeko serora beltxen komentuan omonier sartu zen, berrogoi ta hamabortz urte atxiki baitzuen ofizioa.
	Saindu fama zuen bazter guzietan. Eskualde guzietarik heldu zitzaizkon jendeak edo letrak, diru-galdez, kontseilu-galdez, othoitz-galdez.
	Egia erran, saindu baten manerak kausitzen ziozkaten: kukua bezain meharra, barur hainitzen seinale; ororekin goxo eta pazientziaz betea; elizako gizon kartsua; hurbil eta mintza-errexa; jite alegera.
	Bertsu ontzalea zen, ez izanik ere olerkari (poeta) handia. Adixkideri konplimendu baten egiteko (hala nola Dassance kalonjeari) edo bertze baizu pollikiño kitzikatu beharrez, moldatzen zituen kantuak. Pentsatzen duzuen bezala, ukaiten zituen ordainak, hala nola meza denboran galtzak lurrerat erori zitzaizkon aldi hartan.
	Bertzerik izkiriatu zuen omonier onak. Gure iduriko, haren liburu hoberena izan da: Testament zaharreco eta berrico istoria; 284 plama bazituen. Agertu zen behin 1874ean, gero 1877an, arrakesta handia ukan baitzuen, arrazoinekin.
	1882an jalgi zuen 36 plametako liburuxka bat bere kusi famatuaz: Miguel Garicoitz aphezaren bizitzea. Hain pollita da, non Narbaitz jaun kalonjeak berriz ager-arazi baitu Gure herria deitu aldizkarian.
	Nahiz ez dituen sinatuak, badakigu bertze bi liburu bederen haren eskutik ateratu direla: 1863an, Guiristinoa indulgencien gainean arguitua (54 plama); eta 1877an, Maiatzeko hilabethe chumea (160 plama), arras irakur-goxoa.
	Halere hartaz mintzatzen zirenak haren Almanakaz ziren orhoituenik. «Almanakaren aita» erraiten zioten.
	Badut entzutea, 1823an hil zen Ulibarri harotz bizkaitar eskualzaleak almanaka baten entsegua egin zuela, bainan ez zuen haren urtekariak iraupenik izan eta bertzalde ez zen hunaindirat hedatu. Ez dugu haren hatzik ere nehun aurkitu.
	Beraz hemen gaindikoentzat bederen gertakari berria izan zen, 1848an eskuarazko almanakaren agertzea. Izena zuen: Escualdun laborarien adiskidea. J.B. Etcheberri apezak bera hil artio iraunarazi zuen, hogoi-hogoitalau plamarekin. Gero ere agerkari hori ateratu zen, 1914eko gerlaradino. Orduan Etchepare bi anaiek apailatzen zuten, polliki emendaturik. Aintzinttoan Martin Landerretxek artatu zuen.
	Bainan agertu da anartean mugaz hunaindian bertze almanakarik. Duvoisin kapitainak ateratu zuen urtekari enperadoretiar bat (1884, 1885, 1886, 1887), eta agerkari hori bilakatu zen 1888tik aintzina Eskualdun gazetaren almanaka. Gorriek (Berdoly eta Vinson sustatzaile) jalgi zuten berena: Almanaka berria (1879, 1880, 1881, 1881 - 1884, 1885 - 1888, 1889, 1890). Xiberotarrek ere batto muntatu zuten, Iribarne Zalgizeko erretora buru: Almanak edo Armanak uskara (1887, 1888, 1889, 1891).
	1914-eko gerlatik landa Eskualdunak jalgi zuen bere Almanaka eta «Gure herria»k Gure Almanaka; 1925etik hunat biek bat egin dute, orok dakizuen bezala.
	Zer nahi den, orhoitu behar dugu J.B. Etcheberry Ibartarra izan dela hemen orai artio, ez bakarrik Almanaka eskuara-ren lehen egilea, bainan iraunkorrena. Harek 49 Almanaka atera zituen. Guk ateratzen dugun 1970eko hau ez da gure 25garrena baizik. Eta oraino ez dugu bakarrik muntatzen. Salatu bebar dugu gure laguntzalerik nasaienak —izenak egiten ote duen!— J.B. Etcheberry duela izena, Ibartar famatuak bezal-bezala. Hau Dohoztiritarra dugu, Baionako Ospitaleko jaun omonier maitagarria, eskuarazko liburubalios andana baten egilea. Jainko maiteak eman dezola bere izen-kide zenari bezanbat bizi, Eskuararen onetan.

JEAN HIRIART-URRUTY
(1859-1915)

	Eskuara maitatu, artatu eta ontsa erabili dutenen artean, biziki gizon guti da Jean HIRIART-URRUTY kalonje zenaren heinerat izan denik.
	Aldeko ala etsai, ezagutu zuten gehienek aitor zuten. Eskualdunen bihotzetan, eskual-idazle kondu segurik, fama handia hartze zukeela. Bainan, dakigula, nehork ez du orainokoan hanbat aipatu eta goretsi, bide-nabarka baizik.
	Huts bat bada hor, eta ez ttipia.
	Huts horren betetzen hasteko, 1944ean Zer eta zer deitu liburuxka bat jalgi ginuen, 55 plamatakoa, geroxago handiagoko zerbait egitekotan.
	Hitza hitz, nehoiz baino hobe baita noizbait, deliberatzen gira gure agintzaren obratzerat.

Hiriart-Urrutyren bizitzea

	Hazparne, Abitueneko apez bat badugu adixkide eta lankide, jaun kalonje zenaren ilobasoa, haren izen-deitura ber-berak dituena: Jean Hiriart-Urruty. Hazparneko Misionesten Buruzagi eta HERRIA astekarian idazle-nagusi izana. Bere osaba-ttiki hura etxekoen erranetarik eta paper zaharretarik ezagutzen zuelakotz, hari zonbait lerro galde egin giniozkan, duela 27 urte. Eman zauzkun xehetasunak Zer eta zer delakoan hitzez-hitz ager-arazi ginituen (pp. 6-9). Hemen ere betaz baliatuko gira, bainan geroztik bildu asko argitasunez emendatuko ditugu.

	1859ko urtean, urtarrilaren 30an, Hazparnen, Hazketa-Joanes-ederraenean, Patin Hiriart-Urruty, Joanes-ederraeneko berekoak eta Haurra-Mari Althéguy Larresoroarrak ukan zituzten bi seme betan. Biharamunean berean batai-arazi zituzten. Bati Jean eman zioten izena, bertzeari Dominique. Gure bi haurrek beren lehen ezagutzak, erran baditake, eskualdun kartsu batekin egin zituzten.
	Gratien Adéma, orduan Hazparnen bikari zenak bataiatu zituen: Jean Hiriart-Urruty, aitaren anaia izan zuten aitatxi, eta Dominica Althéguy, amaren ama, amatxi.
	Mutiko horien aitzinean bertze bat bazen Joanes-ederraenean sortua: Joseph. Horien ondotik, bertze lau jin ziren: Martin, Xemartin, Betiri eta Janpiarre.
	Zapetaintzatik bizi ziren Joanes-ederraenean, laborantza zerbait poxirekin. Laborantzako gostu handia zuen gure Jeanek. Bainan bazuen bertze ametsik: Jainkoaren deia entzunik, apez egiteari eman zuen errotik gogoa. Etxekoak ez ziren batere harritu; bazen jadanik etxe hartarik apez bat jalgia: Uztaritzen bi urte bikari egon ondoan (1850-1852) Urkudoin zen erretor, han 1873raino bizi beharra. Harek ere ez zuen gibel-arazi bere xedetan! Jean ez balinbazen motako lehen apeza izanen, ez zen azkena ere behar: haren anaietarik biek, Josepek eta Martinek, izanen dituzte semeak apez.

	Lehenik ibili zen eskolan Hazparnen, fraiden manupean, eta han ezagutu zuen «Frère Innocentius» famatua, Michel Elissamburu «saindu mokor» eskual idazle bizia.
	1872ko urriaren l0ean Jean Hiriart-Urruty Larresoroko Semenario ttipian sartu zen laugarrenean.

	Latinari lotu zen gogotik, eta pentsu dut frantses horrek ere eman zaizkola lanak, etxen eta eskolan ikasiaren gatik baitzuken zerbaiten beharra. Herritar apez bat ere hatxeman zuen Larresoron, Hazketarra hura ere Diharce jaun apeza, han eskola emaiten ari zena.

	Mutikoa urtetik urtera beti goiti ari izan zen, bere laguneri gero eta gehiago nausituz: 1873ean ukan zituen sari bat eta bortz aipamen: 1874ean, sari bat eta sei aipamen; 1875ean bortz sari eta lau aipamen; 1876ean, zazpi sari eta bi aipamen; 1877ean orotan lehen jalgi zen.
	Larresoron bortz urte egon ondoren, Baionako Semenario handirat joan zen: han ezagutu zuen Abbadie jaun apeza.

	Bere eskolen artetik ez zuen haatik ahanzten bere herria, eta segur gogotik heldu zen bakantza-egunen iragaiterat. Lanean ere artzen zen, aitaren eta anaien laguntzeko.
	Zonbait auzo orhoit dira oraino ikusirik behin anaia gazteago batekin iraulden ari, hura itots-emaile, anaia berjaren gibeletik, behiak ez gibelekoaren gostura johan, eta bi hitz erran aintzinekoari; ba, bainan jaunari gaitzitu baitzitzakon: akulua, abereak eta berja landaren erdian utzirik, lasterka abiatzen da etxera buruz: bertzea ondotik, lasterka hura ere, lur-ukaldika! Ez dakit nola akabatu zen ixtorioa.
	Hasteko, ez ziren sekulakotz samurtu: artetan zenbait koska-bulta balinbazituen ere, beti akort egon zen haurride guziekin.

	1881 ean, oraino apezgai zelarik, Larresoroko Semenariorat izendatua izan zen eskola-emaile.
	Zazpigarrenetik hasi zen, eskolier zituelarik: Désiré Etcheverry, Firmin Saurel, Pierre Bidegain, François Carlos, Paul Mothe, Albert Teillery eta Jean Lissar.
	1882ko uda hastean, Ducellier Baionako jaun apezpikuak apeztu zuen. Apeztu-eta aintzineko toki berean atxiki zuten, Abbadie jaun kalonjea zaukala buruzagi.
	Huna zertan eman dituen Larresoron bere lehenbiziko hogoi-ta bortz apez-urteak.
	1882-1883: mutiko handiak eman diozkate zaintzerat;
	1883-1884: laugarrena izan zuen bere gain;
	1884-1889: laugarrena eta alemana;
	1889-1890: hirugarrena eta alemana;
	1890-1901: bigarrena eta alemana;
	1901-1907: lehena eta alemana.
	Artetik erraiteko, ez dakigu batere nola ikasi zuen berak alemana, bertzeri erakusteko. Larresoron ikasle zelarik «mintzaire bizi» gisa espainola hartu zuen: 1876ean eta 1877ean bildu espainol-sariek erakusten dute sail hortan bazuela gostu.
	Sancinenak alemanaren erakastea uztean, Abbadie jaun buruzagiak erakasle gazteari galde egin zioken, gostaia-gosta haren ordain eman zadin!

	Erakasle ona omen zen Hiriart-Urruty, laketa, ernea, eta haurrak ez ziren harekin eneatzen eskolan. Bi irri ere bazuketen harekin eginik, gogoa bertze nunbait zuelarik, gertatzen baitzitzaizkon artetan zenbait ixtorio aski bitziak: bizkarretikako bere arroparen orde ilobaren galtzak har, eta holako! Zonbat ez dute kondatzen hura ezagutu dutenek!

	Ez gauzke, zahartu-eta ere gertatu ohargabekeria hoietarik bat kondatu gabe. Baionan, katedraleko kalonje zelarik, pentsatu zuen etxeko estaietan bizitegiak bata bertzearentzat ez hartzeko, bere atetik kanpo-aldean parasol-untzi baten ezartzea. Bainan behin, adixkide batzuek parasol-untzia jautsi zioten beheragoko bizitegirat. Eliza-nausian ofizioa eman-eta, eskaleretan goiti igaitean, ezagutu zuen parasol-untzia eta, auzoen bizitegian sartu zer, federik hoberenean, bere atea zela ustez. Auzoek pentsatu zuten ikusterat heldu zitzaiotela eta hameka agurmagurrekin saluneratu zuten eta jar-arazi. Kalonjeak ez zioten aitortu ohartu gabe etorri zela. Irri gozo batekin berri zonbait kondatu ziozkaten xehe-xehea, nahiz nahiagoko zuen laneko-mahainean doi-doia hasirik utzi artikulu premiatsu bat lehen bai lehen bururatu!
	Itzul gaiten ikastegirat. Saint-Pierre Jaun apezpikuaren arabera, Hiriart-Urruty eskolan noiz nahi, hats bahi, nehun ez zagoken, hitz xuxen edo errar-modu berri baten ondotik, haren xanoak burmurtzi edo auziño batez salatzen baitzuen azken mila-buruan kausitu zuela.
	Ateraldi bitxiak ere aise heldu zitzaizkon. Egun batez, eskolier-lan batean zer nahi ele alfer aurkiturik, bazterrean tinta gorriz ezarri zion eskual-latinezko jujamendu hau: «sonitus atque voces praetereaque… tirrit!» Bertze behin, erasian ari zitzaion mutiko handi bati, baizik eta tête hitz frantsesari ez ziola bere azentu-kakoa eman. Mutikoa xutitzen zaio eta hurbiltzen bere kopia eskuan, beheraxko izanik ere, kakoa ezarri duela. Eta orduan erakasleak eskuaraz ahapeka: «Bainan, haurra, nun ikusi duzu grabata ixtapean emaiten?».
	Gaztek Larresoron bazakiten, ahulezia ttipi jostagarri horien gatik, Hiriart-Urruty jakintsun handi bat zela eta idazlari gisa nehor guti zukeela parerik. Gora-gora irakurtzeko ere jeinu berezi bat bazaukan, haren ahotik plama eder batek edo kondaira pollit batek dirdira edo soinu berri bat bezala hartzen baitzuen. Bossuet, La Bruyére, Sainte-Beuve, Louis Veuillot zituen, diotenaz, maitenik; bainan hetaz bertze asko eta asko idazlari gogoko zituen.
	Hain irakurle ona zenaz geroz, ez da harritu behar Semenarioko teatrolari gazten apailatzea laket baitzitzaion: asko urtez bere gain hartu zuen lar hori, bereziki ihaute aintzineko astetan. Apezlagunek erraiten ohi zioten denbora galtzea zela eta bere burua alferretan akitzea. Harek ezetz, ez zela josteta hoitan akitzerik, eta bertzalde bide hoberena zela, bai gazten ezagutzeko, bai heiekin adixkidetzeko, heien arimen onetan…
	Bagaude ez ote zuen eskolaz kanpoko apez-lana nahiago eskolakoa baino. Louis Etcheverry jaunari huna zer aitortzen zion 1895eko maiatz egun batez:

	Jainkoa lekuko, ene buruaren jabe banintz, ez banitu bizkarrean etxeko zor batzu, —makur ala zuzenez baitaukat lehen bai lehen heien pagatzea eginbide dela—, hor utz nezazke beren gisa latina eta greka, eta biziaren ondarra higa nezake ene sort-herriko gaztez arta hartzen. Ah! Dibildos apezaren fortuna banu! Iduri zait ez nezakela gaizki enplega! Gaixo gazteak! Bai, jokoz gabetuak dira eta berdin maita lezaketen bertze asko gauzaz. Ez liteke menturaz ezinezkoa, bihotz gose eta bizi huts horien betetzea! Aski liteke naski, ixil-ixila apez zonbaiten laidoen iresteko estomaka on baten jabe izaitea! Zer nahi den, balio luke entseatzea. Lehen bai lehen egiteko gauzetarik bat liteke. Baionan, Hazparnen, Donibane-Lohizunen, Hendaian, Donibane Garazin, herri jendetsu guzietan. Deusik ez! Deusik ez! Dantzaz bai, zer nahi zinkunari. Bertzerik ez!.

	Amets horiek gora-behera, ez zion bere erakasle-lanari tiro egiten eta Larresoroko ikastegiari arras atxikia zagon.
	Ez zitzaion bihotza guti urratu. Frantziako gobernuak, bertze ainitz ontasun saindu bezala Semenarioa ere behin imitoriatu zuenean eta gero alde-bat ebatsi.
	1906eko abenduaren l4a ez zuen ahanztekoa. Poliza gizon batek gaixtagin baten pare besotik hartu zuen eta Semenariotik kanpo aizatu. Irakasle eta ikasle, denek behar ukan zituzten lekuak hustu, Errepublikaren eta Libertatearen izenean! Nor harri Hiriart-Urrutyk hain saminki aipatzen baitzituen bere astekarian itsuskeria horiek?
	Larresoroko baxiler-gaiak Maule-Agerrerat bildu ziren beren irakaslekin, bertze aterbe bat atxeman arte, han lanean artzeko. Beneditanoak lege tzar batzuek Frantzitik kasatu baitzituzten, heien komentua hutsa zen Beloken. Harat joan ziren Larresoroko apez eta gazteak, 1907ko otsailean, ortzegun orokundez. Hiriart-Urruty ere Mauletik etorri zen Belokerat bere baxilergaiekin, eta han egon kasik urte bururaino.

	Abenduaren 10ean hil izan zen Gratien Adéma, Baionako eliza-nausian kalonje zena. Haren ordain izendatua izan zen Hiriart-Urruty ilabete beraren 25ean.
	Baionan aurkitu zuen berriz Jean Barbier, bi urte lehenago Larresoroko Semenariotik bikari joana zena. Justin Mirande jaun apeza ere han zen: biziki berea zuen hura, berak ttipitik moldatua: eta 1912an Hazparnen erretor sartu zelarik, loriatu zen Hiriart-Urruty. Erretor berria hasi zelarik gazteriaren moldatzen, harendako «patronage» baten egiten, biziki atsegin hartu zuen. Mirandek Haritz-Barre nahi zuen deitu leku hura, bainan bertzeari ez zitzakon izen hori ontsa. Horren gainetik igorri ere omen zakon Hazparneko erretorari zortzi paietako letra bat!
	Bere Baionako denboran beti lanean ari zen. Heldu zen haatik artetan Hazparnera ere, bere etxondorat. Ala etxen, ala auzoetan, badu zonbait lar ttipi eginik, zonbait arbola fruitudun landaturik, xartaturik, artaturik!

	1914eko gerla piztu zenean gure kalonjea barra hunkitua izan zen, bainan etsitu gabe, eta neholaz kukundu gabe.
	Frantziak gerlari buruz urre hainitzen beharra bai, Hiriart-Urruty ibili zen herriz-herri gobernuaren izenean urre-eske predikatzen. Orroit gira nola Uztaritzen nigarra eskapatu zitzaion gerlari gaixoak aipatzearekin.
	Nigarrak nigartei, ez zen alfer egon nahi: bere astekariaren bidez, soldadoak eta heien ahaideak sustatzen zituen: apez eskas zirenak ordaintzen, ahal zuen heinean.
	Beloken Lohiague jaun apezak erakasten zuen alemana 1908 garren urtetik. Hura soldado joan-eta, Hiriart-Urrutyk zortzi ilabetez egin zuen aste oroz Baionatik Ahurtirako joan-etorria, erakaspen horren emaiteko.
	1915ean berriz ere hastera zoan; jin zitzaikun urriaren azken astean, eskola bat egin zaukun -eta ez ginuen mundu huntan gehiago ikusi behar.

	Hazilaren hastean kasik bet-betan gaizkitu zen. Bere azken letra iloba bati igorri zion: goizeko bi orenetan ari zaiola izkiriatzen, lorik ezin eginez, burua biziki pizu, biziki gaizki duela, ez dakiela norat ari den…

	Handik laster, hazilaren 4ean, hil zen. Meza eta gaineratikoak Baionan eman zituzten, eta gero Haz arnen ehortzi zuten, betidanik hainbertze maitatua zuen herrian.

«Eskualduna»

	Erran dugu zer izan den Hiriart-Urruty erakasle gisa, hori baitzen Jaun Apezpikuaren manuz haren apez-eginbidea, kalonje izendatu gabe.
	Bainan guretzat Hiriart-Urruty bertzerik ere da: oroz gainetik goresten dugu eskual-idazle bezala, astekari eskualdun egile kondu. Haren izena kasik ezin berex dezakegu «Eskualduna»renetik.
	Dugun lehenik zerbait erran kazeta horren hastapenez. 1886garren urtera gabe, politika gizonek, kargutara beharrez, boz-keta zabiltzalarik, noizean behingo hosto batzu ager-arazten zituzten, gehienik frantsesez, bainan eskuara poxi bat nahastekatuz, mintzaireari esker Eskualdun boz-emaileak errexkiago bil-ustez. Hori egiten ohi zuten bai «gorri» deitu ezkertiarrek, bai «churi» deitu eskuindarrek.
	Bainan «gorriei» gogoratu zitzaioten artetan baizik ez argitaratu agerkari batek ez zukeela funtsezko ondoriorik gogo-bihotzetan. Eta Martial-Henry Berdoly, Mauleko suprefet ondoak astekari bat jalgi zuen 1886eko agorrilaren lehenean, parte eskuaraz, parte frantsesez: Le Réveil basque.
	Louis Etcheverry Donazaharreko deputatu-gai xuriak pentsatu zuen behar bisian-bis astekari girixtino bat ezarri. Zonbait lagun bildurik 1887ko urtarril hastetsuan, heiekin, ateratu zuen ondoko martxoaren 15ean Eskualduna deitu astekaria.
	Hastapenean, luzez eta zabalez, Le Réveil bezain handia zen (48 X 34 zentimetro), bainan 1887ko agorrilaren 15etik harat ttipitu zuten: lau plama zauzkan (46 X 29 zentimetro).
	Astekariaren jabea zen Louis Etcheverry, haren gain despendio edo eralgien ordaintzea, eta berriketarien gidatzea.
	Bainan atxeman zuen Donibane-Lohizunen aintzineko kartsu bat: Arnaud Pochelou. Hunen aita Aiherratik kostaratu zen. Albert Goyeneche mirikuarekin karrosa-zain bezala. Arnaud ere Aihertarra zen sortzez, bainan laster hartu zituen itsasbazterreko arak. Politikaz xuri amorratua zen. Zango-motz ixtripuz bilakaturik, ez zagon halere lekuaren gainean. Donibaneko herriko-etxean grefiergoa zaukalarik, denbora berean Eskualdunaz arta hartzen zuen. Treinez egiten zuen hortako Baiona eta Donibaneren arteko joan-etorria.
	Kazetaren kudeatze hori 18 urtez eremanen zuen (1887-1905).
	Lehen urtetan aste guziez Etcheverry bere nausiari letraz igortzen ziozkan Eskualdunaren gora-beherak. Letra hoieri esker badakigu nor ziren hastapeneko idazlari eta berriketariak: hala-hala nola emeki emendatu zoazin irakurleak.
	Idazlariak ziren: hiru errient (Daranatz, Curutchet, Irigoyen), bi fraile (Juvénal eta Innocentius), zonbait apez (Jaret, Bidart, Ithurry, Berho, G.; Larre, Giron, Dolhagaray, Oyhénart, bi Etcheverry eta Etcheberri bat) ba eta bertze jaun batzu (Duvoisin, Berdéco, Fourcade, Goyeneche medikua, d'Etchandy, Ch. Minjonnet, Hiriart, Nogués, Ritou notaria, Cabillon, Mendiburu, Agu, Etcheverry, Debibié).
	Irakurleak 850 ziren 1880an; 950, 1889an; 1200, 1890ean; 1300, 1891an.
	Orduan kenka gaixtoan gertatu zen Eskualduna. Segur, alde batetik, bazuen zertaz alegera: buruzagia bi aldiz ez zitzaiola deputatu pasatu? Bainan gobernuak, haren gain baitzen orduan apezen pagatzea, 35 diosesako apezi kendu zioten urte-saria, bozetan errepublikanoen kontra agertu omen zirelakoan. Hain xuxen, apezpikurik gabe baitzen Baiona, Fleury-Hottot apezpikua 1889an hilez geroz, 1890eko martxoan etorri zen haren ordaina: Mgr. Jauffret, errepublikano famarekin heldu zena, haren familia halakoa izanez. Hastapenean segurik Prefetaren mutil zelako itxurak eman zituen: prefetak galde eginik, Mendekoste bezperagoan hamar erretor eskualduni manatu zioten beren parropiaren uztea eta biharamuneko bertze berri batean kausitzea. Ez zen eskandala ttipia izan. Ordainez, gobernuak apez-sari gehienak itzuli zituen. Louis Etcheverryk nahi ukan baitzuen Hazparnen muntatu katoliko biltzar bat, apezpikuak prefetaren beldurrez huts-eginarazi zuen.
	Oixtion aipatu hamar apez lekutuetarik zazpik dei egin zuten Erromarat apezpikuak egin zioten bidegabeaz. Aita Sainduak, Mgr. Pujol, sortzez Baionesa, igorri zuen mandatari, apezen ganik ardiets zezan beren auziari uko egiteko erabakia, eta apezpikuaren ganik zerbait gisaz apezeri egin kaltearen erreparatzekoa. Apezek onhartu zuten Aita Sainduaren galdea. Apezpikuak bere kontseiluarekin despeditu zuen mandataria, ez zuela arartekorik behar Aita Sainduarekin mintzatzeko.
	Aita Sainduak, ikusiz Mgr. Jauffret tematua zela bere apezen kontra, letra batean erasiatu zuen eta bere gain hartu erakusten hoben gabe zauzkala apez eskualdunak: Diharassarry jauna egin zuen «ganbarari ixil» eta Mendiboure jauna «ohorezko ganbarari»: biek «monseigneur» titulua ukaiten zuten eta jauntzi berezi baten ekartzeko eskubidea. Meriateguy jaunak eta Hiriart jaunak «misionest apostoliko» kargua izaiten zuten. Apezpikua hasarre-gorri jarri zen eta diosesako agerkarian ez zuen nahi izan holako berririk argitarazi.
	Eskualduna astekariak piko zonbait egin ziozkan bai eskuaraz eta bai frantsesez, 1891ko urtarril-hastean (9-1-91).
	Huna Diharce bikario jeneralak altxatu lerro saminenak:

	Trixte da erraitea, bainan gure Jaun Aphezpikua ere errepublikanoak baizen koleran omen da.
	Aita Saindua da gure egiazko aintzindari bakharra, izpiritualeko gauzetan, eta ez prefeta, ez eta ere Aphezpikua, Aita Saindua ganik separatzen balin bada.
	Horra beraz zertaratuak diren beren mihian hainbertze erlisione errespetatzen dugun gizonac; atrebitzen dira orai Aita Sainduaren kontra jazartzea.
	Trufa ditela orai, ahal badute, Prefeta eta haren mutilac.

	«Le crime de notre compatriote (Mgr. Pujol) est d'avoir été chargé par le Pape d'une mission toute de conciliation entre Mgr. Jauffret et nos prêtres. La mission n'ayant pas trouvé l’accueil qu'elle méritait auprès de notre Evêque, Léon XIII dut accorder lui-méme les compensations que se refusait à donner Mgr. Jauffret.
	Nous ne voulons pas insister sur ce pénible sujet. Nous nous réservons, s'il est nécessaire, de préciser plus tard les graves responsabilités encourues par celui qui a su se montrer si faible vers l'administration civile et n'a trouvé d'énergie que pour frapper nos prétres, et repousser les conseils du Pape».

	Urtarrilaren 11an Jauffret jaun apezpikuak galde egiten zuen lerro hoitako «laidoak» gezurta zitzaten, hamaseieko astekarian. Bertzenaz irakur-araziko zuen Eskual-Herriko eliza guzietan Eskualdunaren kondenamendua. Preparatua zuen eta begien aintzinean dugu haren kopia. Bertzeak bertze, hitz hauk bazauzkan:

	«Nous interdisons sous peine de faute grave au clergé et aux fidèles de notre diocèse la lecture du journal Eskualduna, jusqu'à ce qu'il ait publié une rétractation dont les termes devront au préalable être agréés de nous».

	Louis Etcheverryk erran-arazi zioten Apezpikutegiko jauneri berek egin zezaten gezurtamendua, eta hiru lerroz arbuiatu zituzten apezpikua eta Aita Sainduaren kolpatu zituzketen artikulu guziak.
	Hartan gelditu zen auzi hori, denen onetan.
	Bainan Louis Etcheverry eta harekilakoak ez baziren ere gehiago Baionako apezpikuaz mintzatzen, Frantziako apezpiku Aita sainduari atxikienez ezin ixilduak ziren: batek hau izkiriatu, bertzeak hura. Eta Eskualdunak eskuaralat itzultzen zituen heien erran bizienak. Kanboko bikario Jean Etcheverry bipilak egiten ohi zituen itzulpen horiek. Bainan Hiriart-Urruty Larresorokoa bildu zuen lan hortarat lagun gisa martxo erditsuan. Louis Etcheverry hain ona kausitu zuen langile berria, non martxoaren 26ean galde egin baitzion letraz, alde bat sar zadin astekariko lankidetan, haren baitan aurkitzen zuela kasetaegile handi baten ekaia. 1891eko apirilaren l0ean Hiriart-Urrutyk ihardetsi zion luzeki. Huna gutun horren hastapena:

	Jaun deputatua, ahalge naiz berant ihardesten baitiot martxoaren 26eko zure letrari, eta badut beldurra zure esperantzeri are gaizkiago ihardetsiko diotedala. Ene laguntza xumea gogotik ekar nezoke Euskaldunari. Prest nago ere ene indarren entseatzerat, zure nahien, eta ene esku dudan astiaren arabera. Bainan ene burua sobera ezagutzen dut eta hortako eginbide zait aintzinetik zure abisatzea, ez duzula zeren hainitz ene ganik igurika. Zertako? Huna, ez herabe ba lerabe, egia den bezala. Badut makur bat ezagutzen nuten guziek, hala nola Gaston Larre apezak, aipa ahal lezakezutena: kazeta-egile ofizioko makur gaixtoena: beti eta denetan luze naiz, luze hasteko, luze bururatzeko, luze ene luzakerien laburtzeko, mila gauzari hunkika, hasi ditudan erdiak bururatu gabe, ez dakit ere zer ditaken aipu duzun «labur izaiteko astiaren aurkitzea». Hori da, hain xuxen, gutienik dakidana. Bainan parada eder bat eskaintzen dautazu: ene bekatu kapitalaren gudukatzekoa, gure Eskual-herri huntan fedearen eta libertatearen etsaiak gudukatuko ditudalarik: nola ez balia parada bat litzaiket zure ganatzea, egun txarren biharamunean, burua asmuz beterik, bihotza bero, eskua berme eta zalu. Damurik, horietarik guzietarik ez baitautzut gauza bat baizik segurtatzen ahal: bere herri maite duen Eskualdunaren bihotzarekin, bere Jainkoa eta hunen adixkideak maite dituen apezarena. Asmuez den bezenbatean, erran behar dautzut guti baizik ez dudala eta denak ere beti berdintsuak. Eta zu, hain xuxen, diozunaz, artikulu labur eta desberdinen beharretan! Zuk eta nik aditzez baitzik ez dugularik elgar ezagutzen, irri-solas batentzat daukat ene «iduripen ederraz» egiten dautazun konplimendua. Egia (nork bere burua erdi-ikus dezaken heinean) hauxe da: ni baitan iduripena aski bizia datekela ohartzeko, bainan ez asmatzeko.
	Hemen egiten dautzutan fede-agermenak badu kofesio baten eite, erakutsi nahi baitautzut zer laguntza-mota dakarkezutan, on balinbazaitzu. Eskuperat zerbait itzultzeko onik eroriko zautanean; edo (hobe bailiteke) zuk artikulu-gai xume bat igorriko dautazularik, edo artikulu oso bat eskuaralatzeko; edo berdin liburuxka bat, hartuz laburpen bat egin nezaken; edo zoin-nahi obra erlisioneaz, politikaz, ekonomiaz (laborantza, baratzezaingo, eta bertze); edo zure ustez Eskualduneri laketa litzaioketen kapitulu zonbait, entseatuko naiz hobekienik lar borren egiterat, ene ofizioko orenetarik ahalik gutiena hartuz eta bertzetarik gehiena.

	Ondoko letretan Hiriart-Urrutyk aitortuko du, ordu arte bazakiela ba Eskualduna bazela, bainan ez zuela irakurri hiru aldiz baizik eta etzitzaiola hanbat gustatu, beharbada aldi hoitan gaizki gertaturik. Erranen du ere La Semaine astekarian erdaraz ari izan zela izkiriatzen, aintzineko boza-denboran; nahiago duela haatik miletan Louis Etcheverry jaunaren manupean Eskualdunentzat lar egin. Bere letretan kontseilu galdeka ari da, bainan bide-nabar, alegia deus ez, erakusten du rola haren iduriko kazetak argitu behar lituzken baserritar irakurtzaleak.
	Haren iritziak hamar pondutan bil ditazke:

	1.— Irakurlea behar dugu errespetatu, beti gizonki mintzatuz eta ez sekulan goien-barren behatzen baginio bezala, are gutiago haurtzat edukitzen baginu bezala. Baditake, hastean eta beharbada luzaz, ez zaikun sobera fidatuko eta bere hartan itsu-tematua egonen den; bainan ez dugu ez oihuka, ez mehatxuz, ez trufaz bilduko: deusetaratzekotz, jabel gaizkiola arrazoinez eta zentzuz, beti neurriz, egia ez hartu ez ttipitu gabe, funtsezko gaiak erabiliz.
	2.— Aipatu behar zaizko lehenik bere egun orotako intresak: bizipidea, laborantza, hazkuntza, diruaren gora-beherak, merkatua, osagarria, etxeko gora-beherak, haurren altxatzea, probetxa dezazken berrikuntzak.
	3.— Nahiz kazeta giristinoa den, Eskualdunak bakan aipa ditzala apezak: jendea laster pastikatua da apezen dretxoez edo malurrez mintzatzen gitzaizkolarik aho beteka edo lerro beteka. Izaitekotz, girixtinoen edo hobeki gizon guzien dretxoak ditzagun aipa: apezenak ere heitan barre kausituko dira.
	4.— Zer pentsa eskualzale jakitatezko artikuluez? Ez litake batere gaizki irakurtzalek, bereziki gaztek, zerbait ikas balezate sort-herriko gauzez, baina erakaspen hori funtsezkoa izaitekotz: jakitatea jakintsuneri behar zaiote galde egin. (Hiriart-Urrutyk ez zuen estimu handirik orduko eskualzale gehienez).
	5.— Ez eman erakusterat nehork zor daukula deus ere, hedatzen dituzkegun argien gatik: aski bekigu, zonbaitek denen artean onhartzen badute noiz bebinka gure errana: hoiek nasaiki ohoratzen gaituzte, ixil-ixila egonik ere.
	6.— Etsaieri buruz, ez gaiten ahalaz gure onetik atera; gauden gu; ez ar laidoka; haatik, jazartzen zaizkularik, ihardok, burua xut, espanturik gabe, beldurrik gabe, azkar eta zuhur.
	7.— Zonbait adixkidek nahi lukete astekaria handitzea. Ez da gauzarik premiatsuena, mementoan segurik. Haren betetzea eta oroz gainetik ongi betetzea izan dadila gure grina, artikulu baliosez, atsegingarriz eta ederki erranez.
	8.— Eskuara garbiz izkiria dezagun: horrek ez du erran nahi frantsesetik hartu hitz guziak baztertu behar ditugula; batzutan hitz arrotz horiek, polliki sartzen direlarik, gatz berezi bat badute, bertzek ez lukeena; hortan ere hein bat atxikitzeko dela, bixtan da. Bainan hitzak ez dire mintzaiaren alderdi bat baizik; hitzak nola josten diren elgarri, hortan da mintzai bakotxaren segretua. Eskuarazko hitz garbiz, askok, uste gabean, erdal-saltsa izigarria egiten daukute, heien hitzen arrimua arrotza dela ohartu gabe.
	9.— Erdarazko artikulu on batzuez balia gitazke, gure eskuarazkoen aberasteko. Bainan erdarazko lar horiek ez ditzagun hitzez-hitz eskuaralat itzul: gal lezakete erdaraz zuten gozoa edo dirdira, bildu gabe eskuaraz pentsatu lar batek lukeena.
	Beraz artikulu frantsesa berriz mami dezagun buruan, gure lumatik jalgi dadin guhauren baitarik bezala, herriko kolorez eta usainez berritua, gure mintzaire propia markestu gabe.
	10.— Kazetaren egitea bat da: heldu ere behar da. Bila beraz hedatzaileak, ahalaz apezez kanpo. Eskualduna karioegi balinbada, susta ditzagun gure herritarrak hiruz-palau auzoen artean abonatzerat.

	Bixtan da Hiriart-Urrutyk ez zituela aholku horik emanen, Eskualdunaren arak ez balitzaizko iduritu bere asmu-ametsetarik urrunxko.
	Goraxago erran bezala, astekariaren artatzale nausia Arnaud Pochelou zen: harek zituen artikuluak eskuratzen, berexten, askotan baztertzen edo ondoko egunetarat gibelatzen, ba eta bere nahitara guti edo aski xederraturik ager-arazten. Funtsean, harek zituen ere behar-orduan ondorioak jasaiten: auzi, amanda, presondegi.
	Hiriat-Urruty ez zen beti kontent artatzale horren lanaz: astekarian erdara sobera kausitzen zuen, erreklama sobera; ez ziren sofri galarrotsak, edo zezen-lasterrak aipa zezazten; ez zuen nahi ere besta-buruetako pilota-partidarik aintzinetik aipatzea, fededunak ez zirelakoan josteta horien gatik herriko bezperetarik zeiharkatu behar.
	Grina handia zuen bertzalde lankide berri biltzeaz: Xuberotarrez ez zakien zer pentsa: Manexen peko ez laket, eta berez bere deus ez egiten! Heiekin ez zena norbait gizonez gizon mintzatzen ahal? Bizkitartean, egiari egia zor, langile berriak baziren sortuak, eta ez nor nahi: hala-nola Arnaud Abbadie Kalonjea, Blaise Adéma apeza, Mocoçain apeza, Dolhagaray apeza, Saint-Germain, Dutey, d'Apat, Ch. Harispe, Amestoy, nahiz bortz azken hauk laster hil beharrak ziren.
	Bazen bertze elorri bat: 1892an Leon XIII garren Aita Sainduak Frantziako katolikoeri galde-egin zioten Errepublika onhar zezaten, errepublikano mugetan lege gaixtoeri errexkiago ihardokiko ziotelakoan. Eskualdun erregetiar eta bonapartetiar gehientsuak atsegabetan sartu ziren: ezin irets Erromatik jin zitzaioten aholkua. Larresoroko apez erakasleak, Abbadie buru eta Hiriart-Urruty barne, onhartu zuten duda-mudarik gabe Aita Sainduaren ideia. Frango jende jarraiki zitzaizkoten.
	Louis Etcheverryk ez zuen luzaz uste izan Eliza politika-bide onetik zabilala. Halere neholako zalapartarik gabe, bereak golkoan, zintzoki, haidorki, aintzina ereman zuen bere saila, bai erlisionearen, bai eskualdun laborarien alde; orduan gizon gutik egin dute harek bezanbat ekonomiaz, eta familiaren eskubidez, jendearen argitzeko: bilkura, hitzaldi, artikulu, deus ez zitzaion aski xede hortarat.
	Bizkitartean noizik behinka ez zagon piko bat edo bertze agertu gabe bere astekarian apezpikuak gobernioarekin zituzten antolamendu batzuen kontra. Hain xuxen, 1901eko martxo-apiriletan Mgr. Jauffretek jalgi baitzuen letra bat Loi des Associations deitu legeaz, horren karietarat Eskualdunak argitaratu zituen zonbait ele xorrotx.
	Maiatzaren 12an, diosesako agerkarian (Bulletin du diocèse de Bayonne, n° 19 p. 305) hitz hauk ezarri zituzten:

	Monseigneur n'est pas sans remarquer les insinuations désobligentes de l’Eskualduna à son endroit.
	Il en a témoigné sa surprise de la part d'une telle feuille; ses attaques indirectes n'en continuent pas moins. Sa Grandeur nous disait qu'il les fallait pardonner, au profit de l'union qui devait régner entre tous les catholiques.
	C'est bien peut-être parce que cette feuille s'est écartée de la ligne d'obéissance au Pape qu'elle reproche à l'Evêque de suivre, qu'elle a à émettre les plaintes de l'un de ses dermiers numéros.
	Nous n'en faisons pas la remarque pour ouvrir une polémique; simplement pour exprimer un regret.

	Nahiz (gure iduriko) lerro hoik frango maltsoki itzuliak ziren, ezinago gaitzitu zitzaizkon Etcheverry jaunari, eta kolpez nahi izan zuen Eskualduna agertzetik geldiarazi.
	Alde guzietarik (ba eta apezpikutegitik ere), otoizka jabeldu zitzaizkon; ez zezala holakorik egin; barnegi danik hartzen zuela Bulletin-eko oharra; ez zela hortan kondenamendurik.
	Etcheverryk utzi zuen Eskualduna bizitzerat; haatik bera itzali zen, ez zuela gehiago haren buru nahi.
	Asaldu horren ondotik, Renaud d'Elissagaray eman zuten buruzagi. Gizon zuzen eta xuxena zen segurki nausi berria, bainan kalipu gutikoa. Bi urte gabe unatua zen eta ondikotz kazeta ez batere aldarte hobean.
	Hain luzaz hainbertze lan egin eta hainbertze pazientzia erakutsi ondoan, Hiriart-Urruty kexatu: deliberatu zuen adixkide zonbaitekin astekariari emanen ziola begitarte berri bat, bai eta oldar berri bat, Nicolas d'Arcangues buru… hobeki erraiteko: «eltzearen estalgi».
	Louis Etcheverry Eskualduna tituluaren jabea baitzen gogoeta zagon aldaira edo berritzapen hortaz, debekatu zioten izen xaharrez baliatzea: agerkari berrian eman zezotela, on bazitzaioten, titulu berri!
	Eskualdun Ona deitu zuten.
	Hegalak hedatu ziozkaten (50 x 32 zentimetro lau plama), eta mamia ere aberastu, denbora berean eskuarari eremu gehiago emaiten ziotelarik.
	Lehengo nausien manupetik ateraz geroz, Hiriart-Urrutyk nehori kalterik egin gabe, bere gain hartu zuen astekariaren kudeatzea.
	Saltzale eta langile berri keta ibili zen, ez baitziren haren dei guziak beharri eta bihotz gogorretan erori. Hasteko, Xuberotarrak, aspaldiko partez, jin zitzaizkon saldoan, Constantin, de Enditte, Espil, Armagnaguekin. Bertzalde agertu ziren Manex baliox andana bat: Michel Iriart, Julien Héguy, Gombault, Etchegaray, Bidégaray, Etchepare mirikua, Harispe, Landerretche, Lacombe, Daranatz eta holako.
	1904eko urtatsean astekariak 1.700 erosle bazituelarik, 1905ekoan 5.000 bazituen. Ondoko hiru urten buruan 7.000etarat heldu izan zen. Hori zen, hori, jauzi ederra!
	Louis Etcheverry 1907ko urriaren 15ean zendu zen. Haren andere alargunak Eskualduna titulua eskaini zioten eskualdun astekariaren egileri bere senar zenaren orroitzapenetan: 1908an Eskualdun Onak izen xaharra hartu zuen, izpiritu berria atxikiz eta berriz ere hegalak zabaldu ziozkaten (56 X 38 zentimetro).
	Ordutik aintzina, kalonjeturik, Hiriart-Urrutyk bazuen bere astekariaren artatzeko eta panpinatzeko astia. Segur hil-arte bere sailari jarraiki da, lankideak eta ekaiak berrituz.
	15 urte astekarian buru eta beharri sartua egonik, zer zion berak lan-bide hortaz? 1906ko urtarrilaren 6an hauxe izkiriatzen zuen:

	Harritzeko da, zenbat behar den ikusi eta entzun egungo egunean; bereziki zure ahalaren arabera zerbeit onik egin nahiz lanean ari zirelarik, bertzeak bazterretik zuri so, bi eskuak sakelan, ea aitzur ukaldia xuxen emaiten duzun aldi bakotx, ala makur?
	Nonbeit hor oraino, geldirik uzten bazituzte, batek eskuin, bertzeak ezker, biraka lotu gabe ororen gogora zer nola egin ez dakizula.
	Batzuen arabera, Eskualdun Ona barea bezen hila da, eta maltsoa; hortzik ez, etsaiaren ausikitzeko; ez koskatzeko adarrik. Balinbadu ere, bare kurkuilak bezala, sar-ateraka erabilki adarrak; den gutieneko aize hotzak izitzen. Hots, odolik ez, zainik ez.
	Iduri beldurrez ikaran gaudela omen, edo lo. Hotsatu zaitzu mintzo eskuinetik.
	Itzul ezker. La musique change.
	Mihi gaixto, beti kexu, beti orotaz errangura; sekulan deus ez gure gogorakorik. Oro beti makur doazila. Gizon publikoen solas eta urrats guziak makurrerat har. Ez dugu oraikoa.
	Hau hemen hola erranikan ere, zagote trankil, ez gira buruko ilei lotzekotan oraino: zer den mende hau? Ja urte lerro bat badu, holako baten berri badakigula. Oro entzun, ahalak hobekiena egin, eta jo, arri, mandoa!
	Bainan ez da erraiteko baizik, azken ofizioa dela gurea, nahiz baden leher eta zapart «azken ofizio». Hanbat, alafede baietz!

	Orduko kazeta-irakurle zonbaitek Hiriart-Urrutyren artikuluak eztixka atzemaiten bazituzten ere, ez dugu uste egungo egunean nehork, liburu hau irakurtu-eta, deus holakorik erranen duen. Orroitu behar dugu 1889tik 1911rainoko urteak Frantzian guduz beteak izan direla.
	Radikalek, «hargin beltzak» akulatzaile, ez diote erlisioneari bakerik utzi: Elizaren ontasunak ken, hilen meza-sariak ebats, fraide-serorak desterra, eskola girixtino zer nahi hets, Aita Sainduarekilako hitzarmenak urra, elizkizunak traba, eskuara debeka, bazen segur katoliko batentzat hasarretzeko arrazoinik aski.
	Hiriart-Urruty ez zen berenaz inpiztazale: zuhurki ari zen, ez nahiz irakurleak ez nahasi, ez sumindu, ez ihesi igorri. Bainan erlisionea, ala zuzena, ala eskuara, ala herriaren ona nehork kolpatuz geroz, nehun ez zagoken gure gizona: etsaiari nola ez zion ihardokitzen? Trufa, piko, ausiki, zaharo-aldi, denak on zitzaizkon; eta hari baizik ezagutu ez diogun harrigarriko elasturian bazeraman bere solasa; batean motz eta idor, bertzean luze eta guri: han bil, hemen harro; beti airos, beti bizi; gatz, biper, ozpinak merke; hasarre-bulta gehienen artetik ere irria eta zirtoa iturriaren pare punttakotik bazarizkola.
	Idazlearen bizitasun horrek pentsatzerat eman lezaguke errextasun handia bazukeela eskuarazko lanetan. Bainan ez fida itxurari. Huna zer zion berak Louis Etcheverry jaunari 1895eko otsailaren 14ean:

	Aitor dautzut hastio zautala ene lanez espantu egitea: egun bakotx, hogoi-ta-hamar eskolier-kopia miatu behar ongi ala gaizki; batzutan hirur-hogoi; bertzalde jakinki, bere erakaspena apailatzen ohi ez duen erakaslea, munduko izpiritu guzia ukanik ere, erakasle hitsa bilakatuko dela. Halere gehienik nekatzen nauena, ez dut erraiten denbora gehiena hartzen dautana, bainan errealki, batzutan min egiteraino nekatzen nauena, kazeta da. Lau urteren buruan uste dut aitor dezakezudala, sentikor eta etsitutzat emanen nauzulako beldurrik gabe. Gogoz eta bihotzez maite dut lan hori; hainan, zinez, noiztenka ez ditut sobera ez gogoa, ez bihotza. Ene borondate on guziarekin eta artzearen ariaz ere, ez naiz behin ere helduko, josteta bezala artikulu baten errexki bururatzerat. Risum teneas! Ene erranak ez dira sekulan jakitatez hantuak!; batzutan ez dautet, ez, indar handirik galdatzen! bainan egunak badira, ene buru gaixoa hasten baitzait zorabiatzen, artikulu luzetxo baten ondarrerat heltzean, bereziki konzientziazko auzi bat ene gain badagolarik.
	Bakan gertatu naiz «Zola zikina» delako artikulua egitean baino gisa hortan nekatuago. Iduriko bide zaitzu teologian sartuegi naizela bekatu mortala garbikiegi aipatuz. Ez ahal dautazu maiz hortako erasiarik eginen. Aldi huntan azkar eta zuzen joiteko parada ona aurkitu dut. Zer balio du Zola Indexen dela erraiten, Index hori zer den eta Index-ik badenetz ere ez dakiteneri? Index-ean den liburu bat da Elizari jarraikia den katoliko batek bekatu mortalaren penazpian irakur ez dezaken liburu bat. Hortik abiatu naiz, eta ez dut uste zuhurtziaren mugetarik harat iragan naizen. Egia bortxatu gabe, kontzientzia oraino ez arras makurtu eta ez biziatuen azkarki inarrosteko grinak ezartzen nau estatu hortan. Lo on batek denak antolatzen ditu, gau batena ez bada, bertzean. Horra bada zertan naizen.

	Orai irakurri ditugun lerroek erakusten dute zerk nekatzen zuen Hiriart-Urruty bere kazeta-lanean. Ez zuen, ez eskuaraz artzeak xahutzen; bainan irakurleen behar bezala argitzeak, neke bera ukanen baitzuen erdaraz ere.
	Alabainan eskuara ezinago beretua zaukan.
	Lapurtarra zerabilan, baxenabarrez arindua eta osatua.
	Mintzaire errexa: ahalaz mintzatzen ohi zen orok konprenitzeko gisan, hitz zaharregi ez berriegirik gabe.
	Behar-arau sartuko zituen erdaratik mailegatu asko hitz: jandarme, konkurrentzia, erretreta, promenatzea, pipa, eta holakoak.
	Hastiago zituen erdaratik hurbilegi zauden hitz-arrimuak, nahiz huntan ere ez zen Azkue edo Altube batzu bezain hertsi: eskuara ez zuen preso atxiki gogo, ez populuak, ez izkiriant zaharrek nehoiz ezagutu lege tinko batzuen gatetan. Fantesia poxi bat ahal doako Eskualdunari ere eleka ari denean: baten hitz-erdika, bertzean hitza doblatuz, aditza noiz ken eta noiz ezar, hitz batzuen lekua hemen behin antola, gero han. Hiriart-Urrutyk zumea bezala bazerabilkan eskuara, gogo-bihotzak eta aldarteak gidari.
	Eskualtzalekin har-emanetan hasi zen: parte hartu zuen Hendaiako (1901) eta Ondarribiko biltzarretan (1902). Azken huntan aspertu zen, ikusirik bozetan ezartzen zituztela gramatika-legeak, bozemaile gisa Arana-Goirik 320 lagun ekarri zituelarik bere alde, deus ere ez zakitenak mintzaire-jakitateaz.
	Geroztik Hiriart-Urruty arrunt baztertu zen gisa hortako biltzar guzietarik, baliosago estimatuz egunean eguneko lana, ezen ez jendeen arterat bazkaltiar agertzea. Ez zituen baitezpada eskualzaleen bilkurak gaitzesten: aitor ere zuen bazuketela alde onik, urteak ez balire izan hain hitsak!
	Eskualarien biltzarretarik urrundu bazen ere, ez uste izan asmu hutsez ari zela eskuaraz, xoriek kantu egiten duten bezala, gaineratiko jakitaterik gabe.
	Latina, greka, frantsesa, espainola eta alemana, gramatika lagun, ikasi eta erakastearen bortxaz, bazituzken zonbait gogoeta eginik bere aitamen mintzaiari buruz ere. Irakur ditazke, bai astekarian, bai Ithurry zenaren Grammaire basque liburuan, gure Hiriart-Urrutyren asko oharpen balios, heien medioz argitarat emaiten baitzuen nola xuxent eskuarazko hizkuntza makur batzu.
	Aintzin-solas hunen bukatzeko, iduri zaiku gure boza baino handiago bat adiarazi behar dugula.
	Hiriart-Urruty hil zenean, 1914eko gerla bere bigarren urtean zen. Gudu-tokietarik berriketari moltxo batek igortzen baitziozkaten Eskualdunari hango gertakari handi-ttipien oiharzunak, biziki hunkituak izan ziren kazeta-buruzagiaren heriotzeaz. Heien guzien izenean Jean Saint-Pierrek, 1915eko hazilaren 26ean artikulu hau eman zuen astekarian:

	Heriotzeaz mintzo ginelarik, azken aldian, eta gerlako hilharriez, ez ginuen uste doluzko jauntzian hoin laster ikusi behar ginuela Eskualdun kaseta hau.
	Bihotzmin berri bat, Monge Jaun gaztearen ondotik, urthe labur baten epean, Hiriart-Urruty buruzagiaren galtzea.
	Ez dago gu bezalako bati erraitea, zer zor dion Eskual-herri guziak, hoinbertze urtez kazeta hunen lan gehiena ereman duenari. Etzen bertzalde laudorio gose, ez eta balakuz asetzen diren hetarik.
	Guk baino luzagoz eta hurbilago danik ezagutu dutenek, erran dezakete zoin suhar zagon egundainotik obra huni buruz, egun on edo gaixto, beti sailean lehen.
	Gure zorra bakarrik nahi ginioke pagatu hein batean, gerla huntako soldadoek, gutaz erakutsi duen grinaz, gure familien susteatzeko beti gogo bihotzak ala zituelakotz, nun zer atzemanen zuen eta erranen, egun dorpe hautan. Eskualdunen bihotzaltxagarri.
	«Lanean hil da, lanak hil du». Azken oihua gerla tokira buruz egin du kazeta huntan, ez baitzuen bertzerik gogoan, Eskual-Herrian berri onen hedatzea baizik.
	Deiari arrapostu egin nahi ziotenek elgar ikusi dute gerla tokian, eta bihotzean hartu hiltzera zoan buruzagi eta adixkidearen nahia.
	Ahalaren araberako laguntza osoa hitzeman dute. Bertze lanen artetik, etzaiote maiz errex izanen oren pare baten berextea, bainan eginen da gerlan gerlako gisa.
	Ezagutza hori bederen zor giniola daukagu guziek.
	Gaineratikoez mintzatzea ez dauku hanbat bihotzak emaiten, kanoien burrumbaren artetik. Bizkitartean, Eskualdun girenaz geroztik, nola ez erran, zer laguntza daukun eman guzieri, bere lan jarraikiaz, Eskualdun egoiteko, mintzaiaz ala gogoz eta bihotzez?
	Bazuen hortako dohainik beharrena, bera Eskualduna baitzen osoki.
	Zaharren hatz onetan ibiltzeari bildu nahi zuen beti Eskualdun jendea, familia, erlisionea, gure mintzai ederra atxikiz ahalik gorena. Gauza berriek ez zuten den gutienik liluratzen; nahi zituen lehenik bipildu, axal distirant hura kenduz geroz barnearen ikertzeko, ona ote zen ala ergel eta galgarri.
	Bista zorrotza zuen lan hortako, izpiritu eme eta zuhurra.
	Eskuara mintzaia bazeramen bertzalde berak egina bezala, legun eta garbi.
	Mintzaia zaharren berri dakitenek diote baduela bakotxak bere jitea eta ibil-molde berezia, gogoak emaiten duen hura ez baitute bergisaz erranen, bainan bai bakotxaki dohakon molde hartan.
	Xuxen eta garbi mintzatze horri gain-gainetik jarraikia zen. Badut beldurra batzuek minbera kausitu dutela noiz edo noiz, eskuara garbia maitegiz. Gertatzen da alabainan gutartean, sigi-saga zonbaiten egitea, eskuara, frantses ala kaskoin.
	Jauntzi gei poxi bat heltzen zitzaiolarik, behar zuen ikusi nun motz, nun legun, nun egin plegu berri bat, eta gisa hortan berregindurik agertuko zuen.
	Zer nahuzue? Obra hunen maitearen maitez ari zen.
	Ikusia zuen sortzen eta handitzen, haur xume baten gisa oren gaixto frango iraganik. Lan eta buru hausteak beti huntaz. Obrak beretua zuen. Ordainez obra bere zaukan.
	Azken hitzak ere bere kazeta maiteaz erabili ditu, heriotzeraino bere herritarren ona baitzuen bihotzean sartua.
	Bertzeak bertze, ez daukagu guk ahantzirik, gerla huntan ekarri daukun sokorri gozoa. Hortaz nuen hasia solasa, zonbait lagunen izenean. Gure otoitzekin, har beza gure agintza, eta gure esker onekin, gure azken agurra.

	Eta guk hemen huna haren orroitzapenetan ateratu gogo dugun bildumaz bi hitz.
	Hiriart-Urruty kalonjearen baratzetik jaliko ditugu:
	I.— Zenbait aurpegi: hots, bere kazetan aipatu jaun batzuen egitateaz eta eiteaz eman dituen xehetasunak.
	II.— Dugun atxik eskuara, Baionako girixtino Biltzarrean (1909) egin zuen hitzaldia.
	Ortografia berritu dugu ch-en orde x ezarriz eta konsonanten ondotik h kenduz, gehientsuetan.

XX. MENDEA

AITA BLAS MENDIONDOKOA
(1873-1914)

	Aurten ehun urte, sortu zen euskal-idazlari bat, orai gehienek ahantzia. Haren orroitzapena nahi ginuke lerro hautan laburzki piztu, GURE HERRIA agerkarian luzexagoki apaitzeko bezperan.
	Lekorneko eliza-agerien arabera Luka Babaquy 1873ko abenduaren 20ean sortu zen. Agerrean, Aita, Pierre Babaquy zuen, etxekoa. Ama, aldiz, Graziana Arrambide, Baigorriarra.
	Sei haurriden zaharrena zen: arreba bat bazuen, Maria, eta lau anaia: Jean (cadet), Jean (Menez), Jean Bautiste, Jean Pierre.
	13 urtetan ama hil zitzaion, 17 urtetan aita. Beharrik etxen osaba bat nausitu baitzen haur hoien guzien gidatzeko.
	Lukak gazterik ikasi zuen irakurtzen eskuarazko katiximan. Hamabi urtetan Hazparneko Freretan iragan zituen sei ilabete, ez gehiago.
	Eskolatik gelditu-eta, berehala lur-lanari eman zen, osabaren manupean.
	Herrian mutiko serios baten fama zuen: aho garbia, xehea, elizakoa, pilotari, pollita, kantaria, etxe onekoa, irakurtzailea.

* * *

	Hemezortzi urte zituzkeen, gertakizun harrigarri batek inarrosi zuenean.
	Egun xehatzen ari omen zen, iluntzean. Eta horra bet-betan galde bat senditzen omen gogo guzia setiatzen diola:
	Zer duk mundu hau? Bai, funtserat eta zer duk? Arrunt zurabiatua dauka gogoeta horrek.
	Lana egiteko izaki, egin nahi nolazpait eta ezin. Azkenean eskuan zuen aizkora edo puda bere gisa utzirik, hor hartzen da, dena pentsaketa, biziaren nora-bideaz, bere biziaren nora-bideaz.
	Ororen buru, berak ez dakiela nola, ideia bat heldu zaio:
	— Apez banindadi?
	Egunak joan, egunak etorri, ideia ez zitzaion histen, hazkartzen baizik.
	Etxegarai apeza, Lekurneko bikario hamabi urtez egona, herrian berean erretor izendatu berria zen. Luka ongi ezagutzen zuen. Mutikoa joan zitzaion bere kasuaren aipatzerat.
	Abegi ona egin ziola apezak, ez da dudarik; bainan zuhurtziarekin. Adin hortako bokazionea behar zen frogatu. Otoitz eta sakramendueri jarraik-arazi zuen nasai-nasai, bainan deus ere kendu gabe etxeko eginbidetarik.
	Ilabeteak iragan ziren eta Luka egundaino ez bezela apezteko xedetan egoki.
	Jaun erretorak pentsatu zuen frugantzak aski iraun zuela eta erran zion gazteari:
	— Lehen bai lehen parte emak osabari hire xedetaz.
	Osaba ez zitzaion estakuruka hasi ere. Agerretik atera zen jadanik apez bat, Paulino Babaquy. Bidarteko bikario hil zeno 28 urtetan pikotak ere emanik, 1869 ko irailaren 21ean. Zertako ez zen etxe beretik bertzerik aterako?
	Osabak ihardetsi zion ilobari:
	— Jainkoak zer galdatzen baitauk eta hura egizak. Ene gatik libro hiz.

* * *

	Luka joan zen Belokeko Beneditanoen Komenturat. Han mintzatu zuen Dom Agustin Bastres abade famatua: ea hura ere bere komenturat har zezaken, bai ala ez.
	Dom Bastres han zagon duda mudatan. Mundutik urrundurik apez egiteko xedea bai xede saindua zitzaion, bainan adina hor izaki eta apezteko eskolak ez ttipiak.
	Lukak konprenitu zuen ez zuela jo… behar zen aterat. Lekornerat itzuli zen, soldadugotik landa ikustekotan.
	Luka Babaquy Baionan hiru urte egon zen soldadu, 49 garren erreximenduan. Serjant gradurat ere heldu zen, eta asti-orduak baliatu zituen eskolatzen.
	Baionan ohartu zen bazela kaputxin komentu bat eta bere buruarekin egin zuen:
	— Beharbada horiek hartuko nie.
	Desarmatu bezain sarri, Etxegarai jaun erretora lagun, harat jo zuen. Kaputxinen buruzagiak bihotz-bihotzez hartu zuen: anaiatzat, hasteko eta bat, onets zezaketen duda-mudarik gabe, berak nahi zueneko; apezgaitzat, aldiz. Probintzialak erabaki behar.
	Babaquyk deliberatu zuen zango bat bederen sartuko zuela kaputxinetan, bigarrena ere jarraikiren zelako peskizan.
	Lekurnerat joan zen, ahaide-adixkideari agurrak egin beharrez, eta berehala Baionako Kaputxin-etxerat itzuli, geroaren haiduru. Latinaren ikasteko gramatika bat eskuratu zuen eta hartan murgildu.
	Baionako buruzagiak hartsuki artamendaturik Tolosatik baia etorri zen. Babaquy on-har zitakela anaiagaitzat bai eta apezgaitzat.
	Berehala Luka bidali zuten CARCASSONNE hirirat. Hango komentuan frailegurat heldu zen, BLAS izena hartzen zuelarik.
	1899ko irailaren 9an eman zioten kaputxinen jauntzia: ondoko urtetan lehen botuak egiten zituen (1900-IX-17).
	Millan-ko eskola baterat igorri zuten ikasle-zain bi urtez.
	Frantziako lege tzarrek fraileak desterratu zituzten. Tolosako Probintziako kaputxinak Espainiarat joan ziren ihesleku-beha, Burgosetik haratago.
	1903ko urriaren 4ean Blas anaiak egin zituen alde bateko botuak eta hura ere Espainian sartu, teologiaren ikasteko.
	1906eko martxoaren 31 an Burgosko artzapezpikuaren eskuetarik hartu zuen apez-ordenua.
	Buruzagiek deliberatu zuten Baionako diosesako Euskaldunez arloa hartuko zuela. Oiharzunen izanen zuen egoitzar, Legarrean, eta handik joanen zen Behararan predikatzerat, mugaz bertze alderat.
	Adorazione, lehen komuniona, erretreta, Heren-ordenako biltzar, orotarat bazuen deia. Laster predikari handitzat famatu zuten bazter orotan, eta galdatu zioten otoi publika zitzan bere prekikuak apezen zerbitzuko.
	Horrela hogoi-ta-lau prediku segurik makina jo zituen eta polikopiatu.
	Aldiz, 35 hitzaldiz eman baitzituen HEREN-ORDENAKO ERREGLAREN XEHETASUNAK, liburutan agertu ziren 1914ean.

* * *

	1914eko gerla hasi zenean, Aita Blasek ez zituen bere 41 urteak bete.
	Nahiz Frantziak desterratua, sartu zen berehala frantsesen oinazetan parte hartzera. Baionako gaztelu berrirat presentatu zen eta soldado laguntzailetzat hartu zuten bere adinaren gatik.
	249 garren erreximendua ari zuten apailatzen gudu-tokietarat igortzeko.
	Aita Blasek jakin zuen erreximendua hortako Euskaldun eta Landesen artean ez zela nehor apezik. Orduan deliberatu zuen joanen zela heiekin eta aintzindariei galdegin zeien fagore hori. Aise ardietsi zuen eta, diotenez, gerlari gaiek atsegin handia ukan zuten hain lagun goxoa harturik.
	Azilaren hogoian joan zen Baionatik 249 garrena eta Aita Blas loriatua zen lagunen artean egiten ahalko zuen apez-lanez.
	Zorigaitzez apez-lan horrek ez zion luzaz iraunen. Gerla-pezoinetarat orduko azilaren 26an skrapnell bala batek kolpatu zuen handizki, eskuineko sorbaldatik sartu eta biri gain-aldean gelditurik. Orduko gutun batzuek eman xehetasunetan har ditzagun bizpahiru. Bonbardamendua hastean Aita Blas bi lagunekin zen eta hirurak otoitzari lotu zitzaizkon bere alde.
	Bet-betan gainerat erortzen eta zartatzen zaie obuz bat. Hiruak hunkituak dira: kaputxina sorbaldan, bigarrena ixterrean, hirugarrena hil-etsian delarik.
	Azken huni oharturik, Aita Blas herrestazen da ahal bezala, hiru aldiz alditxartuz atsoluzionaren emaiteko, hiltzen ari den lagunari.
	Berak ere elizakoak ukan zituen Etienne dominikano baten gandik eta eritegi batera ereman zuten, ziolarik: «hobeto zen ni hiltzea, bortz haur alargun bat uzten dituen euskaldun gaiso hori baino».
	Ondikotz, biharamungoan, azilaren 29an, Aita Blas gorputz zen.
	Ehorzketa ederrak egin ziozkaten, hainitz soldadok inguratzen zutela haren kutxa, eta bereziki heien arteko hamalau apezek. Marne departamenduko Fismes herrian ehortzi zuten soldaduen hil-harrietan. Bainan hil-harri horiek desegin zituzten gerlatik landa eta gorputzak bertze nonbait ezarri. Ainhoako jaun erretor den Jean Babaquy Aita Blasen iloba, ibili da osabaren hobi berria nun den jakin nahiz, bainan ezin du atxeman.

* * *

	Haren Obraz, bi hitz bakarrik.
	Oixtion iragaitean aipatu ditugu haren 24 prediku eta «Heren ordenako erreglaren xehetasunak» deitu liburua.
	Bonifacio de Ataun Aita Kaputxinak Ameriketan agertu artikulu batean salatzen du, Espainiako gerla hasteko mementoan, Ondarrabiako komentuak bazauzkala Aita Blas zenaren paper batzu, bainan ez jakin han egon zirenentz. Harat jo dugula asma dezakezue. Zorigaitzez komentu hartako libur-zainak ez du orai arte paper balios horien hatzik ere aurkitu.
	Lekarozko komentuak aldiz, mailegatu dauzku 24 prediku polikopiatuak. Heietan Aita Babaquyk azaltzen ditu Jainkoaren lehen mariamenduak, laugarrenaren alartzean gelditzen delarik. Funtserat eta hiru bertute teologalak ditu bereziki ikertzen.
	Heren Ordenako erreglari buruz ere predikuak egin ditu eta liburütan ager-arazi. Aita Saindua Leon hamahirugarrenak berritu legea oinarritzat hartuz eta hari hertsi-hertsia jarraikiz.
	Berak bere aintzin-solasetan aitortzen du bere Ordenako jakintsunek han-hemenka eman xehetasunez baliatu dela; bainan ez du bibliografiarik erakusten.
	1860etik ordu arte San Frantsesen Heren Ordenaz hamar bat euskal liburu agertu baitziren ez dakigu ea heietarik batto ere irakurri zuenentz.
	Haatik segur gira euskara hainitz bazuela irakurturik: ezen ez du izkiribuz ardurenean ez aitaren, ez amaren euskalkirik erabiltzen, ez Lekornekoa, ez Baigorrikoa; bai ordean Lapurdiko klasikoa. Adibidez, ez du izkiriatzen NIZ, HIZ, GIRA, ZIRA, ZIREZTE, ZAKON, ZITZAKON, bainan NAIZ, HAIZ, GARE, ZARE, ZARETE edo ZAREZTE, ZAION, ZITZAION, eta abar., zonbait aldiz, arras bekan, ZAIZKE ezartzen badu ere ZARETEren orde, edo ZEIE, ZAIOTEren lekuan.
	Zer nahi den, euskara herrikoia du, errexa, frango garbia halere bainan bere baitarikako hitz berririk gabea. Bi hitz baizik ez diozkagu altxatu, hiztegietan ez direnak: BEHARREZIA (gabezia bezala egina) eta BIOLA, beihalaren ordezkoa.
	Joskera aberatsa du. Ez da beti beretik artzen. Solasa badaki nota laburt ala luza. Aditza noiz balia, noiz ken. Hitzari zer gisaz gafrantzia eman.
	Erakuspenari buruz, ez otoi bila haren predikuetan filosofia bihurririk ez teologia goiegirik. Ez da leize horietan galtzen.
	Jakin eta nori mintzo den, bere ardurako aditzaileen hein hura aski zaio. Haatik jakitate komun hori maisuki azaltzen du: argiro, bidezki, adimenduz eta bihotzez.
	Ageri du Diharassarry baten eskolakoa dela, bainan Saratar famatuak eskas zuen goxo batek lagundurik. Hiriart Urrutyren eite hainitz baluke, haren bizitasuna eta luma xorrotxa balitu, doi bat alegrantziarekin. Aita Blasek ez bide zuen bere luma lerratzerat utzi nahi ele jostagarrietarat, berenaz gizon plaxenta alegera eta lagunkina zelarik.
	Damurik gerlak landare Fruitutsu hori errotik moztu baitzaukun Euskal literaturaren kaltetan.

MAÑEX ETCHAMENDY
(1873-1960)

AINTZIN SOLASA

	Aita Antonio Zabala euskalzainak, jakinki-eta Ezterenzubiko Mañex Etchamendy zenari arras atxikiak ginela, eta haren bertsu andana bat baginituela bilduak, eskaini zaukun, duela zonbait ilabete, heien ager-araztea, «Auspoa» bere liburu-sail famatuan.
	Berehala on-hartu ginuela, ez duda; segur eskerrik kartsuenak diozkagu eskaintza hortaz.
	Gure lanaren bururatzeko laguntza beharretan bait-ginen, Luis Ehuletche Ezterenzubiko Jaun ertorari dei egin ginion. Ez ginezaken nehor hoberik kausi. Alabainan, herri-etxeko segretario izaki, Mañex Etchamendy biziki hurbildik ezagutua, haren bertsu-kaier bat eskuratua, familia ere ez urrun, ahaidekin hortaz mintzatzeko, argitzaile baliosenetarik izan zaiku eta zor handitan gira haren alderat.
	Ezterenzubi Etxarteko Etchamendy jaunak ere bere osaba zenaren asko berri baliosez argitu gaitu nasaiki.
	Bertzalde nola ez aipa Michel Mouesca gure adixkide gaztea, makinan ezin polikiago jo bait-dauzku bertsu guziak, inprimeria edo irarkolako prest izaiteko gisa.
	Orori, bada, gure eskerrik hoberenak.
	Eta orai bi hitz, bai Mañex Etchamendy zenaz, bai haren bertsu-lanaz.
	Garazin, Eiheralarreko ibar zolan bada herri pollit bat: Ezterenzubi. «Xaldainia» erraiten zioten laborari-etxe bat bazen Errobi ibaiaren iturburuetarat deraman bidearen bazterrean. Orai ez da gelditzen etxe horren hatzik ere.
	Han sortu zen Mañex Etchamendy.
	Huna herriko etxean sortzetako liburuan zer irakur ditaken 1873eko zazpigarren aipamenean:

	L'an mil huit cent soixante treize, le vingt du mois de Mai à dix heures du matin, par devant nous, Maire, officier de l’Etat civil de la Commune d'Esterençuby, canton de Saint-Jean-Pied-de-Port, département des Basses-Pyrénnées, est comparu Etchamendy Jean, âgé de trente ans, laboureur, domicilié à Esterençuby, lequel nous a présenté un enfant du sexe masculin, né aujourd'hui à deux heures dans la maison Chaldainia de lui déclarant et de Marie Etchebarne, âgée de trente un ans, menagère son epouse et auquel il a déclaré vouloir donner le prénom de Jean, les dites déclaration et présentation ont été faites en présence de Jean Larrondurugaray, cordonnier âgé de quarante ans, et Bernard Arainty instituteur âgé de vingt quatre ans, les deux domiciliés à Esterencuby et ont, les témoins, signé avec nous le présent acte de naissance, après qu'il leur en a été fait lecture, ce que n'a fait le déclarant pour ne savoir écrire.
	Le Maire Etcharren.

	Lerro horien arabera, Jean Etchamendy sortu zen 1873ko maiatzeko hogoietan, goizeko bi orenetan. Haren aita, Jean Etchamendy, hogoita-hamar urteko laboraria zen; ama, Marie Etchebarne, hogoi-ta-hameka urteko etxekanderea. Aitak ez zakien izkiriatzen.
	Eta huna parropiako bataio-ageria:

	L'an mil huit cent soixante treize et le vingtième du mois de Mai, en l’église paroissiale de'Esterenjuby, je, soussigné, curé, ai baptisé Jean, né hier, à Zaldainenia, de l’union légitime de Jean Etchemendy et de Marie Etchebarne, jeunes sieur et dame de Zaldainenia.
	Le parrain a été Jean Etchebarne, oncle maternel, représenté par Jean Etchemendy, vieux sieur de Zaldainenia et la marraine Jeanne Etchemendy, vieille dame de Balentinenia lesquels n'ont pas signé pour ne le savoir. F.L. Bourbotte.

	Hemen ohar ditake bai deitura bai etxearen izena aldatuak direla (Etchemendy eta Zaldainenia), eta sortzeko eguna ere bai: maiatzaren hogoiean bataiatua izan zela, bezperan sorturik, beraz 19an.
	Itxuren arabera, Bourbotte jaunak 21ean egin zukeen bataioa, bainan bezperan izkiriatu sortzetako liburuan.
	Dena dela, jakiten dugu aitatxitzat hartu zutela Jean Etchebarne amaren anaia, bainan Jean Etchamendy Xaldaineko nausi xaharra agertu zela haren ordain, amatxi zelarik Balentineneko etxekande re xaharra, Jeanne Etchamendy. Ez zakiten izkiriatzen, ez batek ez bertzeak.
	Bai herriko bai elizako paperetan «Jean» deitua gatik, etxekoek eta bertze herritarrek ere Mañex erranen zioten. Funtsean, aspaldiko usaia da gure familietan, izen frantses ofizialaren orde, eskuarazkoa ekartzea.
	Mañex sor-etxean handitu zen, aita-ama eta haurriden artean. Zortzi haurride ziren: hiru neska eta bortz mutiko. Orroitzapen hoberenak atxiki zituen egun hetaz. Bertsutan ziona bere ahaidez:

		Ez dugu kausitzen guk heiekin
		Bizi egunez hoberik,
		Ez eta heien parerik,
		nahiz ez ginduen mainarik,
		Zeren garen pobretarik.

	Hiruzpalau urte ibil-arazi zuten herriko eskolan lehen kominionea egin arte, eta gero etxen lotu zitzaion laborantzari.
	Xortean, osasun hazkarrekoa ez izanez, ez zuten on-hartu: soldadogoaz egin zituen koplak, lagunek galdeginik moldatu bide zituen aire-buruka.
	Geroari buruz sos puxka bat bildu beharrez hogoi-ta-bat urtetan Ameriketarat joan zen, Wyoming eskualderat.
	Hango oihanetan lanean eman zen anaia batekin. Bertze lagun bat ere bazuen Ezterenzubiarra, geroxeago haren koinata beharra. Bi anaiek ezin elgar adituz edo lana bortitzegi kausituz, Mañexek Nevadarat jo zuen, han artzain jartzeko. Bere bertsuetan emanen du bizitze garratz horren berri; oihan-beltz, desertu, hartz-lehoinen orroa, ohoin basa,… ukanen du zer aipa!
	1899an itzuli zen Ezterenzubirat, aita-amen etxerat. Emazte-gaia, ez dakigu ea Ameriketarat joan gabe begiztatua zuenetz: kopletan ez du hartaz ere hitzik erran.
	Zer nahi den, ezkondu zen 1900ko apirilaren 26an Marie Campo deitu herritar batekin; andre horrek hogoi urte zituen; haren aita-amak ziren Munoineko Jean Campo eta Gratianne Biscaichipy.
	Marie ezagutu dutenek diote burudun eta bihotzduna zela, orori ohartua, langilea, haurrekin larderia zuena, fede handikoa. Berrogoi-ta bortz urtez behar zuten Mañex lagundu biziko gora-beheretan. Zendu zen 1945eko maiatzaren 6an, familia eder bat hazi-ta ahal bezain zuzenki.
	Mañex eta Marik ukan zituzten hamar haur:
	1) Jean, 190leko martxoaren 7an sortua, 1913ko agorrilaren 20ean hila.
	2) Jean, 1902ko maiatzaren 29an sortua, oraino Ameriketan bizi dena.
	3) Bernard, 1904eko otsailaren 7an sortua, aitaren segida hartu zuena eta 1963ko abendoaren 23an itzali zena.
	4) Jean-Baptiste, 1910eko hazaroaren 3an sortua, Ahatsarat ezkondu-eta han bizi dena.
	5) Marie, 1912eko uztailaren 23an sortua. Pauen hila 1968ko buruilaren 19an.
	6) Pierre, 1914eko uztailaren San sortua, 1940eko ekainaren 2an Ardenetako guduan hila.
	7) Marie, 1916eko urriaren 10ean sortua. Ortesen serora dena.
	8) Gratianne, 1919eko maiatzaren 27an sortua, Ortesen serora zelarik 1946eko urtarrilaren 6an hila.
	9) Jean-Pierre, 1921eko ekainaren 26an sortua, Ezterenzubin 1924eko martxoaren 16an hila.
	10) Arnaud, 1924eko abendoaren 28an sortua, Ahatsarat ezkondu-eta han bizi dena.
	Beraz, orotarat, zazpi seme eta iru alaba. Hamar haurretarik oraino bortz bizi dira, 1971n.
	Oixtion erran bezala, Ameriketako itzulitik landa, Mañex Etchamendy Xaldainian jarri zen eta ezkondu. Bainan etxe zahar hartan ez zuten hanbat laketzen. Bertze nunbait egin gogo zuen egoitza.
	Hain xuxen, Gilentoinian bazen etxekandere bat haurrik gabea eta, ziotenaz, goiz edo berant bere etxaldea saltzekotan zena. Mañex etxalde hortaz nahikatu zen, mintzatu zuen jabea eta, ikusirik ez zuela diru aski eroste horren egiteko, deliberatu zuen Ameriketarat berriz ere itzultzea.
	Ez zen sakrifizio ttipia!
	Marie hiru haur ttipirekin utzirik, Nevadarat joan zen bigarren aldikotz, han lau urte iragan baitzituen (1905-1909).
	Hantxet artzain-lanen artetik poxi bat eskolatu beharrez, irakurtzen eta izkiriatzen zuen. Eskualduna bururen buru iragaiten zuen heldu zitzaiolarik, eta horrela ikusten zituen sor-lekuko berri larrienak. Frantses liburu zonbait ere bazituen, eta guti edo aski entseatu zen anglesaren marruskatzerat.
	Haren seme gehien Mañex Beloken eskola-lagun bait-ginuen 1912an, orroit gira angles kanta batzu emaiten zauzkula, aitaren ahotik ikasiak.
	1909an gure artzaina etxeratu zen sos zerbaitekin.
	Gilentoiniaz nahiko zuen berehala tratua egin. Bainan —nunbaitik ere!— jabeak anaia bat Ameriketan izanki, eta haren baimenik gabe deusik ezin antola. Hura herrirat itzuli arte luzaz behartu zitzaioten haiduru egon.
	Azkenean, 1920ean Mañex jabe sartu zen Gilentoinian.
	Hor sortu zitzaizkion bi seme gaztenak, bertze zortziak Xaldainian jin zitzaizkiolarik.
	Gizona nolakoa zen? Azken denboretan metra eta hirur-hogoita-hamabortz zentrimetra gorako norbait zen, bilo xuria, begiak urdin, begitarte luzaran, larrua argi, sudurra ez handi ez ttipi. Ez zuen indar gaitzekoa iduri. Itxuren arabera buru-lanetako gisago izanen zen eskulanetako baino, biziak hautua eman balio.
	Ez zen halere xoko batean muxitzekoa: zinez laborantza eta hazkuntza gogokoak zituen, eta funtsez heieri emana zen, molde berriak estimatzen zituela.
	Ihiztari ernea zen, ala urtzoka, ala erbika, ala berdin basurden ondotik.
	Igerikari opa, urpeka bazabilan arraina bezala, arrain-keta. Nahiz pilota-jokoa eder zitzaion, ez zen behin ere bera pilotaria izan.
	Libertimendu gisa musean laket zuen eta, diotenaz, ez zen maleziarik gabe.
	Salatu daukute «gizon pollita» zela: gogo erne argia, oro zentzu; artetan irriño batekin zirtolaria, gaixtakeriarik gabe; baketiar deliberatua, edozoin nahigabe ixil-ixila jasaiteko prest, ez nahiz bera zinkurinaz ari izan eta are gutiago nehor ere deusetan bortxatu. Hots, errotik gizona!
	Fededun suharra, bertzalde: pentsamendua, elea, bertsua aise lerratzen zitzaizkion erlisione-gaietarat. Urratsak ere bai: bere azken hogoi urtetan segurik, erran daukutenez, ez zuena egun guziez kominiatzen bere animaren hazteko?
	Liburu huntan irakurleak ikusten ahalko du nola Mañexek Ameriketarik apezgaien alde bai sosak bai koplak igorri zituen eta zoin usu luma hartu zuen Elizaren fagore. Mgr. Gieure apezpikuak ordainez esker onezko presentak hel-arazi ziozkan Nevadarat, eta Larresoroko eskolier ohiek makila eder bat (1907).
	Horiek hola, nor estona haren familiatik bi serora jalgirik eta 1913an galdu semea apezgaia bait-zen?
	Mañex Etchamendy, 1920etik aintzina, bere nahitara «giltzain» jarri zen elizan. Toki batzuetan «Klaber» edo «operario» erran lezakete. Mgr. Terrier jaun apezpikuak hortako medailatu zuen 1955eko maiatzaren 30ean, Ezterenzubiko konfirmazione-egunean. Diosesako zerbitzari on eta jarraiki bezala.
	Gizon seriosaren fama egina bait-zioten, ez zuen segur ebatsia.
	Bainan «serios» hitz horrek ez du erran nahi ez hotz, ez idor, ez ilun, ez triste. Berak ziona bertsu batean:

		Ez naiz irrien etsai ez eta xauxuna,
		Nahiz egin dautaten seriosaren fama.

	Familian eta konpainietan alegera zen:  ixtorio kondan ez zuen parerik.
	Ez zabilan jendetzeari ihesi: Donibaneko merkatua ez zuen deusetan huts eginen; jarraikia zen bilkuretarat: zindikat, biltzar ala bertze. Beha zagon bertzen erraneri; bainan, bere aldian, ez zen herabe mintzatzeko, sekulan oihurik egin gabe, beti bere buruaren jabe, hala beharrez doi bat arraileria ezpainetan.
	Maiz haren ganat bazoatzin jendeak argiketa, abisu onekoa zelakotz; eta denen zerbitzuko.
	Ezterenzubiarrek 1929an herriko kontseiluan sar-arazi zuten, eta kontseiluak gero auzapez izendatu.
	Ez zitzaioten dolutu nehori. Herriaz arta hartu zuen deplauki. Bertzeak bertze, adinekoak orroit dira egin edo berritu zituen bidez. Egia erran, gider onak ere bazituen: Giliard, Laplace, Bouret, Luis Inchauspe; eta bazakien nola balia heien adixkidantzaz.
	1934etik hasi eta hamar urtez, lagunek hautaturik, Garaziko zindikatean bere herriaren gizon ere izan zen.
	1944ean, 71 urtetan, pentsatu zuen kargu hoik behar zituela gazteagoeri utzi: ez zen gehiago presentatu deusetarat.
	Auzapez zeno, gauza pollita ikus zitaken Ezterenzubin: elizan Mañex jaun mera giltzain gisa jaun erretoraren mutil, eta herriko etxean jaun erretora jaun meraren meneko, segretario izanez!
	Etchamendy gaixoak bere azken hamabortz urteak alargun eta erixka iragan zituen.
	«Xaharren min-biziak» 87 urtetan eraman zuen Jainkoa ganat 1960eko apirilaren 28an. Bezperan oraino ezagutza osoan zen, giristinoki oren handiaren beha zagolarik.

BERTSU-ONTZAILEA

	Mañex Etchamendy ez da behin ere tipus-tapas ahotik hortzera bertsuka ari izan, gure plazetako bertsulariak bezala. Alde batetik boza ttipia zuen, eta bertzetik ez zen hortako bere buruari fida. Hernandorena jaunak nahiko zuen bildu molde hortarat, bainan ihardetsi omen zion:
	«Ez segurki, Espainia eta Frantzia guzia saritzat emaiten bazinauzkit ere!»		Ez zen hitz hoitan erdeinurik: bertsulariak miresten zituen eta bereziki Xalbador estimu handitan zaukan bere funtsezko ateraldien gatik.
	Mañexek bertsuak astiki eta izkiribuz ontzen ohi zituen: maiz gauaz, loa jin artean, asma, eta biharamunean paperean ezar. Zonbait aldiz, bazkal-ondo batzuez eman dituenak aintzinetik guti edo aski apailatuak ziren.
	Nun, noiz, norekin hasi ote zen bertsu ontzen?
	Parte, odolean zuenetz gaude: Luzaideko Juan Etchamendy «Borddel» famatuarekin (1792-1879) ahaide urrunekoa zela, salatu daukute; egungo egunetan ere Etxamendy-tarretan ez da bertsuegile eskasik, ez Europan, ez Ameriketan. Guhaurek ezagutu ditugu Lamarque kalonje olerkari baionesa, Mañex Etchamendy Buztintzekoa. Ezagutzen dugu Eñaut kantari miresgarria bere dizko berriarekin…
	Itxuren arabera, gure Mañexek ez du erakuslerik ukan. Eskualdun kantu andana bat ikasirik, bera ohartu zitakeen nola moldatuak ziren eta bera hasi, denbora pasa, molde bereko bertsu egiten.
	Diotenaz, Ameriketan, anaiak zonbait aldiz erasiatzen zuen, baizik eta luma aizkora baino hobeki zerabilala!
	Zer nahi den, guk eskuratu haren bertsurik zaharrenak 1895eko urte-berriz eginak ziren, hogoi-ta-bat urtetan, eta azkenak 1954ean, lauetan hogoi eta bi urtetan.
	Bere bizian ontu kopla gehienak igorri izan zituen aldizkarietarat. Eskualduna xaharra, Euskal-Erria, Eskualdun Ona, bigarren Eskualduna, Gure Herria eta Herria izan ziren argitaratzaileak. Zonbait bertsu bakar agertu dira han edo hemen: ikus Eskualdun kantaria, Gure Almanaka, Errepikan, Milla euskal olerki eder.
	Lanak bere izenaz sinatzen zituen: Mañex Etchamendy, bainan ez beti. Haren izen-ordetan aurki ditazke: M.E., Mañex Artzaina, Bortuko Aitatxi.
	Nahiz errotik garaztarra zen eta bere eskualdeko eskuara ezin pollikiago zerabilkan, bertsuetan aise lerratzen zitzaion luma Lapurdiko mintzairerat eta hizkuntzak nahasten zituen. Berdin baliatzen zituen: maitea eta maitia; jin eta etorri; igorri eta bidali; anderer eta andereri; zeie eta zaiote; gare, gira, girade eta gaituzu; eta holako zonbat! Zonbait aldiz kantak manatzen zion bertsua; bertze batzuetan ez dugu arrazoinik ikusten: beharbada uste zuen kostatarra ospatsuagoa zela, baxenabartarra baino? Nork daki?
	Gaiak ardurenean funtsezkoak zituen, prekidu-aireño batekin. Dugun aitor haren denboran jendek suiet gogoetagarriak hainitz estimatzen zituztela, hala nola Manamenduak, Nahi balinbagira hil-eta salbatu, edo Larramendiren azken bertsuak. Kantu serios hoik berdin eztaietan kantatzen zituzten bazkal-artean. Mañexen koplaz ez izanik ere hain idor eta ilunak, hari serios hortakoak dira, bainan usu iduripenez, parabola edo ixtorioz apainduak.
	Huna haren bertsuetan goraipaturik aurkitzen ditugun ekai handiak: Jainkoa, Sor-lekua, familia, bakea, batasuna, adixkidantza, artzaingoa, laborantza, leialtasuna, nor bere hartan segitzea, biziaren errespetua, urrikalmena, herriaren zerbitzua, ohiduren begiratzea, bertzeak bertze.
	Hortakotz haren koplak etxe askotan oraino ere artoski atxikitzen dituzte eskuz kopiaturik edo aixturrez pikatu gazeta-xerrenda batzuetan.
	Ez da erraiteko baizik, haren obrak izan duela laudatzaile. Bertzeak bertze, huna nola haren ilobaso Mañex Etchamendy Bustintzekoak bertsutan goretsi zuen 1956eko urtarilaren 26an:

		MAÑEX ETCHAMENDYRI

			Airea: Aire xahar pollit batean hamalau pertsu berri.

			1
		Suiet berri baten hasterat
		Oraintxe naiz abian:
		Begiztatua ere nuen
		iragan aspaldian.
		Huna zer kasu pasatzen den
		ene izpiritian:
		Bortuko Aitatxi gogo dut
		laudatu en'aldian.

			2
		Alde batetik maitatua,
		ta bertzetik osaba,
		Laudorioen emaiteko
		zur'illoba gose da:
		Hauk baino hobiak merezi
		zintuzke baitezpada,
		Kontseiluz xuxendu baituzu
		anixko eztabada.

			3
		Ez baititake uko egin
		sortzezko gustuari,
		Laurogoi urte iraganak,
		ta oraino koblari:
		Mandatu hau egiten diot
		eskualdun jendeari,
		Denek igor dietzatzugun
		agur minenak zuri.

			4
		Baigaituzu pertsu zuhurrez
		beti zuzen argitu,
		Zer zitaken ongi ta gaizki
		aski untsa garbitu,
		Ez dugu erranen ahalko
		ez dugula aditu,
		Gaizki guzia geroxago
		behar dela patitu…

			5
		Iragaiten ahal bagine
		mundu huntan sainduki!
		Bainan beti trixteak
		gira zorigaitzez egoki!
		Aitatxi, diozun bezala,
		entsegatuz hobeki,
		Ateak gintuzke zeruan
		behar zabal ideki!

			6
		Urte berri hastapen huntan
		hauxe zait gogoratzen,
		Ez laike pollit hau ahantziz
		bazintut zu kitatzen:
		Oseba maitea, urte on
		derautzut desiratzen
		Ta graziak ere ardiets,
		zer ba-duzun galdatzen.

			7
		Laster akabatzen baitzeraut
		koblakako kolpea,
		Nahiz ixilik egoiteaz
		dudan joko hobea,
		Bi desira kartsu banuzke:
		zu ontsa izaitea,
		Eta zonbait pertsu oraino,
		zureak, ikustea.

			8
		Pertsulari xaharragorik
		ez baita hemen gaindi,
		Eta hobeagorik ere
		Ez da biziki sendi…
		Desir nuke buruzagiek
		banezate konprendi,
		Zerbait gisaz gorets dezaten
		oi Mañex Etchamendy.

	Gainera, 1958an, maiatz-igande batez, Donibane-Garazin, adixkide bertsuzale batzuek bestaño bat muntatu zioten. Bere burua ez ontsa sendituz, ez zen etorri ahal izan bazkarirat. Halere otoan Donibanerat lagundu zuen norbaitek kafeko. Bi hitz xarmantekin Luis Dassance Eskualzaleen Biltzarreko jaun buruzagiak urrezko medaila bat ezarri zion papoan. Medailak alde batean
	Ama Birjinaren aurpegia bazaukan eta bertzean hitz hauk: «Mañech Etchamendy Bertsularien Aitasori. 1958». Inguruan ziren bertsulariek ateratu ziozkaten aldizka gorespenik hunkigarrienak, bereziki Xalbatorrek. Damurik nehork ez bait-zituen mainetofonez bildu.
	Liburu huntan, irakurle maitea, zuhaurek jujatzen ahalko duzu zer bertsu sarkorrak ontu zituen Ezterezubiko Mañex Etchamendyk.
	Segur Garazi ohoratu du eta eskualdun guziek zor diogu agur handi bat.

ALBERT LEON
(1883-1953)

	Nola egin nituen Albert Léon euskalzalearen ezagutzak nahi baduzue jakin, huna aintzinsolas gisa.
	1926an Uztaritzeko Semenario berria ideki zenean, jaun apezpikuak horrat ekar-arazi ninduen erakasle gisa. Urriaren erditsutan Saint-Pierre jaun apezpiku beharra etorri zitzaitan aratsalde batez laguntza-keta.
	Ba omen zen Baionako lizean Albert Léon izeneko filosofia erakasle itsu bat euskalzalea. Gizagaixoak asko liburu bazituen Braille idazkeran eginak, bainan bere ikerlanetako beharrenak ez ziren molde hortakoak: orduan norbaitek behar ziozkan irakurtu. Etxekoek irakurtzen ziozkaten frantsesez eta ingelesezkoak, bainan ez haren andreak ez alabek ez zezozken irakur ez euskara, ez alemana, ez espainola. Katedraleko Etcheverria jaun apez elizazainak egiten ziozkan gaztelerazko irakurtzeak, Saint-Pierre kalonjeak aldiz aleman eta euskarazkoak; bainan apezpikuteian bazuen engoitik sobera lan irakur-aldi horieri jarraikitzeko eta galdetzera heldu zitzaitan ea ordezkatzen ahalko nuenetz ortzegun aratsaldetan. Ez nezoken baietz baizik erran euskaralat bildu ninduen jaun maitagarriari eta horra ni Albert Léonen itsu-mutil.
	Ez zitzaitan batere dolutu. Gizon jakintsun eta ohartzalea zen biziki: irakurriak nola ez zituen, adi-arauka, berak argitzen ala berdin jorratzen eneonetan. Bertzalde alegera zen, dena zirto eta oroitzapen jostagarri. Adibidez, Lévy-Bruhl filosofoaz erran zautan behin: «Lévy Brûle mais n'éclaire pas!», hots «erretzen zuela bainan ez argitzen». Itsu baten ahotik hitzak ez zuen grazia eskasik.
	Bertze aldi batez, Schuchardt-en eritzi batzu ilunkara iduritzen baitzaizkon, erran zautan: «segur naiz gizon horrek ez duela bere golkoa hustu eta baduela oraino hainitz erakaspen berri jalgi ez duenik. Fantesiazko artikulu batez kitzikatu gogo dut; bere onetik atera-razten badut, joka nezake miresgarriak jaliko dauzkula». Hala hala aipatzen zautan behar zuela Aita Saindua bortxatu Andre dena Mariaren Erregetza erabakitzerat, liburuxka bat eginez «erregetza» horren kontra.
	Noizetik noizerat gomitatzen ninduen bere etxekoekin bazkaltzerat eta hor ere ez zen tristeziarik. Haren andrea ere kultura handikoa zen eta mihiazpikoa ongi pikatua zioketen.
	Halako batez nausiak galdegin zautan ea Uztaritzen morala erakusten ginuenetz. Nik baietz eta harek berehala:
	— Zuen gazteri erakasten ote zaie politeleia?
	— Politeleia? Barkatu, jauna, hitz hori ez dut ezagutzen.
	— Grekotik ateraia da: erran nahi du, zenbait egiterakoan, hortarako gure xedeen ugaldu eta aberastea. Badakikezu xedek, onak diren ber, gure eginkizun garbiak baliostatzen dituztela. Eman dezagun ikasle bat bere idazlanari buruz: nahi badu lehenik bere eginbidea bete; bigarrenik lan on batez erakasleari plazer egin eta nota eder bat irabazi; hirugarrenik nota hortaz etxekoeri kausitu; laugarrenik lanari esker bere etorkizuna apailatu, gero norbait izaiteko ta gizartearen onetan bizitzeko. Ikusten bide duzu ikasle horrek lan bakar batez, xedeak direla kausa, merezimenduak metatu dituela.
	Andereak irri on batekin erran zion:
	— «Albert! Albert! girixtinotu zinen, bainan judu erro zenbait gelditu zaizkitzu: kapital ttipienaz nahi duzu interes handiena bildu!»
	Albert Léon-ek pollita kausitu zuen emaztearen arraileria eta aintzina solastatu ginen alegeraki bertze gai batzuez.
	Horra nolako giroan iragaiten ziren gure irakur-aldiak.
	1927ko Azaroan itzuli nintzen Tolosarat eta egun batez Albert León etorri zitzaitan Institut Catholique ikas-etxerat, bisitatu nahi zuela hiria eta harritu ninduen bere ohartasun handiaz, karriketan gaindi. Galde egin nion, astia zukenean, zenbait orrialdetan idatz zitzan itsuen psikologiaz zituen eritziak. Ez zauzkitan igorri 1930ean baizik. Ez ditut oraino agor-arazi. Bertze aldi batentzat begiratzen ditut.
	Ordu bide da berezikiago mintza gaitezen Albert Léon euskalzaleaz.
	Bordalen sortu zen 1883an burraso juduetarik. Begietako gaitz batek sei urtetan osoki itsutu zuen: doi doia oroituko da kolore zuria, horia eta ferdea ikusirik.
	Halere lehenik etxekoak ere geroxago emazteak beren buruz axolatu gabe, gostaia gosta lagundu zuten eskola handieneri jarraikitzea, batxiler, lizentziatu, agregatu gradoak gazte-gazterik iragan baitzituen.
	Vendée eskualdeko La-Roche-sur-Yon hiri nagusian, lizeoko filosofia erakasle izendatu zuten. Han eskola egiteaz bertzalde doktoragoa apailatu zuen, bi tesisetan: lehenaren gaia zen: Les éléments cartésiens de la doctrine spinosiste sur les rapports de la pensée et de son objet. Bigarrenarena: Une pastorale basque: Héléne de Constantinople d'aprés des documents inédits avec textes et traduction. 1908an agertu zen lehena, 1909an bigarrena. Bigarrena zaiku hemen aipagarria. Liburu gotor bat da (26-17 cm.), 525 orrialde dauzkana.
	Albert Léon-ek eskerrak diozka J. Vinsoni zeren haren liburuek eman baitiote gai horri lotzeko asmoa: bainan aitor du Hérelle jaunak laguntza handia eman diola. Bertzalde Baxenabartar Bidegain errient batek irakurri diozka Helenari datxizkon eskuz idatzi sei pastoralak.
	Huna nola zatikatua den lan hori:
	Ehun bat orrialdetan aipatuak zaizku pastoralen iturburuak, idazleak, emaileak, emankizunak eta gelditzen diren idatzien berriak.
	Gero Helenaren ipuiaz egin diren bi liburu aipatuak dira: batto olerki moduan XV mendekoa: «Chronique Delaine». Bertzea hitz laxoz egina: «Le Roman de la belle Héléne de Constantinople», XVI mende azkenekoa.
	Bixtan da bi idatzi horiek dakartzatela euskal pastoralek aipatu gertakari gehienak, nahiz xehetasun batzu bertze nonbaitik atera dituzketen, non ez dituzten euskaldunek berek asmatu.
	Gero Albert Léon-ek emaiten du ikertu dituen sei eskuz idatzi pastoralen berri: biga Parisekoak dira; biga Bordalekoak; batto Urdiñarbekoa; bertze bat Baionakoa. Osoena Pariseko n.132 delakoa izanez, haren bidez 76 orrialdez erakusten du nola euskaldunak kondatu duten Helenaren ixtorioa. Bainan segidan salatuak zaizku bertze idazkietan aurkitzen diren berezitasunak: orotarat 1500 berset baino gehiago aurkitzen dira beren frantses itzulpenarekin.
	Azken kapitulu batean ikertua da pastoraletako euskara, bere adizkera zehar eta hitz erdaldunekin; mintzaera eta bertsolaritza ere aztertuak daude beren on-gaitzekin eta askatasun handiarekin.
	Hots, nahiz liburu hau agertuz geroz eta Hérelle hilez geroz pastoralek bide berri batzu hartu dituzten, uste dut irakurtzekoak direla Albert Léon zenaren oharpenak, mende hunen hastapenean antzerki euskaldun ohidurez konturatzeko.
	Hérelle jaunak Baionako lizeoan filosofia erakasten zuen. Irakaskuntza utzi zuen literaturari lotzeko eta orduan haren ordain etorri zen erakasle Albert Léon Baionarat. Memento hortan euskaltzale batzuek eraiki zuten Cercle d'Etudes euskariennes izeneko biltzarño bat. Hor kausitzen tiren Julio de Urquijo, Georges Lacombe, Pierre Broussain, Henri Gavel, Martin Landerretche eta abar. Heietarat bildu ten Albert Léon ere. Hiriart-Urruty kazetalariarekin elaire zen eta euskaraz mintzatzeko aukera guziak bilatzen zituen.
	Gogotik irakur-arazten zituen euskal aldizkariak eta hizkuntzalarien lanak. Berak ere atseginekin idazten zuen euskal gaiez: etimologiak laket zaizkon hala nola gramatika auziak. Historiazalekin bila zabilan noiztik jarriak tiren Euskaldunak orai bizi diren lurraldean, edo nola girixtinotasuna sartu zen heien artera. Hemen gaindiko ohiturez ere zer nahi jakin-nahiz zen.
	Ikus ditazke haren artikulu gehienak agerkari hauietan:
	Bulletin de la S.S.L.A. de Bayonne, 1931, 211, 344-350.
	Congrès de l' Union historique, 1912, 11, 35-52.
	Euskalerriaren Alde, 1911, 174 sq; 207 sq.
	Eusko Jakintza, 1947, I, 121-144
		1948, II, 347-357.
	Gure Herria, 1921, I, 446-461
		1926, VI, 50-56.
		1928. VIII, 142-157; 270-280.
		1929, IX, 561-573.
		1930, X, 33-49.
		1932, XII, 524-536.
	R.I.E.V., 1909, III, p. 468.
		1911, V, 472-493.
		1913, VII, 428-438.
		1925, XVI, 68-73; 343-344.
	Revue Philomatique de Bordeaux
		1906, IX, 385-409.
		1921, XXIV, 62-72.
	Albert Léon hil zen 1953an bere alaba baten etxean, bere 70 urtean.

JEAN ETCHEPARE JAUN MIRIKUA
(1877-1935)

	Buruchka hauien egile miresgarria hainitzek ezagutu eta maitatu dute. Bainan urtheak badoatzi, eta badut beldurra, galdu berria dugun gerla hunek ezin handiagoko zilho bat idekiko duen lehengo eskualtzaleen eta sortu-beharren artean. Bakea jitearekin, eskuarari lotuko direnek gogotik hartuko duten liburu balios eta zoragarri hau, eta jakin nahiko dukete nor zen Jean Etchepare mirikua.
	Heientzat laburzki erran dezagun bada dakigun poxitik zerbait.
	Huna hasteko haren sortze eta bathaioaren berri:

	Don Joaquin Balaña desservant de la Succursale de Ajo Tugu et Monsalvo, province et évêché de Buenos-Ayres, certifie que le quatorze Mars de l'année du Seigneur mil huit cent soixante-dix- huit, le soussigné desservant a solennellement baptisé et a oint de l’huile et du Saint Chréme un enfant du sexe masculin auquel on a donné le prénom de Jean; il est né le trente un Octobre de l’année mil huit cent soixante-dix-sept, a onze heures du matin, enfant légitime de Jean Etchepare né en France, âgée de vingt-trois ans, domiciliés à Marchiquita. Parrain: D. Juan Dambouriana, né en Espagne, âgé de vingt-un ans, demeurant à Marchiquita; Marraine Doña Jeanne Etchepare née en France, âgée de vingt-sept ans, demeurant à Marchiquita. Je leur ai donné connaissance de leur parenté spirituelle avec leur filleul, ainsi qu'avec son père et sa mère et de leur obligation de l’élever dans les principes de la doctrine chrétienne…

	Horra zer irakur ditakeen, espainoletik frantseserat legez itzulirik, Lekorneko herri-etxean.
	Aitaren etxe-ondoa Dona-Isti-Etchegaray zen; egoitza xaharren izena behar zuen Oztibarretik urrun ereman eta barreatu. Sor-lekuari ez zion behin ere Joanesek uko egin: hango eskuara zuen bethi mintzatzen: «mihia etzakon bestetara lerratzen». Bertzalde, ezin ahantz Michel Garicoits Ibarreko saindua haurrean ikhusirik; ez bazion ere meza lagundu aldi bat edo bertze, bere herritar famatuari.
	Zer nahi den, Etchepareko semea Ameriketara joan zen zonbait auzo-ahaidekin, eta Argentinan lanak ontsatu zuen: han berean ezkondu zen andere eskualdun gazte batekin: lehenbiziko haurra, hemen aiphamen dugun Jean delakoa izan zuten: bertze sei jin behar zaizkoten geroxago: Pierre, Gracianne, Marie, Joséphine, Emile eta Julie; bi azken hauk anei-arreba biritxiak.
	1883an, Marchiquita utzirik, itsasoa iragan zuten; eta Lekorne-Erlandenean kokatu ziren. Orduan sei urthe zituen muttiko gehienak. Bainan Ameriketako lur-zeru bereziak begietarik ezin barnago sartu zitzaizkon jadanik eta hango airea berea beretua zaukan. Erraiten ere zuen: «Ez da deus garbiagorik ene buruan. Askotan banago ere kokatzen duenetz bertzerik. Gogoa bethea daukat orduko zerez. O haurreko egun berriz jinen etzaretenak, zuetarik dut bihotzean nere bizi aphurrak eman daukedan gogorik hoberena!».
	Halere laster laketu zen bere herri berrian: haurra ernea zen, deneri ohartua, oro jakin-nahia. Lehenbiziko errienta Pierre Detchessarry izan zuen, bainan J.-L. Dibar-ek utzi ziozkan irakaspenik eta orhoitzapenik sarkhorrenak Lekorneko eskolan: «Les leçons que vous m'avez données étant enfant sont les plus présentes à ma mémoire…» zion aithortzen ixtudiant gazteak hogoi-ta lau urthetan.
	Errientarekin batean jaun bikarioa ere ari zen egin-ahala, gizonttoa zerbaiterat hel-arazi nahiz: damurik bedera alde ari baitziren fedezko gauzetan, eta haurra, bereak golkoan, ixil ixila ohartzen. Halere hastapen hartan biziki atxikia zitzaion Etchegaray aphezari; eta hunek ere atxikitzen zion, frango atzarria, langilea eta prestua baitzaukan: lehenbiziko komunionea bederatzi urthetan egin-arazi zion, orhoitzapen gisa emaiten ziolarik «saindua» bat hitz hauiekin: «Précieux souvenir pour celui qui reste toujours fidèle à la loi divine». 1887ko maiatzaren 15ean egin zuen Jeanek urhats handi hori eta geroztik «orhoitzapen baliosa» bethi begiratu zuen arthoski, bere biziko ordu goxoenak gogoratzen ziozkala.
	Handik aintzina bi urthe ereman zituen jaun bikarioarekin latin ikhasten. Bainan begi-beharriak ez zituen bethi latinean. Geroxago kondatu behar zituen urthe hetako orhoitzapen maitagarrienak: kabalak zonbatetaraino agradatzen zitzaizkon; nola miretsia zagoen Arrokiko Kattin; «pobren ama» deitzen zuten etxetiarsa onari; zoin polliki kantatzen zuen aitak supazter-xokoan; zer afal-ondo alegera bezain goxoak zeramatzaten elgarrekin josteta anei-arrebek. Liburu huntan aurkituko ditutzue xehetasun horiek oro. Ez dauku ere gorde ttipian Aguerreko nausiaren ikhusteak itze-egile jartzeko gogoa eman ziola, eta hala-hala Etchegaray aphezaren ikhusteak apheztekoa. Maiz gerthatzen dena ez zuen ofizio bata ez bertzea hartu, bainan hirugarren bat: mirikuntza.
	Larresohoko Semenarioan 1889ko urrian sartu zen eta laugarrenetik hasi, jaun bikarioari esker. Lehen urthean bi sari ukan zituen: lanekoa eta anglesekoa; bigarren urthean, lanekoa eta hiru aiphamen; hirugarren urthean, bi sari et lau aiphamen; laugarren urthean, bortz sari eta sei aiphamen.. xehetasun horiek erakusterat emaiten dute zer langile zaila zitaken eta aztaparkaria; bethi ari eta bethi goiti, arno ona bezala bethi ontuz… Jakitate guzietarat aise jarri zen, bainan oroz gainetik mintzaire arrotzetarat, izan zadien latina ala anglesa. Hori bethikoa izanen du, eta bere bi onaar urthetan ez ditake erran zoin ontsa ikhasi zuen alemana, lehenxago, hogoita-hamar urthetan espainola hartu zuen bezala.
	Haren eskola-emailek eta lagunek gauza bera diote, hiru amodio baizik ez zituela Larresohon: lana, pilota eta othoitza. Hirueri osoki emana zen eta jarraikia, eta ez «norat haize, harat aise» ibiltzale hetarik. Bere buruaren jabe egon nahi zen eta bere aburuen nausi. Halako jite batek badu alde onik, gizona ez baitu «bethi bertzen meneko» ezartzen. Baduke txarrik ez, bertzen laguntza ez baitio aski preza-razten.
	Zer nahi den, biziki ontsa ikhusia zen eta nehor ez zen harritu 1893an «bakalorea»ko lehen haitada gainez-gain iragan zuelarik, gazte-gaztea, hamasei urthetarat gabe, hiru hilabetheren barkamenduarekin. Berak ere gora zauzkan Larresohoko irakasleak, bereziki Lilie, Abbadie, Adema, Hiriart-Urruty, Carricart eta Larralde. Geroxago denak betan goretsiko ditu, «eskualde guziko jaunik argituenak» zirela «jainkotiar kartsuak, bainan deus hertsitasunik gabekoak». Bederazka ere nola ez ditu laudatu?
	«Aphez bat, osoki apeza zena; gizon bat, lurrak gutisko hazten duen bezalakoetarik; eskualdun laborari-seme bat Eskual-herria bere itzalaz hartu duena, laborantza jakintsuen argiez bezanbat bere esku-lanaz goratuz eta maitaraziz; idazle bat eskuara zaharraren mami gozoa hamabortz bat urthez Eskualdunean amultsuki ezagutarazi daukuna; haurren, aitamen, apez lagunen buruzagi zuzen, zuhur bat; aita on bat jende beharrentzat; horra nor eta nolakoa zen Arnaud Abbadie!»		Horra, bertzeak bertze, zonbait hitz Abbadie zenaz. Eskualdunean ez zen athertzen hartaz hasiz geroz: 1929ko udan lerroalde ederrik ager-arazi du haren ohoretan.
	Hiriart-Urruty hurbilago zitzaion, mintza-errexago, eta ondoko urthetan hunek bildu zuen eskuarazko lanetarat, adixkide eta lankide hartzen zuelarik. Miretsia zagoen mirikua aphez onaren gogo zalhoin eta punttako erneari.
	Bainan, nahiz ez duen behin ere bere liburu eta irakurgaietan aiphatu, Larralde zenaz egona da, azken egunetaraino, orhoituenik: aphez aditu eta bihotzduna zen, errotik bere eginbideari emana, gazteen arimez aise grinatua. Goizik ohartu zitzaion Etchepare biphilari eta seme bat bezala maitatu zuen, harekin bater ikhusketa noizean behin ibiltzerainokoan, lan-arte edo bakantza-egun batzuez.
	Beraz atseginekin sartu zen berriz ere Larresohon 1893ko urrian, filosofiaren ikasteko.
	Bizkitartean eskola-urthe bizi guzikotz behar zion arima zaurtu. Otso gazte baten gosearekin ausikian lotu zitzaion filosofiari: ilhunbe guziak argituren zituelako lillurarekin. Xoko batzu ba frango polliki argitu ziozkan, hala nola zer gisaz gauzak heltzen zaizkun gogorat, bakhar zonbait xuxen-xuxena sentsuek bildurik, bertzeak lekukoak erranik. Eremu handiak aldiz orain goibel gelditzen zaizkon, bereziki erlisioneko irakaspenak: mixterio horiek xilatu nahiko zituen, adimenduaren gozagarri, eta ezin! Orduan burutik iragan zitzaion gau batez, behar bada haren fedea buru-berokeriaz bertze deus ez zela: menturaz aitetametarik has eta eskola-emailetaraino, (haur-demborako errient batek salbu), denek hantu ziotela gogoa sineste huts bezain alferrez; onez-onean segurki, bainan halere… Iduripen etsigarri horrek durduzatua, ez zakien norat itzul. Alde batetik othoitza maite, erlisionea maite, heieri uko ez egin nahi, ez ahal zirelakoan oro amets; eta bertzalde arima-zoJan holako ilhun ixil bat, bethi zirikan ari zitzaiona: «Ez haurkeriarik, Joanes, othoitz eginez hihaurk enganatzen duk heure burua!» Gaixo muthikoa. Ama Birjinari hel-ka ari zen ixtant bat eta berriz ere dudak ahoa hesten zion.
	Asaldu hoien ondotik filosofo gaztek bakea, loa eta jana galdurik ere, ez da harritzeko: herratua bezala zen, egunetik egunerat hitsago eta mehatsago. Lagun eta eskola-emane gehienak ez zitzaizkon hanbat ohartu: ohartu zirenek ere lanaren gain emaiten bide zuten haren akhidura; bainan Larralde jaun aphezak, (bihotz kartsu baten begia bezalakorik ez baita), laster asmatu zuen bazela nunbait bertze zerbait…
	Buruz-buru hartu zuen bada, arrangurak erran zitzon: muthikoak kondatu zion bere ezinbertzea, eta eskolemaile onak arthamendatu zion ez kasurik egiteko holako tentamendueri: saindu handienek ere bazituztela; bertzalde liburueri sobera emana zela, jakitatean ez zela barnegi sartu behar; hobe zuela Eliza Ama sainduari bi begiak hetsirik jarraikitzea, nahi bazuen segurik bere lehenagoko bake gozo hura berriz bildu. Gutiz gehieneri aski zaizkoten aholku edo kontseilu horiek, ez zioten Etchepare beratzari bihotza sumindu baizik: «Zer!» aphezak berak jakitatearen beldur Jira bada? Argi galdez doakotenari begiak hetskik eta kito?» Larralde adixkideari ez zion hitzik erran holakorik, bainan bereak golkoan urrundu zitzaion asko denborarentzat.
	Egungo egunean duda batzuk setiatzen duten girixtinoari, ez diogu erraiten itsu dadin: galdegiten diogu poxolu duen koropiloa ager diezagun, ahalaz desegiteko; ez badu ager dezakenik deus, ez badu itxurapenik ere halako edo hulako egia baten kontra, ez dakioke argirik eman; iduripen huts edo sentimendu hutsetik heldu den duda, ihes eginez baizik ez ditake suntsi, edo sentimenduak zerbait gisaz berrituz. Erraiten daukutenean: «Jauna, zure arrazoinak biziki ontsa emanak zaizkit, ez diote nere adimenduak fitsik ihardesten ahal, bainan zer nahuzu, nihaurk ere ez dakitalarik zertako bameak ez dauzkit onhartzen», «ez dut uste adimenduari laido egiten diogun», «kasurik ez emaiteko» ihardokitzen dugularik. Larralde aphezari ez bide zitzaion iduritu sentimenduaz bertzerik bazitakela hunkiturik bere adixkide gaztea baithan.
	Etcheparek lanean ereman zuen halere bere Larresohoko ondar urthea pilotari ere begiratzen ziolarik bere atxikimendua. Baxelier iragan zen, eta etxerat joaiteko ponduan Larraldek bere azken kontseiluak eman ziozkan luzeki, Jesu-Kristoren imitazionea bertzalde, eta adiorik hunkigarrienak izan zituzten.
	1894ko hazaroan Bordalerat joan zen mirikuntzaren ikhasterat: bainan mirikuntza ez zitzaion aski: orotarat nahi zuen hedatu, gogo-bihotzak aberastu beharrez, denetarik (jasta bederen) baitezpadako zitzaiola; Alemaniako zeretarat bereziki ekharria zen: Haeckel eta Nietzsche bezalako batzuen liburu khiretseri lotu zen, bero-beroa, ez baitzuen beharragorik!
	Anartean, noizetik noizerat hitz bat igortzen zion Larralde aphezari; Conférence de Saint-Vincent-de-Paul delakoan sarturik, bazabilan behardunen laguntzerat, girixtino gisa; othoitzari jarraikitzen zitzaion; bainan, emeki-emeki, zer nahi bihotzminen artetik, etsimendua gogoan, fedearen haria ari zitzaion mehatzen eta mehatzen, azkenean osoki pikatua zela iduritzerainokoan. Ordutik Larraldekilako haria ere pikatu zuen berak, salbu Jesu-Kristoren imitazionea ezin utziko liburu baten pare begiratzen eta irakurtzen zuela. Ordutik sortu zitzaion denek ezagutzen ginion barneko ilhundura hits eta eztia.
	Gudu izigarri hoien artetik mirikutzen ari zen aintzina; eta doktor izaiteko liburu bat behar baitzuen egin, Eskual-Herriari eskatu zion gaia: Quelques remarques sur le Joueur de Pelote. Horra lanaren izena: pilotariaren gorphutz-aldarteaz eta eritasun bereziez xehetasun ederrik emaiten du.
	Lehenik bi hitz erraiten ditu pilotaren on-gaitzez eta hartan artzeko moldez.
	Gero joko horrek dituen hamahiru ondorio ikhertzen ditu:
	1. nola besoaren harat-hunatek eskuineko sorbalda bertzelakatzen duten eta zer gibelondo heldu zaion bulhar-kaiola edo sahetshezurreria guziari; 2. nundik errebeslariek besoa galtzen duten, aitzinerat eta airetik ezin joa baitukete; 3. zergatik pilotariari usu bizkar-hezurra doi-doi bat ezker zeihartzen zaion kanpo-alderat eskuineko sorbalda aphalduz eta xutik dagolarik gorphutza eskuineko zangoaren gainerat bermaraziz; 4. nola pilotak bulhar-gain eta beso-ginharrak hazten dituen larrupetik lodigune batzu agertzerainokoan; 5. nola luzara sorbalda-ginharrak azkarki makurtzen diren eta pozoinak akhitzetik sortzen. 6. zer aldakuntza ederrak gerthatzen zaizkon besoari, hala edo hula, laster ala emeki higi-arau; 7. pilotarien esku-mamiko katxo bereziak; 8. erhi ttipiaren makhurdura; 9. esku eskuinaren loditzea; 10. esku-bizkarrean erhi handiaren erho-buruñoa kanpo-alderat poxi bat atheratzea; 11. itzea; 12. partida denboran eskua nola den hantzen eta kasik sorhaiotzen; 13. nola pilotak hotzaren lagun esku-mandoak eta odol-gaixtoak sortzen dituen.
	Hots, lan ederra egin zuen hor Etchepare jaun mirikuak. Han-hemenka axalegi zitzaiola aitor zuen ela zathi bat edo bertze nahiko zuen, astia ukan balu, bamagotik hartu eta argitu. Damurik ezin baitzuen egin. Agian miriku-gai zonbaitek nahiko dute anai gehienaren urhatseri jarraiki. Lahontan gazteak «Pathologie normale du Pilotari» ager-arazi zuen, bainan bada oraino nun iker eta zer erran pilotariaren gorphutzaz. Zer nahi gisaz Etchepare jauna geldituko da denen hots-emaile eta buruzagi.
	Liburuaren aitzin-solasean ezin ederkiago goresten ditu ez bakharrik Eskual-Herriko ohidura eta mintzaire zaharrak, bainan hala-hala erlisionea. Zergatik othe? Batere aiphatu gabe uzten ahal zuen nehori laidorik egin gabe, geiak ez zionaz geroz galdegiten alde ala kontra agertzea. Ene gostuko, fedea ahuldu zitzaion, goibeldu, ikharatu, bainan ez behinere suntsitu: erlisioneari ez zion bihotzak nehundik uko egiten ahal.
	1901 ean lau miriku-nausien aitzinean agertu zuen bere lana. Hek ziren: Piéchaud, buruzagia, Morache, Hobbs eta Regis. Liburua onhartu zioten eta gain-gainetik laudatu. Geroztik mirikua zen. Hogoi-ta lau urthe zituen.
	Lekornen iragan zituen lau urthe eta Elosu mirikuak Alduderat joan-arazi zuen. Hogoi bat urthe han egoitekoa zen. Laster hangotu zen. Konseiluan hartu zuen eta lau urthez axuantgoa ere ibili zuen (1921-1925).
	Ez dakigu ea Bordaleko bere lanen artetik eskuarari ohartu zenetz; bainan, bethi, Lekornen amodioz maithatu zuen, eta 1902tik aitzina Eskualdunean hasi zen bere lerro-alde goresgarrien agerarazten. Hiriart-Urruty apheza zuen, haste hartan, buruzagi eta gidari. Ez zen jaun hau punttalakuilo hetarik; zetabe larria bazerabilkan, eta berak segur erranen ez zuen atheraldi bat baino gehiago badu bere gazetan jasanik. Baitezpadako zitzaizkon gauzetan, jo azkarki: gainerateko gauzetan, odol gaixtorik egin gabe, onhar batzuen nola bertzen aburuak. Haatik frango kilika zen eskuarari buruz. Eskualdunen eskuara nahi zuen, ez erdi-kaskoin erdi-eskuara, zonbaiti biziki eder zaioten mintzaira hartarik. Eskual-hitzak, eskual-itzuliak, eskual-usaina: hiruak nahi zituen elgarrekin, ala deus-ez. Lankide gazte bat heldu zitzaiolarik, laguntzen zuen lehen urhatsetan: lerro-aldia gazte horrek igorri bezain sarri, eskerrak ziozkan bero-beroa; bainan hemendik labur, handik luza, hantxet berriz hitz-ordain bat ezar, lar guzia bertzelakatzen zion, erakusten ziola emeki emeki noiz zer hola erran.
	Etchepare jauna laster jarri zen eskuara garbiari; hainitzak ere badaude ez othe zuenetz azkenean garbiegi. Gure gostuko. 1914eko gerla arte, eskuara tink eta garbi bazerabilan, ez batere garbiegi. Askori zail iduriturik ere, ez gira harritzen. Alabainan eskualdun irakurle gehien-gehienak ez dugu eskuaraz erraiten egun guzietako zurruburru arruntez bertzerik deus; eta gai hoitaz goragoko zerbait aurkitzen dugun ber, eskuaraz aphaindurik, berehala arrotz-aire ez balinbazaiku ere, gutiz gehienetan nekhos eta bortxa-kara zaiku. Arropa berriak jasan-gaitz ditugun bezala, hots! Etchepare jaunaren gaiak ez ziren nola nahikoak. Nehor gutik edo nehork ez aipatu gauzetarat biziki lerrakorra zer.
	Abbadie zenak ez zuen lur-lana bakharrik berritu Eskualduna-ren bidez: eskuara ere norapeit hedatu eta sortarazi zuen, gauza berrieri uztar zadin zaharreri bezain ontsa.
	Hala-hala gure mirikuak bertze jakitate guzietarat nahiko zuen eskuara hel-arazi. Hortara bermatu da oldez eta moldez. Erresumen arteko gora-behera, Frantzia-barneko politika, diruaren gobernatze, jakintsunen asmu berri, etxeko osasun eta ontsa izanaren aldeko konseilu. Eskual-Herriko mintzaire-ohidurez zer-nahi oharpen, noizbait norbait izan direnen berri, haren punttakoak zer ez dauku hainbertze urthez begien aintzinerat eman?
	Laster ohartu ziren bazterretan, bazela sorturik izkiriatzaile edo idazlari bat gaitza, hedadura handiko bezain hizkuntza gurbil, xuxen eta aberatsekoa. Nun nor zitakeen ez zuten aise xilatu; bainan, azkenean jakiten ez denik ez baita, aho-mihitan kurritu zuen Aldudako Jaun mirikuaren famak. Adixkideak ari zitzaizkon: segur ederki zela, nehork ez bezalako gaiak ezin hobeki argitu zituela; bainan Eskualduna iragankorra izaki-eta, zerbait bazagonik egitekotz, liburutan ezarri behar zituela bere lerro-aldi hautuenak: liburuak hau ere bazukeen onik, kazetak ezin onhartuak jasanen zituzkela.
	Miriku gazteak sinetsi zituen aholku horiek oro eta 1910ean ager-arazi zuen liburu bat, Buruchkak.
	Egia erran, nor harritu? Adixkide eta ahaide gehienak harritu! Liburua hor zuten, bapho eta eder, bainan ezin onhetsizko bi kapitulu hitsekin: batean, aphezen eskoleri ezin aiherrago zagon, baizik-eta erlisione dena ilhunbe dela eta egiaren gordatzale bertzean, ausartzia guziak bilduak zauzkan, itsusienak barre, amodio garbia eta bertze edozoin, berdin haizu emaiteraikoan.
	Ahaide-adixkidek, bixtan da, beltzuri egin zioten. Ez zituela bada arima ahul edo minberak nahasi edo zaurtu behar, miriku gazteak etxen bahitu zuen bere liburu ozarra, nehori bakhar bat saldu gabe. Haatik adin batetako eskualtzale batek doi aiphatzen bazion, hitz-pollit batekin zaxl! emanen zion present.
	Liburu hori, ditaken eskuararik garbienean egina delakotz, nahi izan dugu salbatu: bi kapitulu dohakabeez arindurik eta hitz dorphexko bakhar batez, zen bezala-bezala agertzen dugu.
	Anartean Eskualduna ez zuen utzia: ixil-ixila bere lanari zagon. Pierre Etchepare bere anai ahhezarekin ager-arazten ere zuen urthe guziez Eskualdun laborariaren almanaka; hamar urthez jarraiki zaizko biak sail horri, 1914eko gerla phiztu artio. Almanaka hori, Etcheverry Uztaritzeko serora beltxen omonier xahar zenak abiatua zuen 1848an. Eskualduna sortu zelarik, almanaka bat atheratu zuen harek ere. Bi almanaka xuri baziren bada denbora batez, ezkertiarrek noizean behin hirugarren bat —hau gorrasta— argitaratzen zutelarik; 1914etik aitzina bi xuriek bat egin zuten Eskualdunaren itzalpean, eta gure mirikuak bururaino lagundu zuen bere argiez eta bere luma xoragarriaz.
	Gerla jin zenean, soldado joan zen, eta bere eginbidea ontsa baino hobeki bethe zuen. Ez dugu bere harat-hunatetan segituko. Bainan ez dugu nehondik ere agertu gabe uzten ahal, irabazi zuen aiphamen ederra:

	6- CORPS D'ARMÉE		Au Q.G., le l6 juillet 1916.
	Etat-Major		Extrait de l'Ordre du Corps d'Amée
	1er Bureau			N° 175
	n°- 1218 - R		Le Général Commandant le 6° Corps d'Amée
	___________		cite à l’ordre du Corps d'Armée
	1581

	Médecin-Aide-Major de 1ere classe ETCHEPARE Jean, du 172 Régiment d'lnfanterie,:
	«Du 27 juin au 4 juillet 1916, a fait preuve du plus entier dévouement en prodiguant ses soins aux blessés, sous de violents bombardements.— Désigné, quelques jours avant, pour passer dans une ambulance de l’arrière, a demandé l’annulation de cette mutation, en faisant valoir qu'il ne voulait pas quitter son Régiment à la veille du danger».

	Pour Ampliation 		le Chef d'Etat-Major.
	Signé: Général PAULINIER.
	Extrait conforme notifié au Colonel
	Signé: Colin.
	Commandant le 171` R.I.
	253 BRIGADE
	Etat-Major						Le 19 Juillet 1916.
	Nº 5302
	Le Colonel commandant la 253167° Brigade
	P.O. L'Officier d'Etat-Major.
	(Sceau de la Brigade)

	Lagun batzuek nahiko zuten «medaila» ere eman zezoten, eta harrituak zauden zertako bada ez zuen berak galde egiten behar zen tokirat. Begien aitzinean badut letra bat, miriku adixkide batek igortzen ziona Trouville-etik: «Dans la vie militaire les modestes deviennent aisément des sacrifiés. A votre place je ferais valoir… etc.». Bainan aiphamena aski zitzaion: gerla bethean eginbideaz haratxago joanik ere, ez zuen uste espantuarenik bazitakeela.
	Gerla horrek jats-aldi bat ona eman zioten lehenagoko duda gehieneri. Erlisione-gizoneri zaukan aiherkunde xaharra urtu ez zen bakharrik nahikunde harrigarri baten seinalea, bainan adimendu azkar baino azkarragoko batena; argirik gabeko karrik ez zuen amesten ahal, eta erdaraz finkatzen zuen erranez: «Le génie de la charité ne va pas sans le génie de l’intelligence». Errex zitzaitan gero erakustea gure sainduak zoin lainoki zauden Jainkoari, gogoz eta bihotzez, fedeari eta graziari esker: «et ce double génie ne s'explique pas sans le mystère de la grâce!». Orduan Pascal ginuen aiphu edo Newman. Hots, ez zuen den-mendren etsaigorik erlisioneari buruz eta berak erraiten zuen: «Egun guziez ohoratzen dut Jesu-kristo». Nola zuen bada ohoratzen, ez dauku salhatu behinere: bainan ohore horren sari, Jainkoak azkenean bereganatu beharra zuen ondarra.
	Gerlatik landa, Etchepare Jauna nehoiz ez bezalako kar batekin lotu zen berriz ere eskuarari. Broussain Hazpameko eskualzale suharrak sustaturik, itzuli handi bat egin zuen mendiz haraindiko Eskualherrian barna: gogo-bihotzak bethe zitzaizkon hango argiez, hango lurrez, hango anaiez, eta Eskualdunak ager-arazi zituen haren oharpen pollitak. Ordutik bethi hango berri jakin-nahi egon zen, izan zadin politika-berri, ala liburu-berri. Adixkide minak ere egin zituen, hiri hetako jaun eskualdun zintzo eta argituen artean.
	Eskuara maite duten guziek bethitik amets handi bat ukan dute: gure mintzaire xaharraren zaintzerat eta joritzerat ar litaken biltzar erne bat: hots, «Akademia» delako bat. Zalduby zenak, Inchauspe zenak eta bertze hainitzek horren galde zuten XIX garren mendean, eta ordutik hunat ere, entzun dira asko dei eta agertu asko xede. Xedeaz bertzerik ukan dute zonbaitek: Revue Internationale des Etudes Basques delakoan ikus ditake nola 1914eko gerla-aintzinttoan «Cercles d'études» batzu egin zituzten Baionan, eskuararen barnago-danik ikhertzeko. Erran gabe doa Etchepare jauna ere barne zela. Bilkura horiek Akademia baten abiadura bazuten. Bainan abiadura horrek ez zuen segidarik ukan; ez segurik uste zuten bezalakoa. Bidasoz haraindian, Azkue Jaun apheza buru, Eskualzaindia sortu zen halere, hamabi lagunekilakoa: bederatzi hango, hiru hemengo. Etchepare jauna laguntzaile hartu zuten bakharrik, gure ustez gehixago egin zukeelarik, segur eta halere.
	Bainan tira!… Orobat hor egin zukeen lanak ez zion aizinik edo astirik utziko bertzalde egin duen lanarentzat. Eskualzalen biltzarra aspaldiko elgartasun bat da. Badauzka bildurik norbait diren jaun eskualdun gutiz gehienak. Urthekal hoinbertzeko bat emaiten dute diruzainaren moltsarat eskuararen alde baliatzeko, eta, elgarren sustagarri, bazkari bat ere egiten dute uda oroz. Bazkari horrek errar-arazi du asko gaxtakeria. Mihi poxoin batzuek ez dutea biltzarra izengoititu: «bazkaltzaleen biltzarra»? Nork nahi zer nahi erranik ere, badakigu zer ongia egiten duen batasun horrek, dela haurren, dela aphez-gaien bihotzetan. Ez balitz hain itsusi bere buruaz mintzatzéa, erran nezake gogotik zer diotan zor nihaurrek, nola jaun hoiek berotu nuten eta phiztu gure mintzaire ederraren arthatzerat, eta zer eskerrak diozkatedan orori. Bainan bego bertze aldi batentzat! Dugun altxa bakharrik Etchepare jauna buru eman zutelarik, ez zela lo egon, bazterrak harrotu zituela, jende hainitz bildu zuela, eta Elissalde apheza lagun, abiadura berri bat eman ziola biltzarraren lanari. Geroztik Dassance jaunak ere aintzin-arazi du puskaz; bainan badakit ez dela den gutienik bekaiztuko, erraiten badut, behin baino gehiagotan Etchepare adixkidiari bermatu dela, haren argiez, lumaz eta laguntzaz baliatuz.
	O zoin lakhet zuen Baionako edo Donoztihiriko buruzagien bilkura ttipietan! Denboraren buruan… iduri zait ikusten dudala oraino, zigarreta erhien punttan, begiak erdi-hetsirik, erran guzieri beba, ixil-ixila egoki: Elissaldek bere ditxoez Oxobiri ximiko; hunek mendia bezalako ihardespena, bumb!; Jaureguiberrik Afrikako ixtorio xahar ikharagarri bat konda; M. Souberbielle zenak, serios-seriosa, alegia deus-ez, kitzika pollit bat bota; Dufauk bere xokotik nasai-nasaia botaren errefera; Mendizabal liburu berri erakusten ari; Eizaguirrek kantu, Mattinek edo Ligueixek kobla, Dassance ororen hotsemaile, eta gure Etchepare, xoratu iduri, deneri irriz, irri goxo ezti batez arraitua! Bainan bera hasten zena bada mintzatzen, argitzen zaizkon begiak, kasik biribiltzen, eta arrazoinak atheratzen zauzkitzun, bildu-bilduak, lerro-lerro, xuxen eta garbi, mintzaire gurbil eta aphaindu batean. Ahopaldiak bata bertzearen ondotik metatzen zituen; oso, eder, harri pikatua bezala lanturik, harri pikatua bezain azkar eta xorrotx. Berak bazauden, pisuak elgarri ahotuak eta juntatuak zauzkala, bertze lokharririk gabe. Handi emaiten zuten, Erromanoen jauregiek ere handi emaiten duten bezala; bainan bazaukaten halako arin-eskas eta lagun-eskas aire bat: hitz batez erraiteko, bere mintzairea biziki jauna zuen, bethi xut-xuta, bethi munttoa, arthoski orraztatua, eta ezpaina lore.
	Atsegin berezia zen harentzat gazteen zoin-gehiagoan preparatzea eta gero heien lanen ikhertzea. Loriatua zagon hizkuntza pollit bat edo itzulika aberats bat aurkhitzen bazioten; are loriatuago, aphez-gai bat edo bertze agertzen zenean, eskuara errotik zakiena. Alabainan geroaren grina ezin barnago zuen, eta guk bezala uste zuen gazteen jakitatea dela ethorkizunaren gakhorik segurena.
	1921ean, Eskualdun biphil batzu elgarretaratu ziren «revue» edo agerkari delako bat behar zutela egin, sort-herriari doazkon jakitate gehienen ikhertzeko eta hedatzeko. Lagunketa gaitza bildu ziren, eta ez nor-nahi. Hilen artean izenda ditazke: Blazy, agerkariaren abiatzaile suharra: Barbier, Apesteguy, C. Dufau, Ithurbide, Colas, Hérelle, Vinson; eta oraino bizi direnetan: Mgr. Saint-Pierre, Daranatz, P. Lhande, E. Souberbielle, Dassance, Mayi Elissague, Elissalde, Moulier, Gavel, eta nik dakita?…
	Geroztik hunat bertzerik ere sartu da erronka horren emendagarri. Etchepare jauna hetarik da. Lehenbiziko deia egon ziotenean eza eman zuen: iduri zitzaion Eskualduna aski zela Eskualdunen argitzeko; ez zituen herriko indarrak berduratu nahi: handi zezatela kazeta, jori zezatela, bainan ez othoi bertze agerkaririk athera, orobat… astekariari kalte egiteko ere! Gure Herria ez onesten-eta nola sartuko zen?
	Bizkitartean oharturik halere, jende eskolatu hainitzek ez zutela Eskualduna irakurtzen arruntegi hertsiegi, haurregi zaukatelakoan; eta bertzalde berak ikhusirik kazeta batek ez zuela eremu handirik uzten ahal jakintsunen lan berezientzat, aithortu zuen geroxago, bien tokia bazitakeela Eskual-herrian eta Gure Herria nehork bezain ontsa edo nehork baino hobeki ere lagundu zuen.
	Oxobyk erraiten zuen agerkari hortan, Etcheparen hil-berria emaitearekin: «Hemen zaunzkigun Etcheparek, hilabethetik hilabetherat, emaiten Pyrenéez hunaindiko berriak Arotik hasi eta, gerthakari handienak barne, laborantzako gora-beherak ahantzi gabe, pilota partidetaraino, solasa bazerabilan orotaz hain xuxen, hain xeheki, eta zer eskuara paregabean! Iritzi eta kitzika tituluaren azpian ere, zer ez dauku erakutsi eskuarari eta eskuarazko liburueri zoakotenik? Orhoit gira nola axalkatu zaukun jakituz bezala Aguirreren Garoa, nola bixtarat eman Axularren Geroa eta Duvoisin kapitainaren lan gaitza. Ez ditugu ahanztekoak Eskualtzaleen biltzarreko hitzaldi zonbait, ez eta Pierre Etchepare bere anai aphezari egin ziozkan lerroak. Liburu huntako ondar-solasean ager-arazten ditugu lerro hoik: erakutsiko dute nolako bihotzaren jabe zen, eta bogoi urtheren buruan zer bidea eginik zagon, sendimenduz ala mintzairez.
	Gure Herrian ager-arazi zuen ere lehenik Beribilez, liburu gozo bezain ederra. Eskual-herrian egin itzuliño bat aiphatzen dauku xehe-xehea: Kanbotik abia, Garazin eta Iruñen gaindi iragan, Loiola ikus, Donostia eta Donibane-Lohizunen barna itzul berriz ere Kanborat. Bide-nabar kausitu herri, hiri, jende, gauzek sendimendu eta irakaspen hainitzen gaia emaiten diote. Zonbait orhoitzapen lan hortan! Zer begi ernea! Eta, denbora berean, zer bihotz mardo eta zabala!
	Aintzin hortan haren mintzaireaz giniona hemen errepikatzen ahal ginuke haren izkiribuzko lanez. Nahi-eta-ez zelaian hazi gizonak traka dorpea du mendiz-mendi atrebitzen denean. Berdin gertha dakioke hizkuntzari: sukalde-ezkaratzetan hazia, baditake josi-aire emaiten duen salunetako dirdira lilluragarrien artean. Bainan Etchepare mirikuaren eskuara segurik, burua gora badagoke nun nahi; ez dio frantsesari berari deus zorrik ez soinez, ez soinuz; jaun emaiten du; usaian baino jaunago menturaz; ez ordean behin ere jaunegi, aberastu-berri ergelaren pare.
	Izaitekotz gerla-ondoan, mendiz haraindiko liburuen irakurtzen hasi zenean gogoratu zitzaion hitz berri batzu sar-arazi behar zirela eta eskuara hetaz hazi. Orduan «garbizale» edo puriste baten fama bildu zuen. Bizkitartean, han-hemenka urrunxko joanik ere hitz-berri-keta, uste dugu ez duela banabertze gure mintzaire xaharra axaletik ere histu. Errana dugu lehenago, eskualdun izkiriatzaileen nausitzat baginaukala. Hitz hortan gaude.
	Orai erran gogo ginuke, zer ahaide eta adixkide atxikia zen: zoin ona, lainoa eta maithagarria, zoin eginbidetsua! Bainan haren urhatsen aiphatzeko, behar ginituzke bertze askorenak ere aiphatu, orozbat bihotz minbera batzu sobera barnatik hunkitu: nahiago dugu bada ixilik egon, lagunen, anai-arreben eta gain-gainetik haren andrearen herabea guphidetsiz. Berdin liburu hau irakurriko dutenek aise asmatuko dute zer gizon beratza eta, fina zitakeen. Halahala Beribilez haren liburuak eman dezake argi, hemengo xehetasunez bertzalde.
	Miriku bezala ez dugu guhaurek Etchepare Jauna hanbat ezagutu: erien erranetik badakigu ongi-egile handi bat zela. Mirikuntza apheztasun bat zitzaion. Nihoiz ez zaukun bere burua aski jakintsun bere ofizioari buruz: eta oixtion baiginion alemanaren ikhasten ari zela! lan herri ez zen jostatzeko hasi; bai ordean mugaz haraindiko senda-bide eta sendagailuen berri jakin nahiz, denak entseatu behar zirela gaitzari ihardokitzeko. Bainan jakitatea bezain gora emaiten zuen karitatea: ohartzen zenean eri bat dirubeharretan zela, bazakien nola alha, alegia deus-ez, osagarriarekin, haren moltsa! Aldudan bezala Kanbon ere hainitzek frogatu dute miriku gixako horren arrabots gabeko urrikalmendua.
	Soldado batentzat ez da hain heriotze ederrik nola harma eskuan etsaiari buruz hiltzea. Miriku batentzat ederragorik baditakeia, eri baten ohe-aldean bizia galtzea baino! Hala egin du bada Etchepare jaun mirikuak. 1935ko urtharrilaren 9a zen. Arratsean eri baten ganat izan zuen galdea. Doi-doia sartua zen bertze eri baten ganik eta biziki nekhatua! Ahaide batek nahi izan zuen lagundu; bainan ezetz erranik, bakharrik joan zen ahal bezain laster. Eriaren etxerat-eta, bere xapela dilindan ezartzerat egiten du, eta huna non bet-betan erortzen den: alditxar delakoan bere baitharazi nahi dute. Zorigaitzez, ez da probetxurik: bihotza gelditua du, hila da.
	Ez dugu erraitearen beharrik zer ukaldia izan zen haren ahaide adixkidentzat. Mututuak ginen denak, harrituarekin sorhaiotuak bezala. Ondoko egunetan senditu ginuen haren hutsa, eta oraiko ustez segurik, ez du iduri nehork behin ere betheko duen. Eskualherriak ehorzketa gaitzak egin ziozkan. Bazakien bere seme handienetarik bat itzuli zitzaiola.
	Eta huna nere azken hitza, Etchepare jaunaren arimari berari: «Adixkide maitea, onets-azu nere agur xume hau Jainkoaren argien erditik. Mundu huntan zineno, egiaren eta zuzenaren ondotik ibili zira, egarritua, thematua, erdi-etsitua, ilhunbeka eta haztaka. Azkenean zure fede herabetsua berriz piztu zitzaizun, sendo eta saindu; berriz itzuli zinen, abendoan, girixtino urhats guzietarat lainoki bezain gizonki. Bai, herroak bet-betan hartu zinduen, bainan ez uste gabean, haren menturan baitzinauden aspaldi-danik. Ah! orai badakizu hemen erdizka baizik edo batere ez zinakiena! Orai gogo-bihotzak alegrantzietan ditutzu! Ez bide duzu atsegin ttipia, gutartean bethi zintzo, zuzen eta leial agerturik, oren gaixtoenetan ere, eta bereziki azken eguneraino zure aldeko lagun gaixoez hain ontsa, hain handizki urrikaldurik…! Zaude bada dohatsu, guri eta gure beha, bethiereko zorionean. Gu ere, zure Eskualdun lagunak heldu gira bederezka herbail bainan fededun. Emaguzu eskua!».

BARBIER JAUN APEZA

	Jaunak eta andereak, agur!
	Biltzar huntan ospatzen dugun Jean Barbier apez zena, ez dut bera biziki guti baizik ezagutu. Behin apezgai nintzelarik gutun bat igorri nion kontseilu galdez euskaraz hasia nuen lan bati buruz eta polliki ihardetsi zautan. Handik hiruzpalau urteren buruan, Uztaritzeko komentuan ikusi nuen lehen eta azken aldikotz. Bazkaritean auzo kausitu ginen eta alabainan mintzatu. Adiarazi zaitan linguistikaz ez zuela hanbat axolarik eta jende xehearen euskara zitzaiola orotako nausiena. Galde egin bainion zer irakurri behar nuen euskararen hobekienik ikasteko, artamendatu zautan hemezortzi mendeko Bernard Larreguiren ixtorio saindua.
	Gerotik ez nuen ukan Barbier jaunarekilako har-emanik, nahiz haren izkiribu guziak ager arau irakurtzen eta miresten nituen.
	Apeza hil zen ondoan, Gieure Baionako apezpikuak galdegin zautan Semenario handiko apezgaieri hitzaldi bat egin nezoten Barbier zenaz.
	Orduan, xehetasun-keta ibili nintzen haren adixkidetarik eta hartaz mintzatu ziren kazetetarik zerbait ikasi beharrez. Hain xuxen katedraleko bikario zen J.B. Barbier haren iloba, eta osaba zenaren paperak haren eskuetan ziren. Eskola-lagunak baiginen Jean-Baptiste eta ni, nasaiki argitu ninduen harek ere. Eta orai badakizue ene iturburu gehienen berri, nahiz geroztik ene notak guti edo aski emendatu diren.
	Horiek hola, mintzatuko gira lehenik gizonaz eta gero haren euskal-lanez.

I
GIZONA

	Jean Barbier Donibane Garazin sortu zen 1875eko uztailean. Ez dakigu ea ilabetearen zazpia zen ala bederatzia, meriako eta elizako ageriak akort ez izanez. Haren aita zen Jean Barbier, torneatzailea; ama, aldiz Jeanne Officialdeguy. Aitaren arbasoak Irisarritik etorri ziren Donibane huntarat hemezortzigarren mendean, denak torneatzaile eta kadiraegile ziren, bai eta, batto segurik, hezur-zuzentzaile, konduaren gaineko… Deitura frango desberdina zuten meriako paperetan: Dubarbier, Barberena, Barbier, eta bertze. Beharbada daunatugotik, barbegotik jin zitzaioten izen hori. Officialdeguytarrak aldiz Mendibetik jalgiak ziren berrikiago.
	Donibane, denbora hartan, orai baino biziki euskaldunagoa zitaken. Sort-etxean segurik, Jean ttipiak, euskararekin batean, ikasi zuen zer nahi lekuko kantu eta ixtorio. Gauza hortaz froga bat. Haren anaia Leonard, denek Leon deitzen zuten aita familiakoa ezagutu dutenek ez bide dute ahantzia zer kantari, bertsulari eta kondari alegera zen. Orroit naiz oraino Arnegi-Politenean haren ahotik entzunik berak eginikako hiru kantu: Neure andrea andre ttipia, Soldadoa sartzen da gerlak funditua, eta Martxoaren bia, ai hi zer eguna… Alta, Jakes Pekotx eta Joanes Martxotekin muntatu jostetak aipu zituelarik, bazen konpainian ixtant bateko irri! Ez da erraiteko baizik, gure Jeanek sort-etxean aurkitu zuela euskal iturburu bat paregabea, ondoko urtetan ederki baliatu behar zuena.

* * *

	Gazterik hauteman zuen bere baitan apezteko deia. Donibanen hasi eskolak bururatu zituen Hazparnen, Larresoron eta Baionako apezgaitegian. Hartze ona baitzuen alde batetik, eta laneko gogo hainitz bertzetik, ikasle hoberenen lerroan argitzen zuen, frango errexki. Eginbidezko sailetarik kanpo, bere gostuzkoetarat lerra zitakeen makurrik gabe: hain xuxen, euskal kulturari zitzaion errotik atxikia. Jadanik ari zen euskal kantu eta ipuin biltzen, bai eta bertsu berri ontzen. Orduko zoin gehiagoetan zenbat sari ez zuen irabazi! Hogoi urtetan izkiriatu zuen Antxitxarburuko buhamien ixtorioa euskaraz eta, omen, erdaraz nobela bat: Le roi des bohémiens d'Antxitxarburu. Lan hau zer bilakatu den ezin jakin dugu, euskarazkoa haatik ager-arazi dugu guhaurek duela lau urte.
	1898an apeztu-ta, Jaun apezpikuak Tolosarat igorri zuen teologo graduketan, eta bi urteren buruan «dotor» itzuli zen astirik galdu gabe.
	Berehala Larresoroko ikastegirat izendatzen dute. Lau lorietan haurrekilakoa ezin hobeki baderama, bakotxaz ximenki arta hartzen duela. Gazteak ordainez arras atxikiak zaizko. Lanartetan bere euskara aberasten ari du Hiriart-Urruty kazetalari aipatuarekin, eta musika Hiriart-Makola kantika xahar biltzalearekin.
	1905ean, izendatze berri: huna gure Barbier Baionako katedralean bikario. Hiri hortan laster ohartzen dire otoitzeko gizona dela eta arimez osoki hartua: apez laino eta mintza-errexa egiten dute, jende xeheari eta beharduneri emana. Ez doa halere handi-mandien ihesi: hauiek, egia erran, estimatzen dute haren jakitatea ba eta goresten haren hautuzko jendetasuna. Orotaz grinatua, nehun ez dagoke: parropiako tan guzietara beti prest, aintzina badago kazetalari, olerkari eta euskalzale, sariketa zonbaitetan oraino parte hartzen duela, ezin ohorezkiago! Bainan jadanik, bere bizi guzian iraunen dioten buruko min izigarriak hasten zaízko, ez baita batere harrigarri!

* * *

	Zortzi une gisa hortan pasatu-ta, 1913an Barbier apeza Senpereko erretor emaiten dute. Senpere ez zen gero nola nahiko parrokia, bainan Lapurdiko hautuenetarik bat, aspaldi danik kapablenez dohatua. Barbieren tau aintzinekoak hasteko, zoin bere jite bereziarekin, apez aipagarriak ziren: Belsaguy, Larreguy, Menta eta Sancinena.
	Funtsean, gure Barbier atseginekin jabetu zen bere parropiaz; amodioz maitatu zuen, jeloski bezala maitatu; eta beti maiteago zuelarik, beti ederrago egin nahi izan zuen, erran nahi baita girixtinoago.
	Behinik bat, ez zuen nahi jendeen fedea sendimendu huts izan zadin; ez zituen parropiantak berotu nahi bakarrik, bainan argitu. Horra zergatik katiximak eta eskola libroak gain-gainetik sustatzen zituen: haurrez berak ere arta hartzen zuen, artetan euskara poxi bat erakusten ziotelarik. Predikuetan halaber bazuen sineste, eta bera ari zen igandetan Ebanjelio sainduaren erakusten xeheki, kartsuki, hunkigarriki eta zenbait aldiz… luzeki.
	Luzetasun hortaz kondatzen dute gertakari bat jostagarria. Baionan izan ziren 1929an Gorputz Sainduaren besta handi batzu. Charost kardinale omen gaitzeko predikariak behar zuen mintzatu «Camp Saint-Léon» deitu pentze zabalean. Beilariak milaka baziren herri guzietarik etorriak. Iguzki Saindua bere pausa lekuan ohorezki ezarri-ondoan, jendea ixil-ixila belarrean jarri zen….
	Kardinale handiak hasten du bere hitzaldi handia. Barbier jauna bere parropianten anean dago: hauk pazientziarekin jarraikitzen zaizko predikuari… Oren erdia joana, eta kardinalea beti mintzo. Barbier nardatzen hasia hainbertze ele eta parabolaz… Berroigarren minuta, ba eta Charost gaizoa sekulako trenpuan ari eta ari. Azkenean Barbier ez dagoke: pastikatua, erraiten dio bere parropiant bati: «Ez duzu luze kausitzen?» Eta gizonak irriño batekin arrapostu: «Bah! gu Senpertarrak usatuak gara!»		Zer nahi den ixtorioxka hortaz, Barbier jaun erretore eliza-gizon ederra zen, elizkizun ospatsuak laket zituena, otoitzez orratuak, kantu altxagarriz apainduak.
	Parropia guzia balsan Jainkoaren ganat kudeatzen bazuen ere, Barbier jaunak, ahal zuen guziez arimak bakarka, bederazka, laguntzen zituen saindutasunerat, bakotxa bere dohainez baliaraziz. Gisa hortan, nor harri hainbertze apez-gai eta serora-gai acera baita Senperetik?
	Bai, Barbier jauna, errotik apeza zen. Eta uste dugu zinez, ez zituela euskara eta euskal-ohidurak hain artoski sustatuko, ez balitzaio iduritu euskaldungoa bere elizalanetarik bat zela, fedearen eta herriaren sustengu.

* * *

	Zorigaitzez ez zen zahartu. Ez omen zuen gaixoak orenik ez jateko ez lo egiteko. Beti alha zituen buruko min saminak eztitu beharrez, medikuen baimenik gabe, beti erremedio sanjan ari ornen zen, osagarria fundituz.
	Horrela, behar baino goizago itzali zitzaikun 56 urtetan, 1931 ko urriaren azken egunean.
	Haren ehortzetarat mundu bat bildu zen, Eskaldun idazle handienetarik baten agurtzeko eta dolu horren deitoratzeko. Jaun apezpikuak ofizialki jakin-arazi zuen zer estimu handitan zaukan diosesak galtzen zuen apez saindu bikaina.

II
BARBIEREN EUSKAL-LANAK

	Barbier jaun apezak lan hainitz egin du euskaraz. Zenbait bere izen-deiturekin agertu ditu, bertzeak izenordez sinaturik: Ganix, Nehor, Orduan gazte, Haurmaite, J.B. eta azkenik M.A.B. Hots, zazpi sinadura orotarat.
	Baxenabartar hutsa izana gatik, Lapurdin bizitzearen bortxaz eta Lapurdiko liburuak irakurtzen ohi zituelakotz, euskara lerratu zitzaion (bertze hainitzi bezala) nafar-lapurtarra erraiten diogun hizkuntzara. Berak Piarres bere liburuko ondar-plametan aitortzen du gauza hori den gutieneko urrikirik gabe, pentsatuz horrela ez zitzaiola euskara aberatsago eta biziago baizik ateratzen. Bere gisako euskara batu bat egina zuen harek ere.
	Eskualduna astekarian eta Gure Herria errebixtan agertu dira haren lan gehienak, nahiz ondoan berak andana bat liburutan bildu dituen, ez zitezen barreaturik egon, alde bat galtzeko arriskutan.
	1910ean, oraino bikario zelarik, Nere kantuak izenaren pean liburuxka bat jalgi zuen, orduko bere hamabi kantu hoberenekin: hor daude hain ezagutuak diren Amatxo, Irrintzina, Galerna mendian, Garazin gaindi, Krixto erregeri.
	Gero, hamar urtez, ez du kasik deus ere agertzen, salbu zenbait kantu 1914eko gerlari buruz. Bainan ez dago alfer, ari da ipuin eta kantore zahar bil-eta bil… Notak metatzen ditu bere herritarren bizi-modu eta ohidureri buruz.
	1920ean liburu bat argitarat emaiten du: Ama Birjina Lurden, Provost apezaren lan batetik itzulia. 1921ean, lagun batzuekin sortzen du Gure Herria deitu errebixta, eta hartan ixurtzen bere jakitate gehiena bortz-pasei urtez…
	1926an Supazter xokoan liburu ederra ateratzen da: badauzka bi dotzena kondaira, bortz komedia eta kàntu hat. Omore onezko obra zinez, merexi bailuke beriz agertzea!
	1930ean Ixtorio-mixterio, euskaraz hori ere bainan frantses itzulpena parrean, kasik hitzez hitz.
	1931 an Légendes du Pays Basque d'après la tradition, frantsesez, bainan bigarren parte batean ixtorio guziak euskaraz emanik. Lan horrek hiru parte ditu: Laminak; Jondoni Petri eta Jesusen kondairak; Harritzeko ipuinak. Lehen bi parteak Ixtorio-mixterio liburutik hartuak ziren. Bilduma baliosa, pondu askotan Barandiaran handiaren ikerketak osatzen dituena. Giese jakintsun alemariak lan sakon baten gaitzat hartu baitu, ezin uka ditake munta handiko obra dela, folklorea den bezen batean.
	1926ean eta 1929an agertu zen bi partetan 520 plamatako nobela luze bat: Piarres. Aipatzen daukun gizon gixakoa segi dezakegu urratsez-urrats bai Senpereko bizi-modu guzietan, bai 1914eko gerla lekuetan. Arrazoinekin erran dute etnografo argitzat salatua zaikula Jean Barbier obra nasai hartan.
	Bertzalde, zazpi komedia jalgi dira haren lumatik: Kauserak eta kruxpetak, Gauden euskaldun, Zubietako debrua, Xilintxa sorgina, Ezkila xarmatua, Sorginak, eta Haurrik ez. Teatro prestu hortan ez xerka ausartzia handirik, ez politika oihurik, ez saminkeririk. Ordua ez zen hortakoa. Antzerkilariak eta aditzaileak josteta eta irri goseago ziren urte hetan, berrikuntza egarri baino. Eta ahusamendu errexak nahi zituzten. Sasoineko galdeari ihardesten zion Barbieren teatroak.
	Gure apeza Christophe Dufau jaunarekin an izan zen luzaz euskal kantu xahar biltzen eta Gure Herrian publikatzen, hitz eta musika. Berrehun bat uste dut bazituztela eskuraturik. Aita Donostia eta Azkueren itsasorat ixur-arazi zuten heiek ere beren ibaitxoa, asko kantore galtzetik begiratuz.
	Bainan Barbier ez zen bakarrik bertsu biltzale; bera ere ari zen bertsu ontzen. Haren kantu eta kantikak batetaratuz, balitazke aise ehunez goiti, batzu erras ederrak, Elizanburu eta Ibarrarteneri zorrik gabekoak; bertze batzu pollitak, errexak; denak sendimenduz beteak, euskara argi goxo batean trokatuak.
	Oixtion aipatu itzulpenen gainerat, Barbier jaunak ez du frantsesez hanbat lan ager-arazi Bizkitartean ezin ahantz ditzazkegu:
	Les bohémiens d'Antchitcharburu (1905ekoa)
	La mort de la Paysanne (1921ekoa)
	La tragique partie de pelote (1923ekoa)
	Trois legendes sur Axular (1925ekoa)
	Axular et les sorcières (1925ekoa)
	L'abbé Charles Bécas, curé de Bidart (1926ekoa)
	Titulu honek guziak euskaldungoari eratxikiak ziren, ikusten duzuen bezala.

* * *

	Bazaudezte naski, zerk sustatzen zuen Jean Barbier bide hortan sartzerat eta jarraikitzerat.
	«Odolean zuela, jitea halakoa, pausu-lan»! Bai, hori erran izan dute. Funtsean zertako ez? Nork gure dohainak, gostuak eta beharrak baditugu.
	Bainan irakur-azue Supazter xokoan liburuari berak eman zion aintzin-solasa, eta han agertuko zaitzue bertzerik.
	Euskal-herriaren plantari so, Barbier apeza grinatua, minberatua zagon: ikusten zituen arrotzak gure lurretan nausi paratuak, gure etxaldez jabetzen ari, gure arimez berdin; gure ohidurak, euskara, fedea larre joaki, kanpoko haizek zimeldurik. Orduan, gure arima ez saltzekotan, iduri zitzaion gogor egiteko ordua zela, ez bazen ere berantegi. Eta berak bere neurrian, ahal bezala, lumaz bederen, nahi zuen parte hartu, egiazko Euskaldunen iratzarpenean. Horra bihotz handi horren xede handia.
	Ez zaiku segur itsusi Garaziko seme batek eman baitauku mende hunen hastean oraino ere behar-beharrena zaikun irakaspen hori.

AITA LHANDEREN LANEZ

	Ziberotar batek hain ederki aipatu baitauku Aita Lhande zenaren bizitzea, haizu dakiola manex bati izkiriant handiaren lanez laburzki bada laburzki, zerbaiten erraitea.
	Gazte-gazte danik hasi zen Pierre Lhande literaturari ohartzen; Mauleko ikastegian erdarazko bertsuak jada ontzen zituenaz geroz, hamalau-hamabortz urtetan. Bainan Baionako Semenario handian lotu zitzaion hogoi urtetara gabe izkiriatzeko sukar handia: poesiak, kondairak, kantikak, burrustaka barreatzen zituen aldizkari katolikoetara, dena bizi, fede eta pindar. Ez ziren beharbada denak aldi oroz arras zohituak hastapen hartan, bainan erakusten zuten luma erabiltzale gaztea norbait handi izaiteko bidean zela. Luza gabe landarea zuhaiztu zen, muskil, lore eta fruituak ausarki emaiten zituela.
	Uzta hortaz mintzatzean, obrak ez baiginituzke nahas-mahas aipatu nahi, elgarretarik berexiko ditugu:
	Eskuaraz eman dituen lanak; erdaraz, bainan euskal-gaiez eman dituenak; erdaraz bertze gai hainitzez eginikakoak.

I
Euskarazko lanak

	Egia erran, Aita Lhandek ez du utzi euskarazko obra guti baizik. Bertsuz doi-doia bortz kobla Aita Aizpuru adixkide bati buruz. Hitz laxox Xuberoko euskaraz, Euskaldun ona deitu astekarian zenbait berrixka; 1915ean Baionako apezpikuaren gutun bat itzuli zuen; 1917ean Curutchet aphezaren hil mezan Onizen eman mintzaldia ager-arazi zuen; jalgi zuen ere dei bat: «Uskaldün güdükarientako güthünak».
	Lapurdiko mintzairean, hitzaldi bat: «Eskuara eta Eskualzainak». Gipuzkoako euskara zitzaion errexena: euskalki hortan egin ditu bi hitzaldi: Gure orma zaharra eta Aguirre irakurgaikaria, berak nobela bat ontu du «Yolanda», eta bi urtez Euskalzainen agerkaria Euskera kudeatu du, beti gipuzkeraz, arta handienarekin.

II
Erdaraz euskal-gaiez

	Aita Lhandek Euskal-Herria maite zuen bihotz-bihotzez eta ezagut-arazi nahi zuen gure lurra kanpokoeri; hortakotz naski erdaraz ari izana da euskal gaien erabiltzen.
	Bertsuz publikatu zituen bi poema: Le voeu d'Ythurralde eta Les Tourterelles du Père Anchieta. Gaineratiko guzik hitz laxoz.
	Argitan eman ditu gure aspaldiko orroitzapen ilunak L'énigme basque eta La Madeleine de Tardets aipatzean.
	Gutarteko ohidurez, nasaiki mintzatu da: goretsi du euskal etxondoaren iraupena, hiru titulupean: Autour d' un foyer stable, Autour du Foyer basque eta Le Pays basque à vol d'oiseau. Lan nausi pare baten medioz (L'âme basque: La hantise de la mer eta L'Emigration basque) erakutsi du nola euskaldun hainitz herritik lanketa joaiterat ekarriak diren. Eskual-Herriko hil-hobi zaharren berezitasunez ixtudio eder bat ager-arazi du: La tombe basque.
	Pilotaz bi hitzaldi utzi ditu: La pelote eta Notre jeu national. Behin azaldu izan du ere: Le théâtre en pleir air.
	Bere euskal-literatura lanetan zenbat herritar ez ditu goretsi: Azkue, Aguirre, Pio Baroja, Luis Elizalde, Campion, Julio de Urquijo, Salaverria, Aranaz Castillanos, Martin Hiribarren, Maurice Harriet eta abar.
	Bereziki Etxahun Barkoxe ospatu du gain-gainetik, kasik piztu du, haren koblak bilduz eta Larrasquetekin publikatuz eta horrela bidea idekiz Haritschelhar jaunaren obra handiari.
	Erran gabe doha Iñaki eta Xabier bi saindu euskaldunak ez zaizkola sekulan ahantzi.
	Bere nobeletan eta ipuinetan Euskal-Herria sartu du ahal zuen guziez: ikus La Ferronnerie d'Ameznabar, Mirentxu, Yolanda, Bilbilis, Le moulin d'Hernani.
	Bainan Aita Lhanderen euskal obrarik handiena izan da haren euskal-hiztegia, 1.117 paia dauzkana, Xubero, Baxenabarre eta Lapurdiko 60.000 hitzez goitirekin. Lan horri buruz bazuen berak bildurik eta bil-arazirik hainitz eta hainitz nota balios. 1926ean hasi zen Dictionnaire basque-français horren argitaratzen, bainan berrehun bat pala ateratu-ta, gelditu zen ezin jarraikiz bertzelako sailek itoa baitzen. Eskualzale guziak penatuak ziren. Eta egun batez, Aranart apezak eta biek deliberatu ginuen gure laguntza eskainiko giniola Aita Lhande onari. Onhartu zaukun eta bere nota guziak igorri zauzkigun berehala: 1938an hiztegia bururatu zen: atsegin hartu ginuen eta aita jesuistak nola ez?

III
Erdarazko bertze lanak

	Aita Lhande ez zuten Pariserat bildu eskualzale gisa, bainan apez-lanetarat. Aitzinean ere egin zuen apez-lan, eta jalgi zituen araberako liburuak. Gazte altxatzen ari izanik, Jeunesse izkiriatu zuen erakusteko nola iduk gaztekilakoa; Luis nobelan ikus ditake nola ama batek, nahas eta gal dezaken bere semea: Mon petit prêtre nobelan aldiz nola amak salba dezaken. Fils de Dauphin eta Les lauriers coupés familiaren batasunari buruz eginak dira. Un maitre humaniste: Le Père Longhaie liburuak orroit-arazten du jesuita predikari gaiek ukaiten zuten erakaspena. Les Mouettes nobelak erizainen eginbideak aipatzen ditu alegia deus-ez. Les Mémoires d'un écureuil liburuak ere badu bere zuhurtzia.
	Pariserat-eta, Aita Lhandek aurkitu zuen nun zer egin. Dubois kardinaleak galde egin zion iker eta sala zezan hiri nausiaren inguruetako miseria gorria, hango eliza eta apez eskasa, bainan ere han gaindi zerbait ongi egiterat ari zirenen merezimendua. Gure ikertzale suharrak bazterrak inarrosi zituen bere artikulu, hitzaldi eta hiru liburuekin: harrigarriko arrakesta ukan zuten Le Christ dans la Banlieue, Le Dieu qui bouge eta La Croix sur les fortifs izenekoek. Ohart ondorioreri: Bortz urtez eraik-arazi zituen 52 eliza, 90 gazteen bit-toki, 52 parropia-etxe, 40 eri artategi, 12 eskola, 8 haur baratze eta 14 haurtegi.
	Bigarren sail bati lotu zen Aita Lhande: Radioz predikatzeari, ordu arte Frantzian segurik nehor ez baitzen atrebitu lan hortara. Hitzaldi argi, xehe, hunkigarri horiek bazuten aditzale, eta inprimaturik atxiki nahi baitzituzten asko jendek, hamalau liburutan agertu ziren: L'Evangile par dessus les toits, Le bon Pasteur, Les pauvres dans l’Evangile, Les béatitudes eta abar.
	Bainan zenbaitek estimatzen zuten leku soberaxko bazaukala hiri nausian, eta Parisetik urrundu behar zela. Buruzagiek itsasoz haindirat igorri zuten ohorezko itxura guziekin, mezulari handi gisa Ameriketara, Madagascar-ugartera eta Indiarat. Bera onhartua zen jokoaz bainan bazoan umilki eta pidaia bakotxak emaiten zion liburu berri baten parada. Horrela sortu ziren: La France rayonnante, Argentine, Chili, Uruguay, Madagascar eta L'Inde sacrée. Zorigaitzez, kurrida horiek funditu zioten osagarria: odolak jo zion bururat. Zenbeit astez mintzoa galdurik, hasi zelarik berriz mintzatzen, euskara jin zitzaion ezpainetarat, geroago anglesa, azkenean frantsesa.
	Erran dugunetik ezagun ahal da egun omendatzen dugun jakintsunak ezinago ohoratu dituela Eliza, Jesusen konpainia, Euskalzaindia eta Euskal-Herri guzia.

AZKUE

	Ordu dugu guk ere «Gure Herrian» Resurrección María Azcueren aipatzea. Eskuararen alde nehork egin duela nehoiz harek bezalako lan ketarik eta lan onik?
	Iragan hazaroan itzali zaikun jaun hori gutik dute naski ontsa ezagutu. Ez zen jenden arterat barreatu hetarik. Nahi dut ez zela gizon iheskaria, bainan lanek zioten bakarrik manatzen etxetik atheratzeko, ez behin ez berri jakin nahiak, are gutiago elhekatzeko janizak.
	Gu haren liburua eta gaineratiko idazkieri esker, heldu izan gitzaizko poxi bat ezagutzerat, eta irakurlek barkatuko daukute gizona balno xehekiago aipaturen baititugu haren obrak.
	1864eko agorrilaren 5ean sortu zen Lequeition muthiko bat Eusebio Azcueren etxean. Eusebio hori irakaslea zen, eta eskualzale suhar bat: harena da Parnasorako bidea deitu olerki edo poesia bilduma, 1896an agertu beharra zena.
	Etxeko lore berriari Resurrección-María eman zioten izena, eta arthatu zuten gain-gainetik.
	Erran daukutenaz, «Nautica»ko erakaspenari jarraiki zitzaioten sort herrian berean (1877-1880); 1881ean kausitu zuen Bilbon baxelergoa; laur urthe higatu Gazteitzko aphez-gai-tegian; handik lekora bertze hiru Salamankan Liburu Sainduen eta Elizaren legen ikhertzen. Grado guziak bildu zituen. Gero bai Belgikan, bai Cologne hirian, ikasi zuen musika biziki barna. Alemanian egonez alemanari ere behar zitzaion ontsa ohartu, eta hortik gerthatu zen frantses zonbaitek uste baitzuten Azcue, Frantziaren etsai zela. Ez zen gero frantseseri den gutienik aiher! Gerla denboran «Eskualduna» deitu astekarian aski garbiki eman zuen bere aburua.
	Zer nahi den, gazte-gazterik aitaren urhatseri jarraiki zer, eta eskuara odolean sartu zitzaion, hil-arte iraun behar zion sukhar baten pare.
	«Instituto de Biscaia» delakoan eskuararen irakasteko kargua baitzuten lar batzuen balioz nork irabaz, Unamuno idazlari famatua Azcuek garhaitu zuen…
	Entzun dut erraiten Unamunok ere bazuela ekhai onik lan horri buruz, eta beharbada hobe izanen zela eskuarari eman balio bere bizi guzia: hobe izanen, bai berarentzat, bai eta eskuararentzat! Nik ez dakit balitz-eko eiherak nolako irina dukeen. Bainan badakit Azcue jaun aphezak izaitez ez duela bere mendea galdu.
	Akademia xutik eman zutelarik, hura hautatu zuten buru, eta hil-arte, erran nahi baita hogoi-ta-hirur urthez, haren eskuetan gelditu da eskualzaingoaren giderra.

* * *

	Azcue jaun apheza , aphez zela oroz gainetik nehork ez du behin ere ukatu. Othoitz-gizon kartsua, predikari suharra, arima argitzale eta sustatzale bizia.
	Medikueri nahi ukan zioten ezagut-arazi Thérèse Neumann La estigmatizada de Konnersreuth liburuaren bidez. Ager-arazi zuen bertzalde Jesusen biotzaren illa, eta Lapurdiko katixima baten itzulpena. Kantika zer nahi ere jalgi dira haren gogo-bihotzetarik, hitz edo musika: Recordare, Jesusen biotzari, Andra Mariari, Done Joseperi, El Rosario, Letanias, Apez ostegunerako otoitza.
	Bainan elizatik landa, bazakien arraiki ibiltzen eta alegeraki idazten: haren theatroa nasaia da.
	Komedia pollit bat bada harena: Colonia inglesa, berak eskuaraz emana: lau «zarzuela»: Vizcaytik Bizkaira, Pasa de Chimbos, Sasi eskola, Eguzkia nora… Ba eta bi «opera»: Ortzuri eta Urlo.
	Bizkitartean ez du iduri Azcue jaunaren musikak eta theatroak erakarri diotela jakintsunen artean omen handirik! Ongi egin du halere entseatzea. Bertze eskualdun dohatsuago bati, nork daki ez dionetz bidea zabaldu, erakutsiz nun diren inthak eta murtzi-harriak bide hortan.

* * *

	Biziki errexagoak eta atseginagoak zaizku haren Txirristadak eta ipuiak ere, behinik behin Ardi galdua eta Bein da betiko.
	Hor dira ageri Azcue jaunaren eskuara malgu eta zirto pollitak.
	Halaber irakurgarrienetarik ez othe Lamiak Euskalerrian?

* * *

	Haatik jakitatezko lanek egin dute jaun horren fama handia, ez bakarrik herritarren artean, bainan urrungo erresumetaraino. Hasteko nola ez aipha haren hiztegi harrigarria: Diccionario vasco-espagnol-francés. Hitzak bildu ditu metaka, liburu eta paper zaharretan, bai-eta (herriz-herri ibiliz) Eskual-Herri bazter guzietan.
	Diote hiztegi horrek badituela itzalak: zonbait hitz gaizki hartuak edo gaizki itzuliak (bereziki frantseserat); huts edo eskasak andanaka; hortako behar izan zuen Aita Lhandek Azcueren lana osatu bere hiztegian, Baxenabarreko eta guziz Xuberoko hainitz eta hainitz hizkuntza eratxikiz.
	Halere hiztegi hori izan da, eta izanen ere luzaz naski, eskualzale jakintsunen ithurburu joriena. Gizon bakhar batek egiteko, erran ditake mixteriozko lan bat dela egiazki!
	Azcuek moldatu zuen sakel-hiztegi ttipiago bat, arras baliosa, nahi dut, ez bizkitartean Ixaka Mendizabalena bezain aberatsa.

* * *

	Eskuarari datxikola, izenda ditzagun bederen ager-arazi dituen gaineratiko lanak.
	Eskuararen irakasteko: Euskal Izkindea (erdaraz eta eskuaraz); Methodo práctico; Clave de temas: Prontuario.
	Eskuararen ikertzeko: Morfología vasca; Particularidades del dialecto roncalés; Aezkera; La epéntesis en la conjugación vasca: Verbo guipuzcoano: Del acento tónico vasco; Evolución de la Lengua vasca; Neologismos: Acerca del Santoral vasco; Gipuzkera osatua; Mendibururen idazkiak eta idaztankera; Observaciones acerca de la «Langue basque et langues finnoises».
	Denetan Azcue jaunak erakusten du zuhurtzia bat gaitza. Eta zentzu horrek begiratzen du gehienetan enganatzetik.
	Zonbaiten arabera, on zukeen bilhatzea bertze jakintsunek ere zer zioten, ala eskuararen legez ala erdaren legez: uste dute hertsitu duela bere behakoa bethi bera bere hartarik ariz, eskuara barnetik miatuz, hesiaren gainetik auzoetarat ez aski emanez begi eta beharri.
	Gure iduriko, Azcue ez zen ez hain hertsi, ez hain lauso. Irakurtzen zituen arrotzen lanak, bainan ez aipatzen, edo doi-doia, nahiago ziotelarik egin ez ikusiarena. Orotan berak bildu hitz eta hizkuntza nasaietarik bazaukan bazela aski argi gure mintzaire xaharrari buruz: eta argi hoik berme seguragoak zitzaizkon izen ospetsuenak baino.
	Behin edo bertze, bixtan da haatik ez zuela kalte izanen hain berekor edo berekoi ez izaitea. Bainan infrentzu gabeko aurkirik ez da.

* * *

	Azcue jaunak musika ikasi zuela erran dugu, eta bere baitarik eginikako lanek ez ziotela eman uste zuen fama.
	Bainan eskual kanta bilha, ez du hanbat parerik ukan, salbu naski Aita Donostia.
	Eta nola ez ditu ezagut-arazi? Irakur La Música popular vascongada. Irakur guziz Cancionero popular vasco, bere hameka liburutan, eta bertze Cancionero hura, bederatzi liburutan, bai eta Euskalerriaren Jakintzan eratxiki dituen kantu hek guziak. Zer bilduma!
	Eskual kantuen amodioa bihotzean sartua duenak eskerrak izanen diozka Azcue jaunari, bizi deno…
	Hacen ondotik kantu bila ibiltzen denak behar du aithortu deus guti duela biltzen: buruxka arin batzu, izaitekotz.
	Erran ditake salbatu dituela ordu onean, itzaltzerat zoazin hainitz aire eder, eta ez balu ere bertzerik egin, tan gaitza bazukeen eginik sort-herriaren alde!
	Bainan kasik harrigarriagoko lan bati lotu zen gazte-gaztetik, nahiz izkiribuz ezarri, ohidura, erran-zahar, ipui, ikusi-mikusi, basa-sendagailu, basa-sineste, aspaldiko bertsu, eskual hizkuntza, eta holako!
	1882 plama handi bethe ditu xehetasun hoitaz, eta eskualdunen gogoa urbildik ezagutu nahi duenak badu hor zer ikas.
	Ez du gezurrik erranen. Bada oraino hainitz ekhei bazterretan Euskalerriaren jakintzako lau liburuak bildu ez dutenik. Bederen erakusten daukute zer den egiteko eta nola egin, eta jadanik zama bat gaitza ezartzen daukute begien aintzinean.

* * *

	Hots, nahiz zehar-mehar baizik ez ditugun aiphatu Azcue jaun zenaren lanak, badugu aski erranik erakusteko Eskual-Herriak galdu duela seme on, jakintsu eta langile ospagarri bat.
	Egunkari-astekariek erran dute nota itzali den. Ibai ondoan iraganez urerat lerratu. Handik salbatu ahal izan dute, bainan inharros-aldiari ezin ihardoki laur-hogoi-ta zazpi urthetan…, eta zonbait egunen buruan Jainkoa baithan pausatu.
	«Gure Herria»k esker mila ongi egile kartsu zenari! Agian gaztek nahiko dituzte Azcue handiaren liburu baliosak irakurri eta gogoan erabili.

«LARREKO» ESKUALZALE ETA IDAZLARI

	Ezin ederkiago erranik aditu duzue nor zen Don Fermin Irigaray auriztarra: gizon eta mediku gisa, dena bihotz eta jakitate. Ene gain dago orai eskualzale eta idazlariaren aipatzea.
	Ez dut bera behin baizik ikusi, eta orduan ere doi-doia mintzatu, zonbait minuta. Auritzeko herri huntan, oraino apezgai nintzelarik. Solbezio egun batez, Arnegiko Don Lorenzo Polit zenak «Larreko» jaunari ninduen presentatu eskualdun berri bezala.
	Nork zuen asmatuko, handik hogoi bat urteren buruan, eskutitz har-emanetan jarriko ginela gu biak, eta berrogoi-ta-hamar urteren buruan nik hemen goretsiko nuela.
	Jainkuaren nahia, dudarik batere gabe.
	1919ko Abenduaren 5ean Eskualduna deitu Baionako astekariak atera zuen artikulu jakingarri bat: hartan «Larreko»k berak erraiten zuen, baizik-eta eskuara, bere burrasuen mintzairea, poxi bat ikasi nahi izan zuela bere lanpidea gatik, eriekin marruskatzeko, bainan ez bide zuela biziki iraunen haren indarrak, baldin Sabin Arana Goiriren erakaspenak ez balioke bihotzean aberzaletasuna piztu, ordutik osoki eman baitzitzaion, Euskual-Herriaren maitez, eskuararen beretzeari eta lantzeari.
	Irakurtzen zituen eskuarazko liburuak eta dena beharri bazagokioten baserritarreri, nola zerabilaten Nafarroako hizkuntza zaharra, bere erran-modu eta joskera berezienekin.
	Bainan 1921eko Gure Herria delako aldizkarian aitor zuen, Geroko gero bat eskuraturik, AXULAR baitan nehun ez bezalako argiak aurkitu zituela, jadanik eginbidez hanbat atxikitzen zion eskuara, handik goiti atseginez ezin utzia zaukan eta bertzeri ezaguarazi beharra.
	Geroxago Eskualduna Kazetan, Axularrez bertzalde, artamendatuko ditu gain-gainetik Sebastian Mendiburu, Domeka Aguirre, Armond Abadie eta Hiriart-Urruty.
	Bere eskual-lanean bakarrik ez egoiteko eta menturaz bertzen sustatzeko ere sartu zen asko asko batasunetan. Izenda ditzagun Nafarroako euskararen adixkideak, Euskaltzaleen biltzarra, Euskal idazleen elkargoa.
	Zer nahi eskual agerkari irakurtzen zuen: 1925eko Maiatzaren 15ean Euskalduna astekarian aipatzen zituen giro hartan euskalzale batek eskura zezazken irakurgai baliosenak: ez ziren guti.
	Beraz idazten zuen nasaiki hainitz aldizkaritan, nahiz aldian zonbait lerro bakarrik. Ikus haren denborako Argia, Euskalduna, Gure herria, Eskual-esnalea, Herria eta abar.
	Iker bazinetzake Iparreko gure agerkariak hetan ihaurri atxeman zinetzazkete «Larreko»ren artikuluak, bereziki Euskalduna delakoan.
	Egia erran, har-utz-ka ari zen: hiruzpalau ilabetez asteoroz berriak igor eta bet-betan geldi, gero berriz noizbait bere saila hartzekotan. Luzexko ixilik egon-eta, bera harritua zagon, agortuz bezala kausitzen zela, zertaz mintza ez jakin. Bainan laster iragoiten zitzaion ele-debekua.
	Goazen gaingiroki erran berriketari gisa zertaz ari zen ardurenik eta nolako ohi zuen idazkera.
	Funtsean, uste dut ekei guziak on zitzaizkola, aldez edo moldez, euskal hitz edo modu zerbaiten sahatzeko parada emaiten zioten ber.
	— gehienetan aroa aipu zuen: euri, lano, babazuza, elur, eguzki, ateri, beren erra.
	— gero sasoineko osagarria: jenden eta aberen eritasun eta heldeak: nabarreria, berrogei egunetako suharra, gripa, satarra, minondorra, karbanko gaitza…
	— handik landa merkatuko berriak: zonbatetan, xaalkia, babarruna, azukra kiloa, arroltze hamabikoa.
	—hala-hola laneko gora-beherak: lan gabea, sindikaten lan uzteak, nausien lan gelditzeak, denak alfer-aldi deitzen baitzituen…
	—politikaz ez zuen bere eritzirik emaiten, aipatzen hargatik ba auteskundetako kargudun-gaiak: jaimista, maurista, integrista, euskotar, liberal, zozialista…
	—ez zituen ixiltzen nahaste batzuen dinamita eta bonba uhaldiak, ez eta orduko poliza-gizonen egitate garratzak.
	—ixtripuak ez zituen ahanzten = etxe erretze edo lehertze, zubi kraskatze, mendi-litamendu, itsas-untzi hondamendu…
	—gaitzesten zituen kulpekariak, edaleak, lizunak eta heien egitate hitsak.
	—goresten aldiz ohiduren begiraleak, behardunen laguntzaleak, familien babesleak.
	—elizkizunen berriak ere emaiten zituen: misione, prediku, hilmeza, apespiku-gutun, aste-saindu, beila, ba eta Limpiasen bezalako miragarria, nahiz hautaz zuhurtzia handirekin mintzo zen, arrazoinekin.
	Herria Baionakoan ager-arazi zuen isendalari baten argiak apez gazteen laguntzeko, eri-handietarat deituak diralarik.
	—hil handiak ere agurtzen zituen, hala nola Joffre jenerala, Mussolini edo Domingo Aguirre apeza.
	—Eskual-herriko idazleri gogotik igortzen ziozkaten zorionak haien liburu edo berdin artikulu pollitak laudatuz = orroik nahiz horrela lorestatu zituela zoin bere aldia gure eskualdeko Barbier, Oxobi, Antxuberro, Zerbitzari eta Etchepare medikua. Bai eta lau idazle nafartar = Lahain, Oxinburu, Astobizkar eta Aitz-zuri: lauak Eskualdunaren berriketari zirenak.
	-zonbait aldiz kazetatik egiten zituen bere gomitak: behin horrela deitu zuen Saint-Pierre Auritzerat, bazkaldu-eta baziozkala herrian asko gauza pollit erakusteko.
	-Gaiak hain desberdinak izanez, artikuluak ez zezazken ukan denek doinu bera. Ez behar ere. Gehienetan seriosak ziren; arras bakan saminak, behin gertatu zitzaion bezala, gazte batzuek eskandala gorria ortzirale sainduz eliza batean emanik.
	Batzutan xantxa edo murrika pollikixko bazerabilan bere buruaren lepotik, erran badezaket.
	1919ko hazaroan, Eskualzaindiak urgazle izendatu zuelarik, huna nola Baionako astekarian eman zuen berria:

		«Akademia vasca» delako edo
		Elezaingoari ene onespena.

	Ez dakit bide zuzenetik, ni ote naizen Elezaingoko laguntzale Irigaray hura (ni baino Irigaray geigo bai-dabiltza bazterretan): baina, aspaldidanik euskaraz ari gera orri zikintzen, ni naizela uste dute aunitzek, eta onela bada ene esker berezi bat Elezaingoari.
	Zoritxarrez, ene laguntza apurrakin, guti irabazi duke batza unek. Baña, nola nai den, or doakuzue biotz erdi-erditik ene onespena».
	Handik zonbait asteren buruan, Bilboko bilkura batean Oxobi begitarte ilun batekin eskuararen geroaz arras etsitua atxeman zuten. Huna nola don Ferminek hazeka berean ihardetsi zion:
	«Egia diozu: euskara galtzen da, bazterretan galdua du.
	Mendiz hunaindiko irixketan biotzeraino sartua dugu espainol-erdara.
	Baino, egon apur bat: biotzeko min orren osatzeko gaia autatua dute. Ni naiz.
	Alderdi huntako egunkariek ba-eiki adiarazi ziguten, nolaz, bertze batzuen artean berezi ninduten Elezaingo lagun…».
	Segidan eratxikitzen zuen eskuararen begiratzeko ez zela bide bat baizik: deneri ezagut-araztea gure aberriaren mintzaire berezia dela.
	Mussolini famatuaz egin zuen artikulu bat frango gazia. Azken lerroetan auxe ezarri zuen:
	«Beharrik italianuek ez dakite euskaraz; balakite, sala nindezakete».
	Orai, bukatzeko, zer erran Larrekoren idazkeraz? XVII garren mendea hastearekin Malherbe-k nahi izan zuenean frantsesa frantsesagotu, ez zitzaiuten gramatikatzaileri jarraiki, are gutiago gorteko jaun-andereri. Portuko behar-ketariak hartu zituen maisutzat: langile horiek ez zituzken latinak, ez grekak, ez italianuek kutsatu, letradunak bezala.
	Don Ferminek berdin nekazari eta menditarren ahotik hartzen ohi zituen, bai eskual hitzak, bai eskual erranerak. Iduriz ez zen hain gaizki jokatzen. Ala bainan den lekutik baizik deus ezin bil. Kale edo karrikako eskualdunek orotsutan hitz biziki gutiago derabilate bertzek baino: artzainek bana bertze bira mila badeuzkate, laborariek hamabira ehun, plazakoek zortzi bat ehun, gorenaz. Hitzez erran duguna, errepika ditake eskual-modu eta joskeraz.
	Hiritar zonbaitek ez dute gauza hoitaz ohartu nahi. Alta bistan da gatz gehiago baduela, erdarak kutsatu ez duen eskuarak.
	Horrek ez du erran nahi beti eta beti molde beretan itxuri behar ditugula gure gogoetak. On baino hobe da segur azkatasun poxi bat edukitzea eskuaraz ere, hizkuntza hertsi eta linbroegi atxiki gabe.
	Larrekoren eskuarak badu behar bada han hemenka bortxa aire bat, idor eta gogor aide bat, bainan oro har, Jean Etchepare medikuarenak bezala «jaun» emaiten du, demokrazia aro huntan ere, ez baitzaiku batere itsusi:
	Aingeru Irigaray jauna, «Prosistas Navarros» zure liburua atsegin handirekin irakurri dut behin eta bietan. Zure aitaren lanari iduri zait ez diozutela aski leku eman = badira artikulu ederrak, agertzea hartze luketenak, Larreko maitearen ohoretan eta eskuararen onetan.
	Egun batez agertze hori eginen dalakoan, deneri bihotz, bihotzetik agur.

MISTRALEN «MIREIO» ESKUARAZ

	Jaz, bazter guzietan Mistral handiaren ehungarren urtheburua goretsi dute. Utzi dituen irakurgaiek alabainan gizonaren gogo-bihotzak bethi goiti deramazkite, irakurlea izan dadin Frantses, Espainol, Angles, Aleman ala Italiano, izan dadin jakintsun handi ala batere ez.
	Ordean Provence-tarrek diozkate egin jai eta aiphamenik hunkigarrienak.
	Hartze zituen segurki.
	Hemeretzigarren mendea hastean, heien sor-herriko mintzairea xokoan zagon oraino, ttontto-aire, eskas-aire, atheratzeko herabe. Eta horra nun buru gaitzeko gizon suhar bat jalgitzen zaioten ororen artetik: mintzaire xahar maiteari, sorgin ongiegilea bezala, lotzen zaio: odol berritzen du, zalhointzen, joritzen, eta, nehork uste gutienean, boz miresgarri, legun, bero bat emaiten dio: Mireien boza.
	Orduan ziren orduan halrotu, bazterrak! Harrotu eta harritu: begi guziak Provence eskualdeari zauden, hango mintzaireak bazukeela engoitik ixtant bateko bizi eta bertze edozoinen bethe bazela.
	Ai, gure eskuarak ere baluke Mistral baten, sustatzaile eta dirdistaile baten beharra! Bainan Mistral horri eman othe lezoke, deus onik egiteko baitezpadako den gai hura?
	Askok ezetz diote. Egiaz bertzalde mintzo dira, gure ustez. Huna frogarik hoberena: Ormaetxea jaun onak eskuaralat itzuli berria du Mireio, eta berak diona: etzaio «beste munduko lana izan».
	Aithor dugu, guhaur ez ginitzaizkola gogotik lotuko sail horri, hitz beharrenak, bereziki Provence-ko ohidura xaharreri doazkotenak eskas izan beldurrez. Eta Orixeren irakurgaia hartzearekin, baginauden ea atheka hortarik atherako zen eta nola.
	Athera? Bai eta aise!
	Ez da nehun murtzi-harririk, ez hats-bahi, ez nekherik ere ezagun!
	Ur xirripa bezala darian abiaturik, deusek ere geldiarazten ez duelarik, bidez-bide bere hel-burura badoa, argi eta garbi, erasirik goxoenean.
	Mistral baten asmu, olde eta gogoetak, diren bezain gora, sakon eta biguin izana gatik, eskuarak hain ontsa jaunzten ahal dituenaz geroz ez othe litake ordu, guri ere sor dakigun lehenbai-lehen Mireio bezalako irakurgai berri, maite, aiphagarri bat?
	Segurki baietz; eta, nehork egitekotz, iduri zaiku Ormaetxea jaunak berak egin lezakegula amesten dugun «poema nagusia». Ja, Provence-ko arranoaren lagun, ibili da gora-gora zeruetan gaindi: hegalak jarriak ditu hedoi-gainetako haize ukaldi guzieri; ea ez othe zaikun bakharrik abiatuko egun batez izar dohatsueri buruz?

TEATRO EUSKARO

	Antonio Maria Labayen da teatro-gaietan Eskual-herriko gizonik adituena. Ez du bakarrik izkiriatu hainitz obra, molde guzietakoak, bainan beti danik ari izana da teatrolarien berotzen eta akulatzen. Bertzalde, ez nahiz bere xokoan mutxitu, urrungo airea ere hartu du arrotz herrietako teatroaren berri bilatuz.
	Ez da beraz harritzeko «Auñamendi» liburutegiak galdegin baitio denen meneko ezar dezan bere jakitetik zerbait, eta horra orai agertzen den liburuaren etorburua.
	Labayenek hainitz ukanez erraiteko, ezin ditu erakatsi beharrak oro liburu bakar baten kabitu. Bigarren tomo baten haiduru gaude beraz.
	Lehen zati hau bera bi gaiez orhatua da. Ehun paiek kondatzen daukute zer izan den eskual teatroa hastapenetik hunat. Azkenez nahi ginduzkete argitu teatroari doazkon lege bereziez.

* * *

	Egiazko teatroaren (hots, oraiko teatroaren) aintzinzale izan da Eskual-herrian frango ikusgarri, teatroaren egite zerbait zuketenak: elizkizun, profesione, ihaute-josteta, toberamustra, bertsulari-guduka, maiatz-arbola-besta, bainan berezikiago Xiberoko pastoralak, maskadarak, xikitoak, irrigailuak.
	Erran dute ba Elizako teatro zerbait izan dela hamaseigarren mendean edo, bainan ez da segurtamenik.
	Hemezortzigarrenean hastapen ttipi bat izan zuen eskual-teatroak Munibe eta Barrutia jauneri esker, bainan ehun bat urtez ez zuen ukan segidarik.
	Marzelino Soroak sortu berri-arazi zuen 1876ean Ziburun, eta Donostian abiatu zuen etorkizun eder bati buruz.
	Labayen jaunak hirur sasoin ezagutzen diozka eskual-teatroari: lehena 1876ean hasten da eta 1915ean bururatzen; bigarrenak 1945garren urteraino irauten du; hirugarrenak orduantxe hartu duke bere oldarra eta oraino hartan gitazke.
	Lehen sasoina, ahal bezalakoa izan dena, nor harri? Nehork ez zuen orduan teatroaren usaiarik, ez idazlariek, ez jolalariek, ez ikusliarrek. Josteta batzu ateratzen zituzten, dena ditxo, arraileria arrunt eta elhasturia bitxi. Jende xehea baizik ez zabilan heien ikusten, eta asetzen omen zen irriz karkailaka. Komediek ez zuten gehienetan batasunik, ez kanorerik: orro eta keinu larri, trufa eta ihakintza zozo-aire eta elhe makur, hortan zen urte hetako jeinu komuna. Bainan zerbaitetarik behar da hasi: predikari famatuena ere, haur xume zelarik, apapaka hasi zen mintzatzen, eta lasterkari hoberena ikur-makurka eta xuti-punpaka ibiltzen.
	Halere bazuten merezimendu abiatzalek, eta agur ditazke Soroaren ingurumenean Iraola, Gamboa, Gorostidi, Illarramendi, Uranga, Elicechea.
	Geroxago agertzen dira berri batzu: Azcarate, Antia, Fuentes, Iribarren, Olazabal, M. Arzac, Pepe Artola, Altuna, Alen, Baroja, Zapirain, Otaño.
	Opera batzu ere muntatzen dituzte: Pudente, Iparraguirre, Txanton Piperri, Artzai mutilla.
	Eta anartean ateratzen da Toribio Alzaga, gure teatro gizonik famatuena, eta harekin V. Mocoroa, J. Eizaguirre, Amondarain, J. Garcia Olaizola, Agesta, A. Barriola, Elizondo.

* * *

	Bigarren sasoina 1915ean hasten da. Akademia bat eraikitzen dute Donostian eskual-teatroaren alde, eta Eskola berezi bat xede berean, Alzaga buru.
	Orduan gure teatroak egiten du urhats handi bat aintzina. Idazlariek ikasten dute zer den zinezko teatroa, nola antolatu behar den, nola emaiten ahal zaion bizi eta begitarte. Jokalariek ere uzten dituzte zanpantzar-jostetak eta moldezki agertzen dira tauletarat. Ikusliarrek, beren aldetik, hautematen dute, irri lodiaz bertzerik izan daitekela, eta irriaz kanpoko sendimenduak ere balios izaitea ez dela hain arrado. Hots, denek beren aprendizkoak egiten dituzte, elgar igurikatuz eta elgar sustatuz, berankeriarik gabe, bainan lehiakarrerik gabe; halako gisaz nun sasoin ohargarria jalgi baitzaiku, bai eta guziz ohoragarria, antzerki biziki onak eta iraunkorrak argitarat emanez.
	Berriz ere badugu nor izenda nahiz ez ditugun luzazegiz zonbait baizik aipatuko: Jose Elizondo, Arostegui, Amonarriz, Garitaonaindia, J. Olaizola, Gorostidi, A. Barriola, Tene Mújica, C. Elicegui.
	Geroxago bertze zonbait jaliko dira, hala nola Oyarbide, Biona, A. M. Labayen, Urquia, Alegria, Carrasquedo, Olarra.

* * *

	Bainan hemen liburuak uzten du ixtant bat Gipuzkoako teatroa, Bizkaiko berri eman beharrez.
	Hemen ere ez da segur izen eskasik. Bertzek bertze, Echave, Viar, Parada, Maruri, Costes, Scheiffer, Azkue, Aresse, Mocoroa, Ortuzar, Arriaga, Arriandiaga, Bustintza, Arana-Goiri, Eleizalde, Achica Allende, Blanco, eta guri hurbilago Agustin Zubikaray, Arcocha, Erquiaga, Ziarzolo, eta, eta.

* * *

	Hirugarren sasoina ez da, egia erran, bet-betan sortu. Bigarren arokoak ontu ziren, zohitu, handitu. Agertu ziren antzerki-bildumak, errebixta berriak, jokolari-moltxo gurbilak, hola nola Saskinaski. Eta «opera» andana ederra ere ilki zen, oixtion aipatuen gainera: Anboto, Guernica, Ramuntxo, La Navarraise, Chiquito, Maitena, Semetxi, Mendi-mendiyan, Mirentxu, Lide eta Ixidor, Urtzuri, Urlo, Zorigaiztoko eguna, Oleskari zarra, Katalin, Lekobide, Itxasondo, Perkain, Juana, Leidor, Zigor.
	Eta Frantzia aldeko Eskual-herrian, nahiz Karmele 1882koa den, behar dugu aitortu moda berriko teatroak 1921ean baizik ez duela hartu hastapen onik erran nahi baita Gipuzkoako bigarren sasoinean, beraz mende-erdi baten berantarekin. Hogei-ta-hamar idazlez goiti ari izan dira komedia izkiriatzen eta berrehun baino gehiago jalgi dituzte, denen kapitain daudelarik Larzabal jaun apeza eta Monzon jauna.
	1945etik hunat iduri du ozka batez goiti abestua dela eskual-teatroa. Indar batek ez othe duen gazteria bulkatzen kasko edo thini gorenetarat, bertze herrietako teatroen heinerat heldu beharrez. Ez dute gehiago nahi komedia parregarririk; eta dugun, aitor oraiko ikuslek zineman eta telebistan beren eskolak egin dituztela, ez bailezazkete naski jasan lehenagoko xauxunkeria edo tontokeria batzu; bainan, halere kasu! Ez dira, ez, jende guziak pret Ionesco eta Beckett batzuen konprenitzerat. Goazen erreposki!
	Hogei urte hautako izen berezienak izan dira: Larzabal, Monzon, Labayen, Echaniz, Albizu, Zubikaray, Arcocha, Dolores Aguirre, Erquiaga, J. de Echaide, Zaitegui, Amezaga, Larracoechea, Garmendia.

* * *

	Ororen buru, erran ditake bortz ehun teatro-gai jalgi direla eskuaraz gutienetik 89 urte huntan. Badira seguru hoitan purruxkila batzu, balio gutikoak.
	Bainan erdiak segurik oraino agertzeko gai dira ehun baino gehixago nun nahikoeri zorrik gabeak.
	Labayenek diona: Soroaren Anton Kaikutik Larzabalen Bordaxuriraino aintzinamendu gaitza hauteman ditake, eta uste izaiteko da gero ere iraunen duela eskual-teatroaren goitiko oldarrak.
	Iragan astean Labaien jaun jakintsunaren liburu berriaz hasi ginen zerbaiten erraiten. Lehen partea baizik ez ginuen aipatu, toki eta asti eskasez. Adi-arazi ginuen nola izkiriatu zuen Eskual-teatroaren ixtorio labur bat.
	Aldin huntan nahi ginuke hitz bat erran bigarren parteaz.
	Hortan emanak zaizku teatroari doazkon lege edo manamendu batzu, Eskualdun teatro-gizonek ikasi nahi badituzte.
	Berak dionaz, ez ditu xoilki bere burutik ateraiak, bainan hainitz liburu irakurri baititu gai hortaz, hetan atxeman argiak ezarri gogo ditu gure meneko.
	Lehenik agur bat egiten diote bere irakasle handieneri, izan diten greko, latin, frantses, espainol, aleman. Bereziki Henri Gouhier-i dituen zorrak aitortzen ditu esker onez.
	Gero hasten da bere sailari. Teatro zer den ezagutarazi nahi dauku. Gertakari baten elhez eta keinuz itxuratzea ikusliar batzuen aintzinean, horra teatroaren funtsa, gertakaria arrunt alegiazkoa izanik ere, kanore zerbait emaiten zaion ber. Beraz irakur baizik ez daiteken komedia, tauletan eman ez daitekena, ez da egiazko komedia: literatura ederra izan daiteke, ez da teatroa, eta teatro zoingehiagoetan ez lukete saristatu behar. (Haatik ezin jokatuzko fama egin baitzioten Claudel zenaren antzerki batzueri, azkenean ederki jokatu dituzte!) Teatroa ez dute hitzek berek egiten, bainan itxuratzen den auzi bizi batek, eta mogimenduak behar du nagusi.
	Halere antzerki-egilearen lana ez da alferretakoa: harek ditu manatzen keinuak, urhatsak, oihuak ba eta ixiltzeak ere: ongi konprenitu behar baita ordean!
	Antzerki mota asko badira! batzuek hunkitu nahi dute, bertze batzuek irri egin-arazi; zonbaitek nahas-mahas derabiltzate irria eta nigarra; denek denbora-pasarazteko gogoa dute, artetik zerbait erakaspen sakaturik ere, alegia deus ez. Alabainan teatroa ez da berenaz ez eskola, ez predika-alki, ez politika-biltzar, bainan jostaleku eta abusa-toki.
	Buruan sartu behar dugu teatroa dela oroz gainetik kondaira bat ongi eremana, ustegabez ustegabe punpaka, gertakariak koropilatuz, eta azkenean koropiloa deseginez, aditzaleak bururen buru hatsaren gainean atxikiz, jakin nahi dutela nola xurituko den auzia.
	Ezen teatro-gizonek aditzaleak dituzte beti gogoan; eta herri batean herritar gehienak dira aditzale-gai, eta ez bakarrik zonbaixka. Beraz denen meneko komediak egin behar dira, heien zentzu, mintzaire eta kulturari emanak: heien ganik urrunegi loaken teatroa, behar den bidetik zeihar balabilke. Labayenek ez ditu kondenatzen eskolatuen arteko teatro-berri entseguak, bainan ez du uste entsegu horiek ondorio onik baluketen jende xehearentzat.
	Unamuno zenaren iritziaz on egiten du. Filosofo handi horrek ez zuen pentsatzen teatroak behar duela baitezpada moralatik berexi: ez zitzaion iduri zikinago eta ederrago izan zitakela.
	Bertzalde teatroak kanorea eskatzen ote du? Egia erran, bati sinesgarri zaion gertakariak, baditake bertze batentzat ez duen kolorerik. Nork gure idurimenaren arabera jujatzen ditugu gauzak, eta jokolari artexek badakite lillura botatzen.
	Ofizio, tresneria, apaindura: hein batean, hiru gider horiek lagunt de,akete teatroa: emaiten al diote egiaren itxura gehixago. Bainan, hein batean bakarrik. Ikusliarrak badaki berdin, denak alegiazkoak direla taulen gainean. Teatrolarien jokoa da beharrena, eta phurli beha aise ahanzten dira ingurumenetako xurruburukeriak.
	Eta zer erran irriaz? Egungo egunean gazte batzuek arbuiatzen eta erdei,natzen dute irria: gauza arrunta zaiote; eta Uztaritzeko teatroan Blazy jaun erretor zenak ezarri baitzuen: «nigarra labur, irria luze», heiek luza lezakete nigarra eta laburt irria. Labayen jaunak goresten ditu irria eta omore ona, eta guti prezatzen dena ikarakeria eta etsimendu diren antzerki buru-joangarriak.
	Gero emaiten ditu zonbait aholku teatro-izkirianteri. Oroz gainetik galde egiten diote sail bakar bat baizik ez dezaten har. Sail horren rrreneko izan ditazke gertakari desberdin batzu, bainan tinki datxikotela xede nagusiari. Nahi du beti izan dadin zerbait mixterio xilatu beharra, azken ponduan argituko baita. Lan gaixtoena, nola burura antzerkia, bereziki komedietan. Ez da hortako segereturik.
	Azken kapituluan Labayen jaunak emaiten ditu Goethe idazlari handiaren zonbait iritzi edo aburu.
	Hau lehenik: ofizio bat dela teatroarentzat izkiriatzea, eta hortako dohaina ez duen batek hobe duela lan horri ez lotzea.
	Gero: izkirioz irakurtzalearentzat laket dena ez dela beti teatroan agertzeko on. Goethek «Hermann eta Dorothea» ager-arazi zuelarik, liburuak harritzeko arrasketa ukan baitzuen Topfer-ek antzerki kondu ateratu zuen, bainan teatroan aditzalek ez zioten gatzik atxeman.
	Bertzalde: teatro ona ez du xoilki ofizioak egiten jeinua, talendua ere baitezpadako da.
	Ororen buru, ezagun da teatroa ez dela josteta errexa.
	Orai dugun aitor teatroari buruz ez daudela teatrolari guzti guziak Labayen jaunarekin adox, xehetasun guzietan. Batzuek hetxiegi aurkitzen badute, zeren den lege zaharren frango atxikia eta bereziki errespetuari, askok ez ote duten zabalegi kausituko, zeren lirikari edo dantzari leku emaiten baitiote komedian? Ez da erraiteko baizik, buru bezenbat aburu agertzen direla teatroaz mintzatu behar delarik.
	Bigarren liburua jaliko den artean, bihotz-bihotzetik goresmenak zuzenduko diozkagu Labayen jaunari, esker hoberenak ere: haren lana arras beharrezkoa ginuen.
	Ondar urte hauk eskuararen konduen egiteko urteak ukan ditugu.
	Olerkiaren kondaira egin dauku Aita Onaindiak;
	Bertsolariena, hunek berak eta Aita Zabalak;
	Literaturarena, Michelenak eta Villasantek;
	Eta huna orai teatroarena… Labayenek.
	Agian, konduak egin-eta, ez gira loak-hartuko bainan oldar berri batean ethorkizunari buruz behin ere baino ederkiago abiaturen.

HAZPARNEKO ANDEREA
(MOLIERE-TIK MONZON-ERAT)

	«Les femmes savantes» komedia Molière-k, 1672an eman zuen bortz zatitan. Huna haren ekeia. Chrysale burjes gaizoaren etxean, emazte guziak emanak dira jakitateari: Philaminte haren andrea, Belise haren arreba eta Armande alaba. Haatik Henriette, haren bigarren alabak ez du gogoan Clitandre-kin ezkontzea baizik. Zorigaitzez Clitandre-k ez du Philamente andereari kausitzeko behar laitekenik: giza-gaizoak erakusten du ez duela emaztetan jakitatekeria batere estimatzen eta dena mespretxu dela etxeko jainkotzat daukaten Trissotin basa-poetarentzat. Behar litake beraz Chrysale aski azkar, arras gogokoa duen suhi horren onhart-arazteko. Bainan Philaminte izigarriko manatzalea da: senharrak ez daki haren aintzinean amor emaiten edo ixiltzen baizik; hanbatenaz nun andreak nahi baitio Henriette Trissotin-i eman. Bizkitartean Chrysale ahulak, Ariste anaia sustengu, zin egiten du noiz nahi, azken mementoan onhart-araziko duela bere hautua. Mementoa heldua da. Philaminte-k ekar-arazten du notaria, eta espos-gaitzat aipatzen dio Trissotin-en izena; Chrysale-k Clitandre-na. «Bi senhar-gai, dio harriturik notariak, hanixki da usaien arabera!» Philaminte nausitzerat loake naski, Aristek ez balu berri txar bat ekartzen: auzi bat galdurik eta bankarrota baten ondorioz, Chrysale tturindua da Trissotine-k orduan agertzen du bere bihotz itsusia: gibelerat egiten du. Beharrik berri txarra ez zen Aristen jukutria baizik: Clitrande eta Henriette ezkontzen dira elgarrekin denen alegrantzia handienean.

* * *

	Monzonek komedia hortarik nahi izan du antzerki berri bar ratu Eskualdunentzat.
	Arrazoinekin pentsatu du Eskualdunen artean jakin-nahiari askoz nausitzen zaiola handi-nahia edo ohore-gosea. Basa-jakintsuak bazterrerat utzi ditu, eta asmatu du Hazparneko anderea: andere hori ez da segur nor-nahi; moko fier bat bethi bai, bere familiaren ohoreaz ezinago hartua: bere senhar amerikanoaren fortuna ez askiz, handi-mandiarena egin nahi du eta «markisa» tituluaren ondotik dabila, irri-egingarri bilakatu beharrik ere.
	Gogoratu zaio auzoko jauregian bizi den aitoren seme batekin ezkont-arazi behar duela Mayi bere alaba. Hunek nahiago du Ezpeletako miriku gazte pilotari xehe bat: Beñat Elizanburu.
	Panpi, Mayiren aita, abisu bereko da: Elizanburutarren adixkide xaharra ez dea? Moliére-n Chysale-n pare, kitolis gaizo bat da, bere emaztearen menekoa: urrundik ba espantu asko: «hemengo nausia, ni; etxe huntan nik dut manatzen»… bainan gero, etxekoanderearen aintzinean, gizonik ez, ikaran, umil-umila, haren erranerat erortzen…
	Handi-mandien usaiak har-arazi nahi diozka senharrari Hazparneko andereak: behar du ikasi gizonak golfean artzen, zaldiz ihizin ibiltzen… eta segur hemen «Les femmes savantes» ahanzten zaizku, gogorat heldu zaikularik «Le bourgeois gentilhomme» bere erakaslekin burutziarik ezin emanez zapart egingarri. Eta berdin erran ginezoke Gachiune kriketari ez «La précieuse ridicule», bainan xuxenago «La bourgeoise ridicule»…
	Familian badute, azen ontzeko, izeba edo ttantta mutzurdin sintsa bat: Mariana; dena othoitz, dena xaunxunkeria, baizik-eta gizonen bertute feirosari ezin fida daitekela, eta, hasteko, guziak ondotik amoros dituela… Gaizo mentsa! Uste du bai Beñat bai Jauregiko jauna hartaz direla hartuak eta ez Mayiz. Hemen Monzonek norbait berririk pentsatu dauku. Mariana horrek badu Armanden eite, ezkontza mespretxatzen duelarik; Belisen eite; bere burua gizon-bihotz guzien panpalinatzat daukalarik; ba eta naski Tartufen eite, ez baitu beti zin-zinez ar dela iduri! Baditake ezkont-janizak burua nahasi dion mutzurdin gaixoari… ez baitzuen beharragorik…
	Molière-k ez zuen apezik bere komedian. Monzonek biga eman ditu: herriko erretora eta «monseñore» bat. Erretora, frango plantakoa, xehea, zentzuduna, omore onekoa. «Monseñore» delakoa aldiz xanfarin eros-errexa, nehork ez baitaki nundik sortua den Erromatik dirutan truk «markisa» titulu baten ardiesteko… Goitia familiako batentzat!
	Jauregiko aitoren semeak ez du fatxada eskasik: polliki mintzatzen da, mintzaire zerratu batean, bertsu hutsa! perttoli batzuz emokatuz noiz nahi bere solasa: diruari jenderi baino atxikiago dela ez da dudarik, egiten badu ere ontasuneri ez axolatuarena!
	Horiek hola, Hazparneko anderea bere xedeari thematua dago, eta (itxuren arabera) gertakari guziak alde heldu zaizko; senharra ez zaio menturatzen kontrestatzerat; gehiago dena, Pampi gaizoak behin baietaz erran du, Mayi ezkon dadin jauregikoarekin! «Markisa» titulua ere bidean omen da….
	Gaixo Mayi! Gaixo Beñat! Nola jalgi ateka izigarri hortarik? Hor da, beharri, Panpiren anaia, Dominixe zapatain. Hunek ez du Moliére-k asmatu Aristen eite handirik salbu borondate ona. Scapin maltzurraz orhoitarazten gaitu, izaitekotz! Gauzen antolatzaile handia izanen da. Mayik bildu du Aitoren semea osabaren ganat, alegia deus es, eta hunat galde eginen dio diru zerbait presta, baizik-eta anaiaren aferak ez doatzila itxurek erakusterat emaiten duketen bezain ontsa… Jauna, berri hoik aditzean, hozten da diruarengatik nahi zuen Mayi; ez badu fortunarik, fa!
	Eta Erromako paperak Goitia izenarekin ekartzen badio «markisa» titulua, Nikolasa sehiari emaiten dio jaun erretorak, hunek ere Panpik bezala Goitia baitu deitura.
	Ororen buru, Beñat eta Mayi ezkontzen dira eta Hazparneko anderea kontsolatzen da erranez: «Ene semia markisa balinbada, zer naiz ba ni?

* * *

	Beraz, zerbait eite izana gatik, Molière-n komediatik frango urrun dago Monzonena: han-hemenka entzuten den pastoraleko aireak eta hirugarren zatiko zamalzainek ere mintzairarekin batean eskual usain berezi bat emaiten diote.
	Oro har, irri gehiago egin-arazten du, eta fantesia hainitz badu Molière-n obran etzenik.
	Uste dut komedia berri hunek arrakesta gaitza izanen duela Eskual-herriko teatroetan gaindi.
	Gure goresmenak Monzon jaunari bihotzaren erditik.

PIARRES LARZABALI EGIN IHARDESPENA

	Aditzale maiteak, entzun ditugun elhe airos eta azkarren ondotik, ez zait iduri ene semetxiak hanbat kontsolatzearen beharrik baduen. Bertzenaz ere, bere burrunba-xalapartekin holako putiko bat besotan atxikitzeko, ni ez bezalako aitatxi bat behar luke: Agerre herri-altxatzalea bederen.
	Zure alkian uzten zaitut bada, Larzabal adixkidea, Jaun Presidentaren gomendio, eta berehala lotzen naiz ihardespenari.

* * *

	Hemeretzi ehun eta hogoi-ta-hamarreko hazilaren 27an Azkaine huntan ginen zonbait lagun Elissalde jaun aphez zena eskualzain sartzeko egunean. Ez zen izan besta handirik. Aratseko seiak irian bildu ginen eskola giristinoan.
	Azkue famatua buru, eskualzainak hor ziren, orduan usatu xingolekin. Zerbitzarik goretsi zuen bi hitzaz Landerretche bere aintzinekoa, eta erran zaukun nola eginak diren eskuaraz landare eta lili batzuen izenak. Lacombe zenak ihardetsi zion. Bertzeak bertze, aipatu zituen Azkaindar izkiriant famatuak, ez bakarrik Chourio, bainan Hiribarren eta Lapeyre bi anaiak. Elissalde denbora-kari bortzgarren heldu zen, eta Lacombek bere goresmenik kartsuenekin eskualzain-medaila eman zion lepotik.
	Azkaingo lurra ez da agortu. Larzabal jaun aphez adixkidea, huna orai zu seigarren: seigarren denborakari, balioz uste baitut Chourio aspaldian aintzindu duzuela gehienek. Eta segur naiz zure ildoan loretuko dela gero ere herri huntako hainitz landare lorios, eskual-literaturaren alhorrean.

NOR ZITUGUN

	Zutaz banuke frango erraiteko. Bainan zuk eta nik bertze batzuekin Eskual-herriaren alde hasi dugun mus-partida ez baita oraino bururatua, gure aditzalek konprenituko dute ez detzazkegula hemen agert gure karta guziak. Halere xintxoki ariko gira, parerik ukatu gabe; eta ene erran guziak egiak izanen dira, nun ez naizen nahigabetarik enganatzen.
	Azkainen sortu zinen beraz hemeretzi ehun eta hamabortzean, laborari etxetiar ttipi seme, aita gerlan zinuelarik. «Gure herria» deitu agerkari ederrean kondatu ditutzu ezin amultsukiago haurreko zure orhoitzapenak: Larrungo lan eta josteten berri, aldaira ixtorio, xerri hiltze eta nik dakita. Bada nun alegera, bainan denbora berean zonbat xehetasun hunkigarri. Zer olerkaria, zu, bihotza uzten duzularik mintzatzera!
	Bederatzi lagun baitzinezten familian, geroztik aita eta bortz haurride zendu zaizkitzu, bi anaia gerlaz. Egun, amarekin ez da batto baizik gelditzen denik zure egungo besta huntan parte hartzeko, nahiz segur naizen, bertze mundutik ere, loriatuak dauden beren Piarres maiteari beha.
	Sort-herrian eskolak hasirik, Hazparnen, Uztaritzen eta Baionan segitu eta bururatu zinituen. Oixtion jorraldi bat garratza eman diozute zure errient-erakasleni. Ez dut uste suminduraz karatoxatu ditutzula, bainan omore on hutsez, suminduraz karatoxatu ditutzula, bainan omore on hutsez, goazen ba paso!
	Nik Uztaritzen zaitut ezagutu. Orduan zinen mutiko torropiko gorrail bat, begi alimale batzuekin, buru-sorbaldak doi bat makurtuak. Zuk ere ez zinuen, denbora hetan, «Miss Ascain» baten egiteko gai handirik. Bainan bazinuen bertzerik. Hogoi-ta-hamazazpi urte huntan eman ditudan nota guziak atxiki ditut. Behar dut erran, alemana erakasten nautzularik, behin 12 eman nautzula, bietan 13, bertze aldi guziez 14. Ez da erraiteko baizik eskolier hauta zinela; zure plazak araberakoak ziren, bethi lehenetan, eta urtearen buruan lehen, Pascassio doniandarra garhaiturik. Berdin eskuarazko lanetan. Orhoit naiz sumatu nuela zu batean jeinu-azi zerbait. Hamahiru urté zinituelarik, ager-arazi nituen astekari batean zure zonbait pertsu: Belea eta axeria; 15 urtetan «Betizoak» aipatu zinituen lantto batean eta «Gure herria» errebixtak hartu zuen; zure lehen komedia ere, Bazkari hauta, «Aintzina» ene ilabethekarian jalgi beharra zen geroxago.
	Unamuno zenak erraiten zuen gaztek erakaslearen erranak bethi infrentzuz hartzen dituztela, eta ontsalaz eskolemaile batek ez lukela sekula santan sinesten duenik erakutsi behar. Ez naiz aburu hortakoa. Jakina: eskolemaileak ez du bere pentsatzeko manera saka-saka bortxaz onhartaraziko. Hobeki helduko da, zonbait pindar erainez, eta sua han-hemanka lotu dela ikusi duen ber, emekiño buhatuz eta akulatuz… ahalaz urrundik. Bai urrundik: alabainan gaztea beregaintiarra da: bertzek erranak baino nahiago ditu berak asmatu dituelako egiak, nahiz laket duen bertzek hitz-erdiak erranen bere burutarik osatzea, erakaslen segeretua xilatuz.
	Eskolemailearen lana ez da bera errexa, bereziki biligarro buruzkin batzu dituelarik partida. Eta adin gaixtoan astotzen direlarik, ez da mirakulu nolazpait zentzatu behar baditu ere. Bainan, arimaz egia, ez naiz orhoitzen ez zure astokeriez ez eta eman dauzketzudan gaztiguez.
	Eskoletarik kanpo ere izan duzu zerbaiten ikasteko parada. Hamasei, hamazazpi, hemezortzi urte zinituelarik, hiru «sasoin» egin zinituen Donibane Lohizunen «garçon de café» bezala: bizitzen ikasteko eta gauza askori ohartzeko ofizio hauta. Soldadogoa Parisen, han bildu baitzinuen «diplome d'infirmier» delakoa: dena ere on!
	Gerla, Baionako «berrogoi-ta-bederatzigarrenean»; baina, Frantziak lehen mantxa galdurik, erabili zintuzten presoner Alemanian, Txekozlobakian eta Polonian, nehun ez baitzinen laketzen seguraz ere! Jan-eskasak eta arta-eskasak eriturik, behar ukan zintuzten Suisarat igorri. Ibiliz-ibiliz gaztea eskolatzen omen da hainitz.
	Suisatik itzuli zinen Eskual-herrirat eta Hazparnen hartu zinuen zure bikario kargua.
	«Résistance clandestine» delakoan sartu zinen Alemaneri ixilka ihardokitzeko, eta gerlatik lekora, «membre cantonal du Comité de Résistance» egin zintuzten. Hiru urtez eman zautzuten «Préparation militaire» apailatzeko lana Hazparneko, Bastidako eta Ahurtiko eskualdetan «fonction de Commandant» graduarekin.
	Bikario gisa, hamabi urtez, elizako eginbidez bertzalde, hastapena eman izan diozute asko batasun berriri (J.O.C., C.F.T.C., Laborarien zindikata, Laborantzako eskola eta bertze). Hazparne uztean zure laborantzako eskola segitzen zuten 45 gaztek, lan guzia eskuaraz egiten zinutelarik.
	Eta huna berriz hamabi urthe Zokoan zirela, berri-berritik parropia bat sor-arazteko kargu haztunarekin. Eraiki duzu eliza bat ohargarria, gero erretor-etxea, asko urtez ahal bezala ezerian biziz, atherbe txar batean, bainan bethi lantsu, bethi alegera, diru-kezka eta buru-hauste guziak othoitzean gesalduz. Murru eta hargintzen egitea bat da: arimen biltzea, argitzea, girixtinotzea, salbatzea ez da errexago, ez bada ere dirutan estimatzen ahal. Denbora berean segitzen ditutzu «nagusi-injeniurren bilkura» batzu; esku emaiten zindikat-buruzagieri eta arrantzarieri.
	Hots, ez duzu alfertzeko astirik.

ESKUARAK ZER ZOR DAUTZUN

	Bainan Uztaritzen hauteman ginuen eskualzale lili gazte hura, zafratu eta galdu othe daukute hainbertze ekaitz-zirimolek? Gertha zitaken. Bainan ez. Landarea azkartu da, azkartu! Eta ekarri du ekar-ahala fruitu.
	Aphez eskualdun gehienek bezala, eman ditutzu predikuak eskuaraz, bainan ez aditzalen lokar-araztekoak, Aita Sainduen erakaspen berrien beldurrik gabe.
	Kazetetan zonbat lan ez duzu athera, ala nagusien, ala langilen dretxo-eginbidez, jornalez, induztriaren gora-beharez, Eskual-herriaren beharrez, federalixten xedez; edo bertzenaz ixtorio kondan, zuhauk asmatu ipuiak emanez, edo berdin egiazki gerthatuak.
	Hiru sasoinez radioan eman dituzte, zuk eginik, asko antzerki edo komedia, irri-solas, edo bertze emankizun-gai, hala nola Kaskarot-ixtorio, Matalas, Gernika, Orreaga… arrakesta ederra ukan dutenak.
	Bainan zure fama gehiena teatrorik heldu da.
	Ehun bat antzerki ttipi jalgi dira zure lumatik gazte eta haurrentzat. Sail hortakoak dira: Okilomendi jaun mera, Xirrixti-mirrixti, Amerikanoaren ilobak, Merkatutik etxera, eta abar.
	Hogoi bat antzerki luze egin ditutzu, barnean emaitekoak. Ezagutuenak dira: Etxahun, Bordaxuri, Portu xoko, Basabeltz, Urriki latza, Hiru ziren, Berterretxe, Mugari tiro, Paper-mende, Hila espos, Herriko bozak, Nork hil du Oyhanalde?
	Bertze bortz-pa-sei kanpoan emaitekoak: Tuta jotze, Bihotz bero, Kontrabandixtaren alaba. Eta behar duta-salatu? Heldu den Pazkotako Azkaindarrekin apailatu gogo duzu pastorala handi bat: Orreaga.

IRITZI ETA KITZIKA

	Lan-keta buru-joangarri horrek salatzen dauku nolakoa ditaken zure gogoa: atzarria, idekia, argi-gosea, bethi kaldan, munduari barrandan, ikusi-ikasi guziez asmuka, eta irakimendu hortarik ideiek gaindi egiten, fedeak, bihotzarekin batean, bide askotarat laguntzen dituela. Zure bizi gordearen, zure sofrikario eta othoitz ixilen, zure gudu mutuen zapak gisa hortan jauz-arazten dauzkitzu iguzkitarat barneko ontasun aberatsenak. Ezen urhats guziak apheztasunak manatzen dauzkitzu, zonbaitek ez badute ere onhartu nahi, giristino eginbide lehena dela, Ebanjelioa erakusle, zuzenaren bilhatzea ala nor-bederarentzat, ala nork bere herriarentzat; ala herri guzi-guzientzat.
	Zure teatroa ere ithurburu beretik heldu da turrustan.
	Segur nahi duzu jendea josta dadin, eta orok badakite nehor ez dela zure antzokieri beha ez aspertzen, ez enoatzen. Ikasi duzu nola usu jauz-araz irria, eta noiztenka nigarra. Bainan zure komediek badute bethi zerbait azpildura, zerbait erakaspen. Etxahun-ek eman dautzu mihi gaixtoen kondenatzeko parada; Hiru ziren delakoan argitan ezarri ditutzu Ameriketarat joaiteak dituzken on-gaitzak; Herriko bozetan politikeroak dira jorratuak; Mugari tiro-k mugen auzia egiten du; Paper mende-k oraiko paperiarena. Bertzetan erakusten duzu hameka irri-karkailen artetik, zer kalte dakarketen herrak, handi-nahiak, bekaiztiak, diru-goseak, zirtzilkeriak. Axular guzia ekarri daukuzu teatrorat.
	Nago, bizkitartean, ez direnetz ageriegi han-hemenka zure xede onak, bereziki prekiduaren eite duten zonbait atheralditan: «Mugari tiro» delakoak bazuen itzalxka hori. Eta ez othe daukuzu Etxahun puska bat edertu zure «moralari» indar gehixago eman beharrez? Badakit antzerki-egilek gaien aldatzeko dretxo edo eskubidea badutela, bainan ez da erraiteko baizik.
	Halere bizia badariote ausarki zure komediek. Gerthakariek haste-hastetik hartzen dute beren oldarra eta bururaino dabiltza, hari biribila herresta-bidean mendi kaskotik punpaka zolaraino amiltzen den bezala: zati guziak bat daude, batek bertze osatzen eta ernatzen duela, iduri gorputzeko zain, ginharri, muin, odol eta gaineratikoak. Nola ez aipa bertzalde zure teatroko gizon edo emazten nortasun harrigarria? Ez dute zahi, lasto eta trapuzko kuka edo panpinen eiterik. Haragiz eta arimaz orhatuak, jaidura on eta tzarrez josiak, gaixtoenek zerbait onik izaki, eta hoberenek zerbait itaxura, ez da batto ere bertze nehoren berdina denik.
	Begi ona izanez, hainitz tokitan iragan baitzira, ez zaitzu gauza handirik eskapatu nehun ere, jendeen egon-molde, gobernu, ibilgune eta jestuetarik. Beharri ona izanez, zonbait hitz eta hizkuntza, erran zahar, ditxo eta zirto ez ditutzu bildu, marinelen «litania beltzak» barne? Zonbaitek miresten dute zure teatroaren hatsa, bainan gordinskoa daukate, ohartu gabe gatz-biperrek emaiten diotela gostua hain laket zaioten saltsari.
	Bertze batzuek pena dute, sobera mozkor eta xoro asmatu duzula eta hetaz trufatzen zirela, behar zinukelarik orhoitu jendeari zor zaion errespetuaz edo urrikalmenduaz. Eni iduri zait arrazoin horrekin nehortaz ez ginukela mintzatu behar komedietan: mozkorrak eta xoroak bezain urrikalgari daukat edozoin gizon edo emazte, saindutasun osorat heldua ez deno! Eta gero, xoro edo mozkorren medioz, zonbat egia biribil ez dira adi-arazten ahal, zentzudun batek odol hotzean nehundik ere erran ez lezazkenak: hori ere hada zerbait.
	Entzun izan dut behin, hain urrun deramazula fantesia komedia batzuetan, nun ez baitzaiote gelditzen gehiago kanore izpirik. Aipatzen zauztaten Mugari tiro-n ezarri duzun saskipeko guarda eta Paper-mende-ko paper-jatea. Nik ez dautzut hortako ere erasia soberarik eginen. Egiaren muga hertsietan egonez, irria laster agor litake. Gauza batzuez irri egiteko hobe dugu ohartzea alegiazkoak direla.
	Racine antzerlari frantsesak, Les Plaideurs komedia famatuan, bere denborako tribunalez burlatzeko, zakur bat jauki-arazten zuen jujearen aintzinerat. Gisa hortan aditzalek irri egin zezaketen, tristatuko eta hasarretuko ere zirelarik, era beretan ikusi balute gizon bat jujatzen. Berdin Mugari tiro eta Paper-mende ez bazinitu ezin sinetsizko xehetasunez hanpatu, uste dut bazterretan ez zituztela aise jasanen, eta beharbada egun, Azkainen izaiteko plazan, nunbait preso zintezkela, ez bailuke guretzat berdin balio, ez eta zuretzat ere…
	Izaitekotz, ene gostuko, zonbait aldiz hala denari hurbilegi danik jarraikitzen zaizkio. Ohart othoi, ez dautzutala ausartzia erreportxatzen. Maite dut ausartzia. Nehork bezenbat miretsi ditut Bordaxuriko hil ganbarako eskatima eta Etxahun elizan, kofesatzeko bere aldiaren haiduru. Zure bekokia behar zen, hortako ikusgarri ustegabekoeri lotzeko… Bainan teatroa ez da bizia, ez eta egia hutsa. Askotan gauzak adiarazten dira, tiletez-tilet erakutsi gabe. Behar ere! Orduan zertako iraun-araz mende bat Berterretxen heriotze latza, iduri-eta ez zinuela nahi gal zadin agonia izigarri hortako ez auhen bat, ez sofrikario oihu bat, ez zain-ikara bat, ez nigar-xotin bat? '.. Aitor dautzut holakoetan nahiago nukeela gerthakaria labur dadin, «Ezpeldoi-altian» luzea izan bazen ere.
	Bainan ez litake xuxen pentsatzerat uztea, itzal hori zure lan guzietarat hedatzen dela. Badakizu segur, gauz hainitz adi-arazten, ala hitz-erdika, ala itxuren medioz. Gogoan dut, Etxahunek Hegiapalen basoan edaten duen memento penagarria. Gogoan ere, Muga tiro-ko loretegia eta nola bere lorez mintzatzean Aita Churiak hain samurki kantatzen duen ezkongaien arteko amodio garbia.
	Behar banu erran, zoin zaitan zure dohain nagusia, aipa nezake indarra. Indar hori manatzen duzuno, denak ongi doazkitzu; eskuetarik eskapatzen bazaitzu, al orduan hanbat gaixto, mugak eta neurriak kraskatzeko lanjerrean dira. Beharrik azken kasu hau, biziki bakan gerthatzen zaitzu, eta maizenik gure goresteko atsegina baizik ez zaiku gelditzen, zure komedia ospatsuetarik lekora.

* * *

	Hitz batez, eta huntan bururatzen dut: teatro-idazle handia zira, bertze asko dohainekin. Eskualzaindiak ene ahotik erraiten dautzu bihotz-bihotzetik «ongi-ethorri».
	Ez dut ukatuko halere zuen hitzaldiko azken mehatxuek halako bat egin dautatela. Lehenago Alphonse Daudet-ek L'Immortel izkiriatu zuen Frantziako Akademiaz jostatu beharrez. Nork jakin zuk ez gaituzunetz komedia berri batean Eskualzain zaharrak galanki jorratuko? Hobe, funtsean, hala balitz, zuri esker nolazpait bederen menderen mendetan Eskualdunek jakin dezaten, bitxi bagira bitxi, lanean ari izan girela eskuararen salbatzeko esperantza bitxiarekin.
	Anartean, ene semetxi maitea, huna zu ere eskualzain, agian hainitz urtetako, eta Jainkoa lagun, eskuararen onetan.

«URRUNDIK»

	Orok baginakien Montzon politika gizon bikaina zela, Bilbaon minixtro izana.
	Baginakien mintzatzale ederra zela, bai espainolez, bai eskuaraz, eta behin ere entzun izan dugu frantsesez, Pariseko erdara zerratu hartan.
	Baginakien mediku jakintsuna zela.
	Orai badakigu berriagoko zerbait: Montzon olerkari edo koblari gaitza dela.
	Eskuarazko kobla andana ager-arazten du eta deitzen du «Urrundik», erakusteko, herritik urrun moldatu dituela.
	Bi zathitan egina du.
	Liburu batean goresten du bakhe denborako Eskual-herria, bere dohain, atsegin eta josteta bereziekin.
	Bigarren liburuan gerla du geia. Gerlarien gerla, bai eta ameena, esposena, emazte geiena, haurrena, hots! harmen, odolaren eta bihotzen gudu izigarriak.
	Segur Eskual-herriak izan goresle munduan agertu denetik. Bainan ez du naski hainitz izanen Montzonen heinekorik. Beharbada hemen gaindi bilduegi kausituko dute irakurlek olerki mota hori, zeren elhe nasaia eta ahopaldi luzea, hats handia maite baitugu kobletan.
	Bainan behin usatuz geroz, zer goxoa! Gora Montzon! Urrundik urbildik bezain maitagarri!

«ARANTZAZU»

	Hamahirur urthe huntan, mendiz bertzaldeko eskualdunek nekez sortu dituzte eskuarazko liburuak bere sort-herrian berean.
	Orai iduri du aisexago entsea ditezkela, ondar ilabethe hautan.
	Behinik behin liburu eder bat behar dugu, laburzki bada laburzki, aiphatu, aurthen Oñateko moldiztegi batean sortu dena! «Arantzazu».
	Bi aita frantsiskanok egina da: Aita Salbatore Michelenak eta Aita Jabier Eulatek. Komentuak sustatu ditu, eta baitezpadako gustu edo xahupenak bere gain hartu.
	Eskual-Herriak eskerrak diozkate.
	Liburu gotorra da: 248 horri-alde (16 x 28), beraz itxura handikoa. Axala kolorezkoa du, ditaken begikoena.
	Barnean neurthitz edo bertso hunkigarriak, Aita Michelenaren bihotz gogoetarik bero-bero atheraiak, Arantzazuko Ama Birjinaren goresmenetan. Beila-toki xahar horren hastapenak eta ondoko goiti-beheitiak zoin polliki emaiten dauzkun begien aintzinerat, ez ditake aise erran. Eskuara errexa du eta goxoa. Ez du jakintsunarena egin beharrez, mintzairea bihurdikatzen, are gutiago arrozten: egun guzietako hitz eta hizkuntzak barrastan baderamazkigu, grinatu batere gabe, ea erdarak heen ahaiderik baduken. Badaki harek eskuaraz mintzatzen girela, ez baitezpada hauzoek ez bezala mintzatzeko, bainan gutartean bezala mintzatzeko. Badira eskualzaleak bethi arrotzari beha daudenak, harek egin urhatsak bazterrerat utzi nahiz, hobeki egin bailezakete behartuz nola diren Eskualdun egiazkoak artzen, heien urhatseri jarraikitzeko. Aita Michelena ez da atzeen beldurrean bizi, bainan bai Eskualdunen ezagutza minean. Ez du auzoan axolarik, etxekoen baizik. Gure iduriko, horra eskuarak hartu eta atxiki behar duen errege bidea, ez badugu ondarra galdu nahi.
	Liburua aphaindura ederrez edertua da. Aita Eulateri esker. Dugun hemen aithor guk mendiz hunaindian ez dugula naski behar litaken indarra egiten liburuen aphaindurari buruz. Hitza, solasa, eskuara, bai, askitto artatzen ditugu: itxuraz, begien atseginaz, ez gisa hanbat kexu! Diru eskasak hortaratzen gaituela ez dut ukatzen; bainan ez othe noizean behin ere gostu eskasak? Zer nahi den, ez zaiku itsusi eskual-liburu bat hain aberaski emana! Burua goiti-arazten dauku, holako zilharkiaren eskuetan erabiltzea.!
	35 pezeta, horra obra eder horren prezioa. Iduri du kario dela; eros-azu Frantzian hein bereko liburu bat: ikusiko duzu zer gostako zaitzun.
	Berriz ere egileari eta agertzaileri gure eskerrak eta zorionak.

«LORAMENDI ETA HAREN GARAIA»

	Aita Julian Yurretarra, kaputxin eskualdun argituetan bikainenetarik da, eta agertarazi du lar bat ohargarria, Loramendi zenaren neurtitzak eta bertze lanak ere errotik ikertzen dituela. Obra horrek merezi izan du Eskualzaindiak emanikako sari eder bat.
	Lehen zathi batean Aita Julianek erakusten du, Loramendi bizi izan den urthetan (1907-1933), izan dela Eskual-herrian literaturasasoin bat harrigarria: bederatzi plametan behako bat emaiten dio mende laurden horri, eta bada nun zer gorets hoinbertze agerkari eta libururen aintzinean, nahiz ez dituen denak izendatzen, hurbiltzekorik ere.
	Bigarren zathiak Loramendi kaputxin-gaia ezagut-arazten dauku: gazte-gaztea itzali zer 26 urthetan, 23 egunen buruan meza emaitekoa zelarik. «Loramendi» izen-ordea zuen Joaquin Bedoñakoak, eta bere bizi laburrean, ez zituen jalgi 25 olerki baizik. Aita Julianek gain-gainetikakoak dauzka eta hurbildik miatzen dauzku.
	Miresten du olerkari liriko jainkotiarra, mistikak hartua, bainan ez halere bere berezitasuna galtzerainokoan.
	Loramendiren ithurburuez jakiten dugu zerbait: ba omen ziozkaten zorrak Gabriel y Galan, Verdaguer, Mistral, Jauregi, Lizardi olerkarieri.
	Loramendik zerabilan eskuaraz liburuak emaiten dauzku zonbait oharpen: guri iduri zaiku olerkariaren mintzairea ez zela oraino arras zohitua; bakotxak bere gostu.
	Hirugarren zathiak iragaiten ditu banazka neurthizlariaren lantxoak, erakutsi nahiz nolako idurimen aberatsa, adimendu argia eta bihotz bigun edo mardo goipera zituzken… Eta udaberriko loreñoa itzali!
	Segur liburu goxoa da, kartsua, argia, eta erakusten du rola egin ditaken eskuara garbiz obra oso baten kritika, erdaraz bezain barra eta xeheki.
	Gure goresmenik bizienak Aita Julian Yurrekoari.

ELORRI
Aita B. Gandiagak egina

	«Elorri» izenarekin agertzen da Aita Gandiaga frantsiskanoaren lehen liburua.
	«Elorri» hitz horrek gogorat dakar Arrantza eta «arrantzak» Aranzazu Oñatiko komentu menditarra, hortakoa baita-bada liburu berriaren egilea.
	Bizkitartean ez uste Aranzazuren ospea nahi daukula kantatu. Ez, bera da «elorri» hori. Bere burua du aipatzen. Elorriarekin berak du sofritzen, bera da loratzen, berak du oraia zilatzen gerorat itxaropenaz sartzeko bera da Andre Dena Maria pausatuko den arrantza.
	Liburua zortzi zatitan egina da, ibai berak urtatzen dituen zortzi baratzetan.
	Aita Gandiagaren hizkuntza biluzia da, laburra, xuhurra, kasik idorra eta uherra: iduripenari baino biziki gehiago zor dio gogo hutsari, eta arrazoinari baino arimaren begiari.
	Elhasturia guti. Solasak pikorka heldu. Itxuraz lokarririk ez pikorren artean. Bainan gogoeta egonez, bakarka sortu iduri izar ttipi horieri, irakurle artatsuak ezagutzen diote elgarren ganako hari gorde bat, kateatzen dituena: nola ditugu bada ikusten «zazpi ohoinak» zeruan?
	Gainera, bertsuen edo neurtitzan tankeraz zer erran? Ez dute ohikoen eite handirik, eta lehen irakur-aldian haztoratua bezala uzten zituztete, ezin xuxen zilatuz nola ontuak diren.
	Papaita edo asmaketa harrigarri hoitan, iduripenari eta beharriari hain arrotz direlarik, segur gogo hutsak badu asetzekoa, eta bihotzak ere bai: errar dut «bihotza», hots, bihotz-muina, ez bihotz-axala, are gutiago haragia eta odola, edo zainetako pilpira.
	Hortakotz Gandiagaren olerkia ez da izanen lehen-jinaren heinekoa, bertsulariek ez dute ulertuko, ez eta eskualdun argitu gehienek ere, nun ez duten Europako poesia berri-berria jastatu eta gozatu, hala nola Eluard, Schehade, Cayrol, Saint-John Perse, Supervielle eta bertze holakoena.
	Eskual-herriak izan ditu olerkari errexak eta «herritarrak» : ni oraino bihotz-bihotzez maite ditut Gazteluzar, Zaldubi, Elizanburu, Etchahun, Bilintch, Oxobi eta holakoak, eta agian ez da agortuko heien odola.
	Bainan ez dut beltzuri izpirik eginen bertzelakoeri: aitortuko dut goratzen dutala eskualdunen omena Lizardi, Lauetcheta, Orixe, Zaitegi, Iratzeder, Mirande, Aresti eta Gandiaga batzuek.
	«Aitaren etxean asko egoitza» badirelarik, nola ez bada Eskual-literaturan?
	Gandiaga gazteari igortzen diogu agur handi bat: Jainko maiteak diola bide luze on, zonbait elorri gora-behera, elorri xuria loratzen den ber.

HARRI ETA HERRI

	Gabriel Arestiren liburu berri baten titulua da. Badauzka nahas-mahas koblak, bertsoak, ditxoak eta poemak.
	Bilduma horrek 1963an izan zuen Tolosan xapeldun saria. Eskuarazko poesia badakar; eman bisian-bis espainolezko itzulpenarekin ageri-arazi dute, erdaldunek ere ikus dezaten erran ditakela eskuaraz gauza baliosik… edo bertzerik.
	Gutartean erraiteko, itzulpenak ez du hurbiltzekorik ere Arestiren eskuararen gatzik.
	Eskuara hori errexa da, eta lapurtarrek aise konpreni dezaketena, kultura poxi bat baduten ber.
	Ezen Arestik, ez jakinarena egiten duenean ere, ez du deus ere ohargabetarik atheratzen; badu bethi zerbait gibel-asmu, eta alegia deus-ez inharrosten ditu bazterrak.
	Ez da, ene iduriko, gazte buru-guri batzuen xuxentzale izanen: badira alabainan josteta batzu, arrafarta batzu, gizon heldu eta tarrotuentzat gibelondorik gabeak daudenak, baitakite atheraldietan zer har eta zer hutz! Bertzalde larrua egin dute, erran badezaket; eta gazte bati karramixka egin dezaken elhorri-xixtak ez diote heieri pereka baizik egiten.
	Arestiren poema gehienak ezin kantatuak dira; ez dute punturik, ez neurririk: bainan badute hats berezi bat, eta poesia arras berri bat badariote.
	Poesia horrek ez du hanbat bilatzen ez xori, ez lili, ez izarrik, nun ez den irri erkatx batekin; bainan munduari bazterretik behatuz, ikusten diozkan makurguneak erdi-trufaka altxatzen ditu, ez baita beti aise jakitea noiz den serioski mintzo!
	Ez da erraiteko baizik bide berri bati abiatua dela eskual poesia ere, eta hartze duela zaharren ganik, gazteeen ganik bezala, agur handi bat.

XABIER DIHARCERI EGIN IHARDESPENA

	Adixkide maitea,
	Atsegin eta ohore zait Eskualzaindiaren izenean ongiethorri erraitea gura lagun berriari. Orok dakitena: gure biltzar hunek ez du deus ere bilhatzen eskuararen zaintzea eta goiti sustatzea baizik. Hain xuxen, Belokeko etxe saindu huntan lan on eta nasaia egiten baita aspaldi danik gure mintzaire xaharraren alde, gogoratu zaiku laguntza baliosa aurki ginezakela Beneditanoen artean: hortako bereko hautatu ditugu Aita Xabier Diharce eskualzain gisa eta Aita Gabriel Lerchundi urgazle gisa. Nola berexiko ginituen, hain rnaiz elgarri uztarturik agertzen diren bi izen handi? Beneditano rnaiteak, othoi barkatu, gureganatzen balinbadugu komentuari jaun horiek ekartzen dioten ohoretik zerbait!
	Eta utz nezazue egoitza hau nik ere gorets dezadan! Hemen egin ditut zazpi urtez ene aphez-gai eskolak, Larresoroko Semenarioak leku hautan atxeman baitzuen atherbe, Frantziako harginbeltzek aphez-etxeak ebatsi zituztelarik. Eta hemen ezagutu ditut eskualzale batzu, famatuak: Abbadie jaun superiora, eskuaraz laborantzaren alde hainbertze idatzi duena: Hiriart-Urruty Eskualdunaren buruzagi pindartsua (Baionatik heldu zitzaikun alemanaren erakasterat); Hiriart musikaria eskual-kantika bilduma bat agerarazi zuena: hunek asmatu zuen «makolina» erdi-piano, erdi-xirrihika soinu-tresna bitxi bat; Pierre Etchepare apheza, Jean Etchepare medikuaren anaia: aphezak biziki gora zaukan medikua; aipatzen zaukularik deitzen zuen: «Monsieur mon frre, le Barrès basque!»; ezagutu ere ginuen Michel Etcheverry ixtorio-zale kartsua. Hetarik biga, Abbadie eta Hiriart, hantxet daude ehortziak, Bihotz Sakratuaren bultu oinetan… Beneditanoen hil-harriari datxikotela.
	Ez da erraiteko baizik, etxea, bere jabe deserrituen haiduru zagolarik ere, eskuarari bethi atxikia egon dela.
	Bainan itzul gaiten gure harirat.
	Aita Xabier, zu hautatu bazaitu Eskualzaindiak Beloktarren gutarteko gizon gisa, ez da dudarik ezagutu dauzkitzula eskubide bereziak.
	«Académie française» delakoan bagine, behar nautzuke kondatu tiletez-tilet zure bizitze guzia. Eskual herrian elhea motzago omen dugu. Jauna, Donibane-Lohizunen sortu zinen 1920eko urtarrilaren lauean, eskualdun familia zahar batetarik: aphezak ateratu dira lehen ere zuen odoletik eta ez zena zuentarra Tarben Axular apheztu zuen jaun aphezpikuak!…? Hamar urtetan ethorri zinen Uztarritzerat, zazpigarrena egin eta joan. 1933ko urrian aphez-gai gisa sartu zinen, eta zonbait urtez ikusi zaitut handitzen asko moldez: olerkaria ere goizik agertu zen zure baitan, eta orhoit naiz nihaurk argitaratu nauzkitzula erdarazko eta eskuarazko lehen bertsuak. Menditarren eta «Aintzina» deitu ilabethekariaren udaberri egunetan ginen orduan. …
	Baionako Semenario handian sortu zinen 1938an, eta handik hiru urteren buruan Jainkoak deitu zintuen etxe huntarat; hemendik ez zinen jalgi bietan baizik: behin Lazcanorat 55 egunentzat, Alemaniarat ez joaiteko; gero Idronerat soldado, hiru ilabethe iragan baitzinituen, armadako saldaren jastatzeko doia.
	1945eko ekainaren 10ean aphez egina zinen, handik bortz urteren buruan ezarri zinduten fraile-gaien nagusi-moldatzaile. Komentuan sartu zinelarik, zonbait eskualzaleri ilhundu zitzaioten behakoa: «Bat gutiago eskuararentzat». Bainan sinheste aphurreko mindulin horiek ez bide zakiten Jainkoari emana irabazitan emana dela, batentzat ehun biltzen direnaz geroz.
	Belokeko buruzagiek badakite nun bizi diren, eta Eskualduneri eskuaraz hobeki onhart-araz dezoketela Jesusen argia. Ez zaituzte baztertu ez olerkitik, ez eskualzalegotik. Zure inguruan xutitu dira langile baliosak, eta zu buru, horra «Ezkila»ren lan miresgarria ez bakarrik abiatua, bainan han-harat hedatua. Segur, izan bazine ala erakasle, ala bikario, ala erretor, ez zinuen izanen hainbertze errextasun, ez hainbertze laguntza. Bai Jainkoak bide onean ezarri zaitu. Eskerrak Jainkoari!
	Bainan ez zira bakarrik izan bertzen sustatzaile eta akulatzailea. Zuhaur ezin geldituzko langilea zira, behin edo bertze osagarri eskasak ohean itzatu zaituelarik, asti hortaz laneko baliatzerainokoan.
	Zure obraz balitake hainitz erraiteko: zure arbolak adar zer nahi badu, eta adar bakotxari zonbat ez badarizko hosto, lore eta fruitu? Hitz bat zure olerki edo poesiaz: berdin uste dut ez zirela egundaino olerkitik atheratzen, ez poesiatik athertzen, zure othoitz, prediku eta mahaineko solasak ere zur preziatsu beretik baitira.
	Olerkiak baditutzu zure-zureak: han ditutzu aipatzen hein bat amultsuki zure etxekoak, komentua dagon zerumendia, Eskual herria bere on-gaitzekin, zure doluak edo alegrantziak, Jainkoarekilako zure bar-emanak. Zuretzat poesia ez da jauntz eta erauntz ditaken soineko bat: haragia eta hezurra bezain bat egina da zure jitearekin. Hots, zure hatsa, zure bizia.
	Bertze olerkiak baditutzu, ez zure baitarik sortuak, bainan halere zure baitan haziak, izan diten zure teatro lirikoa, zure paraliturgiak, zure inobreko kantikak edo salmoak, hetan Izpiritu Sainduari mailegatzen baitiozkatzu zure eskual-mintzoa, zure eskual-bihotza, eta eskual-gogoa.
	Bana-bertze uste dut klasikoa deit ditaken zure bertsu-moldea: ausartzia guti, elhasturia gutiago; hitza bethi xuxen, batzutan ozen, bertzetan perekari; bainan aldi oroz Aita Gabrielen eskual-musikarekin ezin hobeki ezkondua.
	«Surréaliste» gaizoek laket baitituzte ezin ulertuzko olerkiak, dena ilhunkeria, ahapaldi trukes eta markets, ez dut uste, Aita Xabier, heikilako zitazken. Segur, luma zalhu eta zume duzu, bainan ez zira, beharrak zure solasen hausterat, bihurdikatzerat, ez kraskatzerat ekarria.
	Bihotza ez da lo zure baithan, hurbiltzekorik ere, bainan bethi edukitzen duzu Eskualdunak, eskualdun direno, deraukaten herabe-hein hura.
	Olde eta oldar eskasik ez duzu, bainan izariz, ordenik ez nahasteko gisa, ez baituzu nahi oihuek itho dezaten zentzua.
	Bertsua arin-arina derabilkazu, bainan behin ere ez hatsa. Argia ere badariote zure neurtitzek, ez ordean girgileriarik, ez eta itsutzeko dirdira gaixtorik.
	Hots, zure Musa zu bezain beneditanoa da: bamakorra azkarra, kartsua, bihozduna, bainan bethi esku-menean daukazunaz, zuzenean eta beraz bakean.
	Aita Xabier, eskual-arimak bazituen Eskualzaindian hainitz boz-mota. Zurea ginuen eskas. Emaiten daukuzunaz geroz, eskerrak komentuari eskerrak zuri, eta bihotz-bihotzetik ongi-ethorri.

TORIBIO ECHEBARRIA. IBILTARIXANAK
(Arratetikuen izketango alegiñak)
Itxaropena Argitaldaria. Zarautz, 1967

	Toribio Echebarriak egina da bortz ehun plama haundi dauzkan eskuarazko liburu berria. Sortzez Eibartarra, egileak laurogei urthe baditu beteak, eta «ibiltari» izena hartu du, zeren 1936etik hunat munduz mundu ibili baita, Caracasen azkenean gelditu arte.
	Toribio Echebarria ez da gero nor-nahi. Eskoletan guti ibilirikan ere, hainitz irakurtzearen bortxaz, laster bildu zuen jakitate: kargu ederrak eman ziozkaten bai koperatifetan, bai herriko etxean, eta gostu hartu zuen izkiriatzen erdaraz eta eskuaraz. Erdaraz filosofia eta zozialismoa aipatzen zituen. Sort-herriko eskuararen hiztegia eta aditza ere bi liburu handitan ezagutarazi ditu, ez du hain aspaldi.
	Oraiko obra hau harrigarrienetarik dela erranez ez gira espantu hutsetan ari. Jendeak hunkitzen dituzten gai guzietara hedatzen da, ala bizi, ala sendimendu, ala jakitate, ala sineste, ala zuzen, ala lur, ala heriotze.
	Ez ditake erran nehoren filosofiari arras emana dela, haren zozialismoa ere nehunerekoa da: alta haren erlisionea, nahiz Bibleaz hazia, ez dakigu nungo elizetakoa ditaken: bainan ezin uka baduela kar, eta dena bihotz dela.
	Eskuaraz ez dugu behin ere irakurri luma batetarik jalgirikako hoinbertze bertsu bizi eta gogoetagarri. Ez izanik ere Heine filosofiarekin hanbat adox, daukat erakusten duela bederen eskuarak jasan dezakela elhe perttoli batzuez bertzerik. Hori ere zerbait bada.
	Juan San Martinek egin dion aintzin-solasak ere merexi du irakurtzea, argitzen baigaitu Toribio Echebarriaz eta haren ideiez.

MANUEL LECUONA ESKUALZALE

	Aditzale maite hoieri, agur!
	Hastera noan lanari lotzeko, bazitazken zuen anean hameka eta hogoi-ta bortz baino gehiago ere, mintzatzaile hau baino egokiagorik. Bainan nahi-izan duzue Bidasoz haraindiko norbait ager zadin apez-bilkura huntan, Eskual-herri guziak gorets zezan Manuel Lecuona, Eskual-herriko apez guzien ohorea delakotz.
	Atsegin zait karia hortarat zuen artean aurkitzea.
	Duela hogoi-ta-hamabi une, Lapurdiko bortz lagunek erabaki ginuen, hunaindiko lau eskulan-herrietan gaindi ibiltzeko aste bat osoa, Irungo Kandio Arruabarrena gidari, bazter ikuska. Gazteitzen ez ginuen Apezgaitegia ahanzten ahal, eta han egin ginituen eskualzale bipil baten ezagutzak: ongi-etorririk goxoena egin zaukun eta eni eman, orduan agertu berria zen La poesía popular vasca.
	Denek asmatua duzue nor zen.
	Egia erran, haren izena ez zitzaitan batere arrotza. Ordukotz irakurtzen nituen hemengo eskual-aldizkari gehienak, eta bertzalde Martin Lecuona zenaren adixkide mina nintzen, aintzineko bi urtetan Markiegi zenarekin, Uztaritzen, zonbait egun iragan baitzituen, udakari, eta ene auzo hurbil. Nola solastatuko ginen, don Manuel maiz eta ardura aipatu gabe?
	Geroztik gertatu dira beltzak eta gorriak: ez dut nik hemen gaur, egun deitoragarri hoitaz bertzerik erranen: bainan urrundik bada urrundik, euri edo ateri, Manuel Lecuona jaun apezaren lanari jarraiki gitzaizko, miresten ginuelarik haren adimenduaren eta jakitatearen hedadura, haren luma aberatsa bezala.
	Jadanik bi aho ederrek argitarat eman dute zer zor dioten Lecuona jaunari liturgiak, edestiak eta edertiak.
	Behar omen dautzuet gogoratu zer zor dion eskual elertiak ere.
	Ordu-laurden barne, ez dut ondikoz axaletik eta gain-giroki baizik aipatzen ahalko, nola don Manuel izan den hizkuntzalari bipil, liburu-epaile jakintsu, idazlari oparo, antzerki-egite artex, olerkari xukun eta herri-elerti ikertzale sakon.

* * *

	Izkuntzalariz, gure Lecuonak eskuararen berezitasun batzu aztertu ditu, hitz zonbaiten erran-nahia zeaztu, bertze askoren iturburua bilatu. Adibidez, eskual deikia edo vocativoa nola egiten den, bi lanetan erakutsi dauku: izenekin berexten ditu deiki hutsa (seme, ator etxerat), deiki artilculuduna (Agur, jauna), deiki ori-duna (seme maite ori, atoz gugana), deiki jokatu edo deklinatua (seme maite horrek, laster egizu); eta ohartarazten gaitu, eskual aditzak ere baduela bere deikia, bereziki ika mintzatzen girelarik: hor duk, hor dun, eta abar.
	Hitz zonbaiten ikurra argitu duela erran dugu: adibidez, Azkuek bere iztegian bazaukan noski hitzak «sin duda» erran nahi zuela. Lecuonaren arabera, Oiarzunen beintzat, hitz horrek subjective, nor bere baitan, «segurki» erran nahi du, bainan objective, gauzaren aldetik, «beharbada»; hots, oro har, Lapurdiko «nik uste» bezalako zerbait. Berdin salatu dauku izanki, egoki, eramanki eta hortako aditz-erak ez direla Oiarzunen gerundioak, infinitivoak baizik.
	Hitzen iturburuak bilatuz, aztertu ditu Zipitria abizenaren gorabeherak, eta aurkitu Zufiri deituratik sortua dela. Bainan huna garrantzia handiagoko zerbait; askok uste baitzuten krixtautasuna gutarterat hego aldetik edo ekaldetik etorria zela, Lecuonak duda batzu piztu dauzku: ezen goroxe, eleiza eta gisa hortako hitzak iparren baizik ez dira ethorri ahal izan, fonetika-legez beintzat.

* * *

	Bainan bego izkuntzalaritza, eta dugun aipa kritika edo epaikaritza. Hortan ere norbait da Lecuona: badu hortako begi eta luma ukaldi. Zonbat libururen berri ez du aldizkarietan eman, argi eta garbi? Erasia handirik gabe adi-arazten du aldi bakotx, lanak ezer duen balio, ala mamiz, ala axalez: goresmenen artetik, hitz-erdika badaki behar-orduan esondatzen, biligarroen artean bazitazkela, ahantzirik, zonbait xoxo: bainan ez du ausiki ez aztaparkada gaixtori: irri-mirri jostagarri bat doi-doia, egiari bere bidea emaiteko heinean, nehori minik egin gabe.
	Adibidez, irakur-zkitzue Egan aldizkarian agertu dituen iritziak; irakur Santa Klararen kantu xaharraz ontu duen hitzaldi ohargarria; irakur hemezortzigarren mendeko «Gabon-kantak» haren argibidekin; irakur oroz gainetik Axularen Geroari eratxiki dion itzaurre joria: ezagut-arazten dauku nor zen Sarako erretor famatua, nolakoa haren liburu baliosa, zer hartu behar dugun, eta zer utzi orduko idazkeratik.
	Lecuona ez da haatik bertzeen eskuara epaiten ari, bera eskual lanetan murgildu gabe: hitz laxo ala hitz neurtu, eskuara herrikoia baderabil, doi-doia garbiturik, beti errex, beti labur, beti argi: hala beharrez, ulergarriago izan uste duenean, berdin erainen dauzkitzue han-hemenka latin edo erdal piko batzu. Montaigne zaharrak erraiten baitzuen: «Si le français n'y peut aller, que le gascon y aille»: frantsesa ez bada aski, bota kaskoina, uste dut don Manuel aburu berekoa dela nahiz ez den ez garbizale, ez mordoil, izaitekotz herrizale apain.
	Mintzaire miresgarri hortaz baliatu da itzulpen hainitzen egiteko, oxtion Oñatibia jaunak erran duen bezala: liturgia, dotrina, apezpiku-gutun edo karta, eta ez du hain aspaldi orok dakigun Bidea. Bainan bere burutarik ere egin du zerbait baino gehixago. Adibidez, aldizkarietako hainbertze artikulu desberdinez bertzalde, nola ez aipa bi antzerki: Ehun dukat eta Ameriketako osaba, berrogoi-ta-hamarna orrialde dauzkatenak, eta biak ezinago jostagarriak? Nola ahantz haren olerki bakun, pollit, ongi neurkatuak, izan dadin Jesu aurraren bizitza, izan diten bertze bertsu… bere bihotzetik jaioak, herriko kopla zaharren modurat.
	Nahi dautzuet entzun-arazi haren olerki laino hunkigarrienetarik bat:

		SORTZEA

		Orain esango degu
		Jesutxoren bizitza,
		abesti politik entzun
		nai duanik balitza…
		— abesti politik entzun
		nai duanik balitza,
		orain esango degu
		Iesutxoren bizitza…

		— Yo-a-kin eta Ana,
		alaba nun dezuten?
		— Ez dagola, ez, etxean
		ez dagola, ez, emen.
		Yerosolimen dago gure
		Yabe yauresten…
		Ez dagola, ez, etxean,
		ez dagola, ez, emen!

		Simeon aiton zarra
		dago Jerosolimen:
		— Miremtxu nexka polita
		ikusi dezun emen?
		—Uso txuri batek zizun
		emen izena Mirem
		Orain ezkonberri dago
		gaxoa Natzareten.

		Yosepe gizon ona
		bizi da Nazareten:
		— Nun dezun zure usoa?
		nun dezun zure Mirem?
		— Lanean goxotxoa,
		lan ta otoitz egiten,
		Mesias salbatzallea
		etor dedin lenbaitlen.

		Mesias Xalbatzallea
		badator ba oraintxen:
		Yaunaren mandataria
		orain dator zeruren:
		…Agur, agur, Miremtxu!
		agur, bai, agur, Mirem!
		Zu izango zera Ama
		Aitaren Semearen…

		— Nola diteken ori,
		ori nola diteken?
		— Goikoak emango dizu
		ber'itzal ta amas goien.
		Birjin izango zera
		beti ama izan arren
		— Birjin ta Ama nadilla
		diozun bezela. Amen

	Bizkitartean ez diote Manuel Lecuonari bertsuek bildu bere omen gehiena, bai ordean herri-olerkariari eman dion artak eta hari buruz erakutsi duen jakitate handiak.
	Gazte danik bilatu izan ditu kopla zahar hainitz, eta asko agerarazi, bai Anuario de Eusko Folklore delakoan, bai bertze aldizkarietan, bai eta, erakusbide gisa, bere liburuetan ere.
	Bortz obra bereziri esker ezagut-arazten dauku eskualdunen herri-olerkia. Hek dira:
		— Métrica vasca (1918)
		— Las toberas (1920)
		— La poesía popular vasca (1934)
		— Literatura oral euskérica (1936)
		— Literatura oral vasca (1965).
	Lan horiek elgarren ahaide urbil dira, bainan asko gaietan elgar osatzen dute.
	Don Manuelek argitu gai nausiak huna zoin diren:
		— Herri-elertiaren ohiko legeak;
		— bertsolaritza;
		— kopla zaharrak;
		— apaindurazko olerkiak;
		— herri-antzerkiak;
		— ipuin-kantak.
	Sail bakotxari datxizkon azalpen eta xehetasunak eman behar baginitu, aratsalde guziaren betetzekoa baginuke, bazkariaren kaltetan. Ez dautzuek holakorik eginen: ez izan beldurrik.
	Bizpahiru lerro bakarrik sei gai handi hoietaz.
	Herri-poesiaz, Lecuonak dio nola bertsuetan itxurapenak laster mugitzen diren, zoin guti aski duten elgar-deitzeko ala soinuz, ala iduripenez, ala auzotasun hutsez, logika formalik gabe, barneko lokarri zerbait duten ber.
	Bertsolaritza biziki zaharra dauka, berexten ditu sasi-bertsolariak egiazkoetarik, argitarat emaiten nola konpontzen dituzten pontu, bertsu, neurkada eta aire-soinuak.
	Kopla zaharren teknika berdin sakonki aztertzen du, beren elerantza labur, motz, bethearekin.
	Apaindurazko olerkiak arta berezi batekin bipildu ditu: bogoi bat etsenplu badakarzka, trikiti-trikixak barne.
	Antzerki zaharretan aipu ditu pastoralak, galarrots-toberak, gabon-kantak, zoin beren legekin.
	Ipuin-kantueri, eskual erromantzeri ere ohartu da, nahiz ez duen harrobia ideki baizik: bainan oihan-sasietan gaindi ez dea zerbait, bide berri baten erakustea ere?
	Horra bururaturik eman zinautaten lana.
	Don Manuel, zutaz mintzatu-eta, zuhauri bi hitzen erraitea haizu bekit.
	Goresmen eta esker mila hainbertze urtez egin duzun lan ederra. Ixil-ixila, hainitz egin duzu Jaungoikoaren aintzaren gatik eta eskualdun arimen onetan.
	Bidasoz haindiko apez eskualdunen izenean agur kartsu bat bai zuri, bai zure inguruan diren guzieri.

BERTSULARI-SOLAS

	Bi liburu agertu dira betantsu, bat erdaraz, bertzea eskuaraz, begien aintzinerat emaiten baitaukute bertsularien berri.
	Bat da Aita Zabalak eginikako Bosquejo de historia del bersolarismo, 152 plama dauzkana.
	Bertzea Aita Xanti Onaindiak ateraia: Gure bertsolariak. Hunek 331 plama baditu, xehe-xehea izkiriatuak.
	Hau aise osoagoa da. Lau zatitan egina da.
	Lehen zatian kondatua zaiku, noiz nun eta nolako bertsoerraileak, bertso-egileak, eta bertso kantatu arau asmatzaileak, izan diren lehengo denboretan. Aita Onaindiak ikertu ditu liburu zaharrak, eta ikasi zer koblakariak izan diren aintzineko Egipto, Xina, Japonia, India, Lur Saindu, Grezia, Erroma, Kelto- herri, Jermania, Frantzia, Espainia eta Portugaleko bazterretan.
	Azkenean Eskual-herrirat heldu da eta aipatzen arbasoen kantu zahar mota nausienak: gerta-olerki, maite-lelo, irri eta nigar bertsoak, arnozkoak, Jainkozkoak, pastoralak…
	Bigarren zatiak bertso egiteko lana ikertzen du biziki barna. Jakiten dugu zer dohain behar den sail horri buruz, zoin diren bertsogaiak eta olerki-gaiak, zoin iduripen laketzen zaizkon eskualdunari, nolako neurtitzak diren alha bertsulàrien anean, zonbat mota; eta aipatzen zaizkigu bertsoaren higikera, azentua, neurria, geldipena, pontua. Gure iduriko zati hori ditake aberats eta jakingarriena.
	Hirugarren zatian bertso mota ezagutuenak goresten dauzku Aita Onaindiak; ume-bertso, kirol-bertso, erlisione-bertso, neska eta mutil zaharrenak, Amerikanoenak, trikixak. Uste dugu aipatu gabe utzi dituela zonbait bertze mota: politika, bertso, tobera bertso, krima bertso, eta abar. Huntan behar bada Aita Zabalak ekartzen dauku argi gehixago.
	Laugarren zatiak bertsolarien kondaira egiten dauku. Bainan hastean, hogoita lau plametan, bertsolaritasunaren dohainak ongi miatuak daude: izaitekotz, airean buruz balitake zerbait gehixago erraiteko.
	Gero bertsolari eskolatu eta ez eskolatuak tokika izendatzen dauzku liburuak. Oroz lehen: Iparraguirre, Bilintx, Otaño, Basarri, Arrese, Enbeita, Ulibarri, Bordele, Etxahun, Otxalde, Ibarrart, Pernando Amezketarra, Xenpelar, Errota, Txirrita, bainan heien ondotik ez dakit zonbat dotzena.
	Berdin xapelketez, bada nun zer irakurri, nola iragaiten diren, nola behar litasken iragan, jujarien eginbideak eta oro. Bertso-paper sariketak ere ez dira ahantziak.
	Aita Onaindiak ez du gauza handirik ahantzi. Lehenagoko «desafioak» eta «andere bertsolariek», bitxi zait nola ez dituen nasaikiago ezagutarazi.
	Bainan, Aita Zabalaren liburua lagun, uste dut irakurleak badukela jakitate bat ugaria Eskual-herriko bertsulariez, bi obrek elgar osatzen dutelarik.
	Bi eukualzale suhar jakintsuneri gure eskerrak eta goresmenak bihotz-bihotzetik.

AITA LAFITTEK MATTIN BERTSULARIARI

	Mattin adixkidea, atsegin handirekin juntatzen naiz goresten zaituzten lagun guziekilan.
	Aspalditik ezagutzen zaitut, eta beti danik estimatzen. Zure bertsulari lehen urratsak ikusi ditut, eta orroit naiz zoin laster trebatu zinen zure lan berri hortan, eta zoin aise berdindu zinituen orduko koblakariak.
	Atsegin hartu ginuen zu eta zure adinekoak agertu zinetenean. Ez dakit kondatu dautzutenetz bertsolaritzak pasatu duen memento txarra. Mende hunen hastapenean, ametsetako euskal literatura baten izenean zenbait euskalzale hasi ziren bertsolarien mesprexatzen, arruntak zirela, izpiritu gabeak, edertasuneri ohartu gabeak. Carmelo Etxegaray batek nahiko zituen gure plazetarik alde bat baztertu.
	Bainan aho-xuri eta moko-fin horien kontra altxatu ziren Gipuzkoan Manuel Lecuona, eta Lapurdin Luis Dassance, bakotxa bere lagunekin. Sustatu zituzten orduko bersulari xaharrak. Hemen gaindi alha ziren Kaltabil, Larralde, Larramendi, Matxin Irabola eta sortu ziren Etxahun Iruri, Ligueix, Jolimont, Ohitx, azken hiru hauk gazterik itzali zitzaizkunak.
	Espainiako eta gero Europako gerlek xahutu zuten bertsolaritza.
	Beharrik Ernandorena etorri zen, eta iratzarri zituen lo zauden bertsolari zenbait eta berri batzu argitarazi. Zu eta Xalbador xitaldi hortakoak zineten, eta eskerrak merezirik, zaudezte zuen lagunekin, zeren haustera zoan bertsolarien gatea berregin, azkartu eta salbatu baituzue. Geroztik bertsolaritza piztun eta aberastu zaiku, bana bertze alde gehienetan. Zueri jarraiki ziren gutartean behin Xanpun eta Esponde, geroxago, Alkat, Mendiburu, Arrosagaray eta abar.
	Bainan zuhaur, Mattin adixkidea, nahi duzu jakin nola ikusten zaitudan? Huna laburzki.
	Duela laurogoi eta hameka urte ikertzale batzuek negurtu zuten orduko bertsularien zalutasuna. Bakar batzu iduritu zitzaizkien ezinago zaluak, zeren noizik behinka 17 zekundaz bururatzen baitzuten 13 silabadun lau-puntuko bertsua.
	Berrikitan norbaitek negurtu ditu zure eman-alde zenbait. Oixtion aipatu dudan bertsua zuk askotan 14 zekundaz botatzen duzu.
	Zalutasun horrek eskatzen ditu hainitz dohain: gogo ernea, begi-kolpe bizia, zirt-zart asmatzeko zer errar eta nola erran; mintzo errexa aho-mihiak trebe, hitzak berehala lerra diten ezpainetara.
	Zure boz eder argiak ere laguntzen zaitu aditzaleen biltzerat, beharriak lilluratzen ditutzula.
	Bainan baduzu bertze jeinurik. Nola ez aipa zure omore ora? Kasik tauletarat agertzea aski duzu jendearen alegeratzeko. Orok badakite jostakina zarela, zirtolaria, ditxoa maite. Bertsulari lagunak atakatzen ditutzu, ez haatik gaixtoki: xistatzen duzu, ez kolpatzen; ximikatzen, ez larrutzen. Trufa polliki derabilazu, bainan gutik egiten dutena, zuk badakizu zure buruaz ere trufatzen, aditzaleen libertitzeko.
	Bai, irria laket duzu; bainan ez zare beti irri-gura. Bihotz beratza duzu. Konprenitzen ditutzu jendeen nahigabe eta penak. Senditzen ditutzu, eta zure bertsutan maiz entzun ditu ateraldi hunkigarrienak, fedeaz, familiaz, haurrez, doluez, sort-herriaz, adixkidez mintzatzen zinenean. Ai, orduan zoin barra hatxemaiten ditutzun zure aditzaleak, zenbaitek nigarra uxter dutelarik.
	Arrazoin horien guzien gatik zaitut gain-gainetik estimatzen, Mattin adixkidea, eta denekin batean goresten. Jainkoak luzaz eman diezazula indar eta osagarri Euskal-herriaren onetan.

Iturria: Euskal literaturaz, Piarres Lafitte (Patri Urkizuren edizioa). Euskal Editoreen Elkartea, 1990