IRUÑEKO BESTAK 1845

Jean Martin Hiribarren

Iruñeko bestak 1845

	Izan haiz, Chaho, Iruñian,
	Iraila zenian lauian.
	Bada zer dukan han kaustu?
	Zertako ez duk kondatu?
	Egotu nauk beira gosia
	Noiz, egorriz behin asia,
	Hik, Ariel aberatsa
	Ezkiltzen huen hatsa.
	Ah! ez dakik bada othe
	Jendek zenbat hauten maite,
	Jainkua utziz elizekin,
	Mintzo bahiz gizonekin?
	Paristarren koplak utziz
	Hitan, baduk bethi untziz,
	Eltze ustelian iraki,
	Izpiritua ausarki.
	Paristarrak gatzik eztik,
	Emaguk beraz hiretik.
	Errak: gazen Iruiñerat,
	Hango besten ikusterat.
	Bigarren egunian horra
	Non ginen zaldian gora,
	Urdazuriko patarrian
	Mendiz eramanak airian.

Irailaren lauian horra
Non ginen zaldian gora
Urdazuriko patarrian
Mendiz eramanak airian.
Lehen bizkarren puntatik,
Lapurdi galtzian bixtatik,
Pisu bertzalderat jaustian,
Baztan hedatu zen lezian

Han Moya eta Arizkun
Urak elkharrekin lagun,
Ikusten dire herrunan
Sorroz ferdatzen errekan;
Etxe hazkarrekin naski,
Bainan beltzak ere aski;
Xutik utzi behar dire
Gustu zaharrian baitire.

Arthaldiak bi alderditan
Alha dire mendietan;
Inguru nasaiki sasi,
Hetan otsua bethi nausi;
Idatze, othe, erreka,
Non nahi sortzen metaka;
Eremu hoietan doana
Bihotzian niaiz da ilhuna.

Elizondo zelhai batian
Garbi jauntzia ikustian,
Bihotza zaizu arintzen,
Arraizia gaindik sortzen,
Iduri du dioela,
Oihian igeri dagola.
Hauzuak, beira ungi niri,
Non da herri ni iduri?

Landan badu artho, harbi;
Lurrak ekhartzen zer nahi;
Lagun maite ostatuko,
Errak hik ezetz, Patxiko?
Ez da eskas haragirik,
Ez zikhiro gizendurik;
Diru duna sakoletan
Ungi heltzen ostatutan.

Emaztiak dire jakinak
Nola atzeman arrainak,
Saltoz bere hoberenian
Jauztian hekin etxen aldian:
Sarian dituzte baratzen,
Amuz direnian trufatzen;
Harri azpitan aingira
Gizentzen trenxoinen beira.

Aitzinat, haurrak, aitzinat;
Laster Maringo zubirat,
Zubi ozar eta, haltua:
Ez egin behiti saltua.
Bi menditan ukiz zangoz,
Nonbait da erdian hondoz;
Berri-berritan egina,
Segurian dua beldur dena.

Barnia sudun edariaz
Ukiz izari handiaz,
Loth arimaz Belateri,
Higan mihia ageri,
Higan, higan, bethi higan,
Makhur, zutik, itzulikan,
Oihanak handi orotan,
Fagoz dire patar hartan.

Baldin denboraz Belaten
Zenbat herio egin den
Nihor kantaz hasten bada,
Gorraren egitia on da
Aitzian mendi horren leziak
Lehen gorde heriotziak,
Bada lazteko beldurrez
Eta urtzeko nigarrez.

Harria bezain borthitza
Izanik ere bihotza,
Ez gal denbora solasen,
Nola bazine Parisen;
Mendia bezin handiak
Hemen obratu gaizkiak;
Ez da nihon izan lurrik
Hain odol garbiz bustirik.

Mendiz hiru oren huntan,
Utz dezagun orai Baztan,
Erratzu ezker haranian,
Ultzama berriz eskunian;
Zuazte ahalaz airetan
Bideko bi herrixketan,
Ez baituzu gustuz segur
Janen, nahiz duzun agur.

Behin han jaten banago;
Hirriak bazuen gogo,
Hirugarren zerbitzuan
Ethortzian zopa kaikuan;
Garbantzotik zikhirorat,
Oliotik azetarat,
Behar zen gan hastamuka
Beldurrez nausia xoka.

Argiak

Iruñan gaituk, muthilak;
Bazter orotan ezkilak;
Pezak pezari oihuka,
Jendia non nahi murruka.
Hau da munduaren sortzia!
Gaitz da elkhar ezagutzia.
Jende orainik heldu da,
Bihar non sarthu behar da?

Sartzian fransesak hirian,
Hiria jarri lorian,
Guziek kasik iduri
Gutan nahi aitzindari.
Lau egun hautan bederen
Ez da lanik ikusiren:
Jan, edan, nun nahi dantza;
Biba, ez diguk lan gaitza!

Anjelusek jo du, horra,
Argiz etxetan berdura
Basuak zazpi koloretan
Izar dire paretetan;
Balkoinen burdinak suaz
Ikusgarri dire gauaz;
Aingeru khoruak iduri,
Beira athen arkueri.

Non nahi ziren kolonak
Antze handitan eginak,
Bere frisa, kornixekin,
Gain-behera piztuekin;
Argiz seinalatuz kantak,
Ikusten dire paretak
Mintzo direla arraiki,
Kortesanuak bezain zinki.

Ez bada ere kontutan,
Komerziua agurretan
Hainitz ederki da mintzo;
Egun ona zuen atzo.
Korreiua estaltzian argiz,
Ez da errenkura astiz;
Noizbait galdu da beltzdura
Eta argitu figura.

Zenbat izan den fidela
Suz da mintzatzen kartzela;
Zerbitzua du oraino
Seguratzen gaixto deino.
Eliza dorren puntatik,
Ageri ziren urrundik,
Argitan distiantenak
Bafatzen bere urinak.

Aitu baduzu mintzatzen,
Entzun dukezu aiphatzen
Ezkila baten omena,
Hirian den handiena:
Hamabi zapatain barnian
Koka omen luzke lanian,
Elkhar uki gabetarik,
Birungan denak jarririk.

Hartaz behiti kanpotik,
Aingeruen eskuinetik,
Ageri zen dorre gainian
Gurutze bat ederrenian:
Distiatuz ilhunbetan
Argi gaindiz gauerditan
Hedatzen zuen eguna
Guziek maite dutena.

Palazio guzietan,
Lehen plazen ezkinetan
Ehunka ziren agurrak,
Mihi zuztenak sukharrak;
Argi bat etzen ageri,
Non etzen betan koplari
Ez duke eho kalakak
Asmatua Espainolak.

Zezenetako tokia

Iruñan zezen lasterka
Jende biltzeko metaka,
Lehen josteta da bethi,
Unhatzen du nihor guti,
Seinalatuz geroz besta,
Lami gehiago ezta,
Denak kantaz eta oihuz
Zezenetarat hurbilduz.

Baldin zezenen haita da
Berant hasten ere bada,
Goizik jendia hurbil dago,
Beldurrez gal berantago.
Gose khentzekuaz oroituz
Plaza estaltzen da munduz,
Ez plaza beharra sarri,
Bainan hurbilena hari.

Mintzatu gabe zezenez
Dugun har idia gizonez;
Erragun non, nola diren
Hanbat jende kokaturen.
Bada pesiaz arima,
Neska, muthil, aita, ama;
Hainitz dire galtzadunak,
Ez gutiago soindunak.

Hoitan nihor, nahi dena,
Utz Besta bigarrena,
Bihurtu etxerat gauian,
Izanik ere beharrian;
Zaurthu gabe bihotz minez,
Nonbait zurrungan egonez,
Goizian goizik bazterretan
Kausitzen dire airetan.

Etxe bat, zabal inguruz,
Arrundan josia buruz,
Bada Takoneraz goiti,
Athe, leihuak itsu bethi.
Diot hesten dituela,
Gaitzetsi ez daiokela,
Non ez den ankas bestekin
Jostetan zezenekin.

Kanpo alderditik hori;
Dorre eztai bat iduri,
Bere zimenduz bakharrik,
Ez da gero halturarik,
Uztai etxe horren barnia,
Ez dian estalki gabia,
Mintzo naiz erdiaz, zeren
Bera leihorra den jenden.

Erdia hutsa utzirik
Leihor da bazterretik,
Bi metra naski halturez
Athekak badire zurez,
Ihes lekhu segurenak
Zezenen kontra eginak;
Hek ez balire kausitzen
Nola ager han beiratzen?

Harat gizonen ondotik
Sartzen direnian hargatik
Zezen errabiatuak,
Badire bertze lekhuak,
Lehen athekaren aldian,
Hiru urratsñoren bidian,
Ezin higanak saltoka,
Gutiago potikoka.

Azken atheka gainetik
Jar tokiak haitz onetik,
Hasten dire gibelatuz,
Dorriari berari lothuz.
Han dituzu inguruan
Hamabortz alkhi tornuan,
Han dago populu xehia,
Sorkhan, oihuz ezin asia.

Ez du beldur iguzkia,
Ilez ere da jauntzia;
Gogorra delarik mandua,
Ez da hura bezin sendua;
Gizonek kaskua ageri,
Arabak buruz iduri,
Emaztiak aldian sanoki,
Kontu gabe beruak uki.

Zahatua han bethi mentan
Kurri dabil ezpainetan;
Urrixak eta ohotsak
Arin dauzka nafar hatsak.
Denak tripa komunekin,
Ez hargatik hutsenekin;
Zintzurrak eta mihiak
Iduri harri-biziak.

Haro pixgarri herrunkan,
Kantarua bethi hurrupan;
Bipela ere ausarki,
Xurienetik ez naski.
Hango jendiak, alegera,
Baden nihor hartaz gora
Ez du kasurik egiten,
Ez behin ere sobresten.

Han ez da khario solas,
Bokhata ere ez eskas,
Nahiz titxuak titxuarekin
Duazin bethi gatzarekin;
Karanbak eta karajuak,
Demonio berstelatuak,
Nahasten dire airetan
Ehun biben hedoietan.

Gorago zazpi lerrotan
Jarriz hobeki alkhitan
Arteko jende sosduna
Uriz kanpo duzu, Jauna!
Balkoinak baititu gainian,
Ez da nihor busti menian,
Gauza prezagarri dena
Denbora denian ilhauna.

Kontu dio ohoriari,
Errankizun ohoinari;
Hartakotz doble pagatzen,
Khetan dirua egortzen;
Han hintzen Eyheraburu,
Hirigoyen hire buru;
Bientzat Bitoriano,
Gizon maite bezain sano.

Han dire Eliza, herri,
Aphez, baile, botikari,
Eskribau herrixketakuak,
Ez ahantz sastre hirikuak,
Modistak bere pikuekin,
Erdi-andriak alabekin,
Maixtrua haur bat eskutik,
Mandozaina suz hatsetik.

Balkoinetik da hedatzen
Urriak duena pisatzen,
Paparo zuri, ederra,
Traba Diamanta bera;
Ez aipha infantzun majuak,
Duke, grandeza, hidalguak;
Lerruan: Oraa zaharra,
Baldes oraino hazkarra;

Martinez, gorphutzez arin
Izpirituz zorrotz bezin;
Plumaia burutik Concha,
Gazte bezin kasik beltxa;
Paria gobernadoria
Arropa guzia urria;
Pagoaga eta Lopez
Sahetsetik gakhuak urrez.

Hanbat izar lerruan josi
Etziren khoruan itsusi:
Gisa hartako uztairik
Othe da nihon bertzerik;
Birabira gain guzia,
Hedatuz bere grazia,
Ageri zen begietan
Diruaren gastuetan.

Xoragarri zen ikustia
Hango beztitzeko moldia:
Urdin, gorri, hori, xuri,
Zer etzen gainian ageri!
Ohorezki ageritan,
Aitzindari bulharretan,
Gurutziak lerruan metaka
Eta nihoiz bat banazka.

Hetaz kontu behar bada,
Frantses baloria guti da
Frantses soldadu lehenak
Ez ditu hekin laurdenak,
Nahiz duen hurbilago
Gaitz ikusi gehiago:
Baditezke populutan
Jan beharrak ohoretan.

Utziz bixta hedatzerat
Erreginen balkoinerat,
Sobra othe da erratia
Zein eder den hango jendia:
Eginak guziak bertzek
Eta ez gure laguntzek,
Jainkuak amaren sabelian
Eman bezalako moldian.

Garenen irakusterat
Agertzen gare mundurat;
Atzeman bada atzeman;
Ez da nihor sartzen aman;
Hastetik zare egina
Gero beharko duzuna;
Itsusiaren pulitzia
Alfer da igurikitzia.

Bederen espainol gorthia
Ez da itsusizko etxia
Hara non den Erregina,
Goizik emazte egina,
Adinarentzat pisuzko,
Arraizia khariozko;
Egia da nik ikustian
Urhatua zela bidian.

Haren larrua satinez,
Iliak berriz kasik urrez,
Nihoiz nihon itsusiak,
Kolore xuri-gorriak;
Eder bezin ona, omen,
Nork du aski laudaturen?
Jainkuak emana Jainkuari
Ungi duako handian.

Hari hurbil zen Infanta,
Eretu beltxetan pulita;
Erresuman maitatua,
Den bezinbat bantatua
Aingeruak bezin ezti,
Erregen arraza bezti,
Bardin mantalin xuritan,
Graziak ziren begitan.

Bi aldetarik zituzten
Fransesen printziak ikusten,
Adituz: zer muthil paria,
Damurik ez dela guria!
Hurbil ziren gero aldian
Cristina segida berian,
Muñoz, zeren zen ederra,
Haren Fernando beharra;

Narvaez, kopeta gaitza,
Iduri bezin borthitza,
Zarco, San Carlos handiak,
Jendez ere onhetsiak;
Asis, erregen odola,
Ben soldado bezala,
Eta hi gure Harispe,
Hango nihoren ahalke.

Begi golpe bat oraino
Zezenak has arteraino
Oi, zer jendezko baratzia!
Hori buruzko ohatzia!
Zer sederia ederra
Burutik lephua behera,
Broderia askorekin
Eginak orratzarekin!

Azken lerrotarik goiti
Ageri da behar guti.
Jendiek baleta Chinak
Han dituzte eros dunak;
Persak han ditu begiak
Seda artetik utziak;
Gathiak dire urre lodiz,
Ezpisatuak bekhaiztez.

Amerikako hazia
Han da hedatzen guzia;
Zilharginak badu hetan
Non irabaz kontuetan.
Zirikuz gordiak eskuak,
Iliak legun aphainduak,
Eva berri, espainolak
Pobrentzat dire idolak.

Andre gazte, bai zaharrak,
Aire ausarki beharrak,
Seinale dire alkhitan
Bere lorez haizeketan;
Konda lephokuen koloriak,
Soin beltz, hori, more, ferdiak;
Hetaz dire ezagutzen
Airosak non diren jartzen.

Gainbehera, oi ausartak;
Berinazko larga-bixtak
Hari dire seinalatzen
Zein den hobeki beztitzen;
Han dire bethi ageri,
Zein bere urian igeri,
Urgulu baltuz jauntzia,
Bere aldian jelosia.

Azken hori bethi dena
Biziotan higuinena,
Atzaparrik gaixtuenekin
Eta bihotz erriarekin,
Zeinek gehiago agur
Hari dire gauza eder;
Bat haizekin zabaldua,
Bertzia despitaz hestua.

Ez da ederkien dena,
Markisaz laudatuena,
Inbidia fugiarekin
Antolatuz begiekin;
Guti daki hark barkhatzen
Norbaitek badu ixitzen:
Ah, indiekin bizkarrian
Zer erremesia barnian!

Frantsesei girgileriak,
Hango urre, sederiak;
Xapelak Iruñarrentzat
Doian on besta maskatzat,
Lastuak iduri urrekin,
Traputzar batzuk sedekin.
Bego, bego begientzat
Nausi dena herrientzat.

Ez bedi Franses andrerik
Banta hobeki beztirik;
Gathu zehatuak ziren
Bertzez neurtzen baziren.
Aire pisua damurik
Iruñarrak duelarik;
Badu segur kortesia
Nor nahik bezin handia.

Jende deusik dakiena,
Mintzaritan ederrena,
Arraia da aldekuekin,
Bat egiten agurlekin,
Horra soldaduak berak,
Gardia ziren bakharrak,
Othoitzez zauden jendiari,
Sobratuz zuanian athiari.

Ez bertze asko bezala,
Sakrenonden daritela,
Dixidatuz kulazekin,
Salbaiatuz konsinekin.
Prudentzia segitzeko,
Ez da bethi fidatzeko
Kanpo itxura ederrei:
Fidatu behar da tzarrei?

Espainolak arrotzen du,
Konfiantza galdetzen du;
Frantziako ezkinetan
Eskas zen Nafartarretan;
Iruñeko itzuliak
Eman ez baitu begiak,
Egonen dire aphur bat
Maita gabe elkhar hanbat.

Nafartarra da ondua,
Behar da ezagutua;
Bertziak bezala da gaixtua;
Ez egin hobiagoz saltua;
Haren lurrak ez du nahi,
Adiskidentzaren bahi,
Arras haurrai arin diten;
Etzaie hori ematen.

Zezenak

Ez badu ikusi berak,
Ez du erranen paperak
Zer den gudu izigarri
Mintzatzerat nohan hori.
Zezena mendi batekin,
Bere ahal ez deusekin,
Hau da gizona burutan,
Bien odola zurrutan.

Kostuma zaharren errua!
Noiz zaik xarturen ondua?
Ordu huke suntsitzeko,
Eztiago agertzeko!
Ikusatzu atheratzen,
Elkharrekin aitzinatzen,
Hamar bat gizon tieso,
Lerruan jarriz besoz-beso.

Hartzen dutena erdian,
Mentadun herri guzian,
Duzu erregen aiskidia,
Montes, josteten hastalia.
Montes bere lagunekin,
Bertzez kasu gutirekin,
Badua zerbeit eskatzerat
Erregien balkoin perat.

Errespetu handienian
Han dago belhaun bat lurrian,
Humilki buruz behera,
Eta denak hari beira.
Gakhua, libragai zezena,
Aski iguriki dena,
Arthikitzen zaio airez,
Moldatua erribanez.

Nemurseren andriak bada,
Isabelen nahia da;
Izan du ohore hori,
Beiratua lehenari;
Errege espainolentzat
Agertzen bethi nausitzat;
Zezenetan berian ere
Hortako frogak badire.

Aphez eta mirikua,
Pare bardin ohitua,
Athian dituzte ezartzen,
Eian nihor den behartzen.
Paperez eginik gizon bat
Ethortzian plaza erdirat,
Hirriak dire saltatzen,
Ez baitu nihor izitzen.

Lehen barrera athetik,
Bigarrenaren azpitik,
Ilkhiz xahalen aita,
Sartzen da plazan saltota;
Patroina bakharri kaustuz,
Hasten zaio sudur ziztuz;
Mundua oihuz goratik,
Mila biba ingurutik.

Laster ikusteko zer den,
Hartuz boliada lehen,
Hor tripatik adarretan
Ematen du girginetan;
Patroinak tripa bultua
Ihiziz zuen hantua;
Hirriz eman zen mundua,
Xoriz bethetzian zerua.

Han uso bat plazerekin
Ikusi zen hegalekin,
Ez jakinez jautsi norat,
Gaten erregina ganat.
Lehen Erroman segurki,
Iruñian bezin goraki,
Banaturen zuten hola
Zerua mintzatzen zela:

Isabela, zure khorua!
Jabal bedi Carlos berua;
Sorthu zare erregina;
Ixil zeruko dohaina.
Erreginak Nemursari,
Eman zion uso hori:
Hartaz artha izan badu,
Zuina higatzen du!

Aski da jostetarena;
Bilha begiez zezena.
Burua kasik zeruan,
Arrapua suilaz musuan,
Behatzez joka lurrari,
Marrumaz beira jendiari,
Plazan dabila lasterka,
Desafiatuz adarka.

Nor da bada agerturen
Orai kontra zezenaren?
Ausartzia handirekin
Montes bere lagunekin.
Zein den gero jakiteko
Hemen dut seinalatuko;
Ez da ederrenetarik,
Ez eta itsusitarik.

Hasia ilia urdintzen,
Bainan ez zangua pisatzen;
Bezti galtza labur ferdez,
Sedazko gairik senduenez;
Aztalak xuri zirikuz,
Oinetan zapatak larruz;
Hark duen maipolisa
Izan behar da belusa.

Errexago da ikustia,
Ezen ez haren pintatzia,
Dirdiratuz iguzkian
Ehun izarrez begian,
Zilharra xoilki ageri,
Zertako beira zolari?
Maipolis barnekotik
Paileta gandi sedatik.

Urthez dohanian bezan bat,
Badu berroitahamar bat;
Kortesia denak baitu;
Tretu bizi, beltxak ditu;
Ez da bizkarrian kargarik,
Ez lasterkaren trabarik;
Bururaino espanta,
Ezagun du zaila dela.

Hark bizkar xuriz zuena,
Lagunak horiz emana,
Zen galtza motx arrosekin
Ez gutiago senduekin
Besuan zituzten garbiki,
Doblian behiti puliki,
Kapa batzuek arinak,
Hori, urdinez eginak.

Sare beltz sedaz buruak
Ezin hobeki lothuak,
Erribanez katagona
Lephuan behera zohana.
Hek bezala beztitzeko
Behar da zenbeit untzako.
Holakuak toreadoriak,
Zaldiz dire Pikadoriak.

Azken hoiek zezenetan
Nola nobliak denboretan.
Xapel zuri zabalekin,
Beztidura horiekin,
Galtza hazkarrenak larruz,
Barrutik bardin xabalduz;
Haga luze bat eskuan,
Zorrotz haltzairuz buruan.

Zaldia begiak gordia,
Inguru mokanes ferdia.
Hekien ondotik txuluak,
Ez baitire behar tontuak,
Bezti, iduri dutela
Figaro piztu zaiela
Bere jauntzi guziekin
Tirriatzeko heiekin.

Jo du trunpeta airosak;
Huna gudu seriosak;
Ixil jartzen da mundua,
Nola balitz izitua:
Plazan zaldiz pikadoriak,
Eskutan haga traidoriak,
Hurbil ilkhi tokiari
Beira daude zezenari.

Xahalaren aita gaitza,
Farrastan lurrian behatza,
Erro zabilan inguru,
Ez jakinez nori buru,
Izitua, nahasia,
Ahua arrapoz gaindia,
Jendiaren harramentzekin
Errabia guziekin.

Izan gabe flakatua
Asma guzia galdua
Bazterreko ihurtzuriz,
Egorriak aho goriz;
Zanguak, burua, buztana
Alferretan zabilkana.
Ikus duen bezin laster
Bultu bat inguru ezker.

Hor duako hiru saltotan
Jastatzeko adarretan;
Frixtan hurbildurik kolpez,
Miran hartzen du berustez
Pikadoriaren zaldia,
Barrera kontra ilkhia;
Zaldi bakhotxa zaurituz,
Lasterka dua aitzinatuz.

Zaldikuak luzatuz lantza,
Sistatzian espalda gaitza,
Baldin ungi hartzen badu
Hainitz aldiz izitzen du;
Bera bada izitua,
Mundua ere laztua
Ikusiz, odolian denak,
Zaldi bulhar hazkarrenak.

Oi, nola iliak buruan
Xutik diren inguruan,
Beldurrez odola hila,
Hatsik, ez hitzik ez dela!
Biziaren estalkia,
Gainekuari adrezia
Orduan eskasten bada,
Lazdura sobranitan da.

Lurrerat dua erroz gora,
Zaldia arin gainera.
Ouf! Bera ez da ukia;
Bainan nola den zaldia!
Bulhar guzia ageri,
Sahetsetik odol gorri;
Tripa dario herrestan
Zezenaren ohoretan.

Zaldizkua, segur iduri
Zeren dituen ezarri
Burdin xabalak non nahi
Kolpe gaixtuen urrun bahi,
Fundi lezake zezenak
Urrun balitu lagunak;
Bainan hurbil dire txuluak,
Arin dituztenak zanguak.

Ezpadak hekin buruan,
Airetan harmak eskuan,
Zezenari dire gaten,
Jauziz orotarik hasten;
Sobra hurbil gabetarik,
Bere kapak arthikirik,
Zezena dute zoratzen,
Haren bitima salbatzen.

Hanbat kolorez deithua,
Zezen errabiatua,
Heki duakote lauhazka,
Utziz zaldia ihauska.
Zer ophila bihotzetik
Dena urruntzen geroztik!
Heriuari hurbilena
Da geroztik segurena.

Arin behar da orduan,
Kontu egin inguruan;
Norat behar den ihestu
Aitzinetik begiztatu,
Toleadoren ondotik,
Ahurina muthurretik,
Dualakotz airez zezena,
Guzia odol egina.

Atheka behar da geroz
Bien artian eman saltoz,
Beiratu gabe gibelat
Etsaiaren jostatzerat.
Arthikitzen zaio kapa,
Nahiz ethortzian lasterka,
Jabalarazi gezurrez,
Tentatzaliaren itxurez.

Maiz ikusten da hargatik
Aitzinatzen kapagatik,
Atheka jauziz pasatzen,
Ikharaz denak bethetzen.
Asko aldiz pikadoria,
Erroz gora zaldiz gordia,
Zezena hurbil duenian,
Ez da mintzo haren menian.

Miletan dohatsu baldin
Ez badu jo adarrekin!
Haren musuko ferekak
Ez dire amen besarkak;
Itziliphurdi egitian
Loth baditeke barrerian,
Lagunek hartuz barnerat
Hel diteke segurerat.

Zenbat aldiz dago ordian,
Ubel, umatua, lurrian,
Barreraren kontra zapan,
Odola gaiaz zurrutan,
Zezenak su handienian
Uki-beldur buru fuinian;
Ez badiote urruntzen,
Laster heriua agertzen.

Xarpak xoilki hiruetan,
Zaldia on iztapetan,
Eman zuen munduari
Atsegina pasagarri;
Hari hil arte azpikua
Kobarde zezena sendua;
Bainan hura galtziarekin,
Bera jarri kobardekin.

Batek zezena adreki
Biraka zuen puliki,
Buztan puntatik lothurik,
Han ibili zoraturik,
Zezena bira bezanbat
Hura lastertuz aitzinat,
Hiru erri etzelarik
Iphurdirat adarretik.

Zezena saltoz ethortzian,
Frixtan bazakien airian
Kaparekin enganatzen,
Haren dexiduz trufatzen
Hil denian zenbait zamari,
Aski zaldizko erori,
Besta jaunzten da berritan,
Guziek maite gustutan.

Utzi plaza pikadoriek
Hartu behar dute txuluek;
Urruntzen dire zaldiak,
Zangoz egiten jauziak.
Hirietako trunpetak
Eta xirola bastartak.
Oihuz daude aski dela
Zaldiz ixuri odola.

Metra eskas den makhila
Txuluek dute banderila,
Haltzairuzko puntarekin,
Sarthu behar lasterrekin
Zezenari lepho gainean,
Egon behar adar menian,
Gauez hari bekhoz-bekho,
Beldur gabe harendako.

Eian behar dute oinik,
Buru, begi, bihotz iminik!
Doblezka dire makhilak
Fida direnian muthilak;
Makhila hek ingurutan
Paper kroxkatuz jauntzitan,
Ikusgarri hala hala,
Zezenen lephuan bezala.

Bethia dire petartekin,
Zeineri khardo mitxekin
Baitzaie sua ematen,
Etxa diren baino lehen
Folsua ungi dagola
Sartzen denian banderila,
Ethorriz aitzin aldetik,
Ginatuz adar artetik;

Bertzenaz da ikustekua
Banderila ondikozkua,
Arthikia adarrekin,
Gor ahaleko bestekin.
Pikoz eta suz mindua,
Zuziez irakitua,
Zezena saltoka orruaz
Jartzen da gora buruaz;

Espaldetako zauriak,
Doble berak idekiak,
Ero dabil jo lasterrez,
Mendeku nonbait beharrez,
Ozartu nahi delarik,
Indar guziak bildurik,
Errabiak hazkartua
Nahiz hainitz izitua.

Bainan harentzat azkena
Jo du trunpeta orena.
Eskuz muleta hedatuz,
Beira nor duan aitzinatuz,
Nola errege zetruari,
Lothuz arrai ezpatari,
Txulozko lerro batekin
Bihotzeko bakiarekin.

Deitzen da hori ezpada,
Holakoez paria bada;
Ez duen gisa parerik,
Hortan Montes ageririk.
Aphuru lazgarri dena,
Ezpada eta Zezena,
Bekhoz bekho dire jartzen,
Elkharren indar miratzen.

Zezen aitzinian gizona
Behar izan artexena,
Hura ondartzen zaionian
Jartzeko adar gerizian;
Zezena han da ezarria,
Nahiz ase errabia,
Ezin gorde dezakena,
Odol galdetzen duena.

Ezpadaren banderari
Zezena da beira jarri;
Higuin ahal da gorria;
Hark eman dion furia!
Hantu da hainitz lephotik.
Hura ikusiz geroztik;
Zartatzerat duazko zainak
Bere indarren pikainak.

Nola orduan gizona
Diteke galtzetan barna!
Ez du ageri kanpora,
Bainan du asko pirpira.
Ikuspen horri josiak
Daude guzien begiak;
Ez da deus bertze ikusten,
Nahiz asko den amesten.

Noizere bada zezena,
Gehiago ez daukena,
Baitua saltoz gizonari,
Ez ustez segur bertzeri,
Horra, ustez jo etsaia,
Non duen atzeman zaia,
Beso ezker petik airian
Hiltzaliak bide egitian.

Eskuinaz dio adreki,
Buru galdu gabe, finiski,
Ezpata hezur artetik
Zuzen sartzen garrotetik,
Bi alde espaldan uzten,
Lehen kolpe lurrian ematen,
Gorphutz guzia dardaran,
Azken biziko pirpiran.

Harma atheraz frixtakuan
Zezenari hiltzerakuan,
Altxatzen du balentriaz,
Agurrarazten bilkhuiaz.
Bere du lehen zezena,
Urre balio duena,
Gortheko heian hazia,
Gosta delakotz bizia.

Badu oraino harekin,
Aberatsen agurrekin,
Asko gauza, zilhar, urre,
Sederia eta lore;
Guzien mihi puntetan
Haren izena lerrotan,
Sekulakotz da ikhasten
Ohoriak zaizko ematen.

Bainan zezena ukia;
Aldian utziz hil tokia,
Gaten bada sarraskitan
Odola gaiaz zurrutan,
Haragiz lephua ezagun
Kolpatzalia ganik urrun,
Molde gabiaren paguak
Dire trufazko xiztuak.

Zezena bada nausitzen
Eta gizona izitzen,
Bapo da xahalen aita;
Bapo gizona hileta!
Ezpada hilik bestetan
Deus ez da eskas jostetan;
Bibak dire bazterretik,
Egorriak bihotzetik.

Ezpada gudutik denian
ilkhitzen trionfa menian,
Ikusten da hainitzetan
Kortesiazko pausutan,
Andre handien zenbaiti
Xingola butatzen goiti:
Heiek dute seinalatzen
Hila nondik den ilkhitzen.

Nork erran galanteriak
Hor zituela «graziak»?
Moruek dute Espainian
Hori utzi zahar mendian.
Hiru egunen segidan
Plazak odola du edan.
Ehun zamari bederen
Ezpatan pasatu ziren.

Hekin hertzezko berdurak
Galdetzen zituzken urak;
Bainan ohituak naski
Nihork etzuen arthiki;
Zezen bat hiltzen zutenian
Hiru mandok ederrenian,
Lepho kraskailaz bethekin
Zaramaten lasterrekin.

Gizonak unhatu onduan,
Eguna jabaltzerakuan,
Zakhurrak ziren largatu,
Zezenekin engaiatu;
Etzuten eman amorrik
Nahiz etzuten adarrik;
Hainitz gathasken buruan
Nausitu ziren guduan.

Zezenak zituen behin
Butatzen airetan arin,
Hartuz adarren puntetan
Hurbil aldi guztietan;
Bainan zirenian oroitu,
Batzuk beharritik lothu,
Bertziak ixter zainetarik,
Zezenagan eskutarik.

Hiltzeko azken zezena,
Bildu zen errotazaina;
Hamabi ziren hetarik,
Denak xuriz beztiturik,
Iliak irineztatuak,
Batzuk bertzeri lothuak,
Batian zuazin elkharrekin
Haga luze batzuekin.

Jainkuak beira makhurtzetik,
Lagunen lerrua uztetik!
Bakhar denak berehala
Eginen du karanbola:
Ikusi ziren nigarrak
Zezena sarthuz adarrak
Bi muthilei ziotenian
Hatsa khendu hoberenian.

Hainitz gathasken ondotik,
Hamabi lantzen sasitik,
Lotzen dute paretari
Onduan lotzeko lurrari:
Utz ordu dire zezenak,
Espainolentzat eginak:
Ni banintz erregetarik,
Ez liteke zezenarik.

Horrek ez du espainola
Izituren berehala;
Ez dut hekien gusturik,
Halere naski nererik.
Dena den, adio bethikotz
Etzarete neretakotz,
Josteta hirriskutsuak,
Barbarian asmatuak!

Zaldi lasterkak

Plazan sarthu dire betan
Hogoi muthil zamaritan;
Bizarrak doian zioten
Kokotsian itzal egiten;
Gorputzez ziren lerdenak,
Larruz itzalian egonak;
Har zitezken jauntientzat
Iguzkiko erregetzat.

Bat zen bezti lander hariz,
Kapatik hasirik xuriz;
Buruan estalki kobria,
Iduri baitzuen urria;
Kaskatik lumek airetan,
Haiziaren hatsez jostetan,
Edertzen zuten nausia,
Jadanik ez itsusia.

Belusa zen bertzia jauntzi;
Halako sedekin untzi
Baliteke bilhatzeko;
Deus hain pulitik gaineko,
Kapa labur hat ezkerrian,
Akhabo dena belhaunian.
Gaphelu xabal batekin
Bi lumaia xurirekin.

Hirugarrena ez gaizki
Bezti zen estranioki,
Galtza largo batzuekin,
Morotako pikurekin,
Sabre eder bat dilindan,
Oihal gaphelu kopetan;
Sedaz bordura guziak,
Kapusailian urreriak.

Nihor etzen bezti hetan,
Bat bertziaren arropetan;
Loria bat zen ikustia,
Ez aipha hala izatia
Urrezko estriberekin,
Lantza punta zilharrekin,
Zangotako brodekinak
Arropen funtsian eginak.

Zaldi ezin itxikiak
Emanak Andaluziak,
Bere gainekuez hartuak,
Lasterkarat paratuak,
Farrastan lurrari joka
Nahiz eman galupaka,
Ahotik zirrapua jari,
Irrintzirinaz mintzari.

Galdetzen dute lasterka
Abiatzia zein lehenka,
Ekharriak lehertzerat,
Ahal guzien urtzerat,
Bere nausiak trionfan
Eremateko airetan,
Iduri badakitela
Bertzenaz deus ez direla.

Airetan zen ereztuna
Behiti hariz emana.
Zaldizkuek here lantzekin,
Zuazilarik lau hatzekin,
Behar zutena zilhotik
Atzeman lehen kolpetik;
Behar zen besta hortako
Begi on eta zaldizko.

Zaldizko bakhotxak bada,
Hartuz geroz boliada,
Segura zuen berekin
Ereztuna xingolekin;
Segitzen zaion xingola,
Kometa buztan bezala,
Lantza punta zuenari
Sarthu ereztuen zilhuari.

Zaldiak zuazin airetan
Largatuak bridanetan,
Lurra seinale etzela
Zangoz ukitzen zutela,
Hekin gainean egoteko,
Gehienentzat lan asko;
Bainan hagan zituztenak
Etziren beldur zutenak.

Lasterka horren ondotik,
Sega baten ingurutik,
Atxatzen zituzten loriak,
Zaurthu gabe beso luzeak;
Hoitan ere gehienak
Izan ziren eskaldunak:
Erran nahi da artexak,
Diona hitz horren funtsak.

Moro bat eman zutenian,
Xutik alkhi baten gainian,
Zaldizkuak bazuazun hari,
Bulharrak zaurthuz pekuari,
Bainan etzaizkon hurbiltzen,
Zaldiak ziren izitzen,
Behin abiatu orduan
Gibelat egiten saltuan;
Xanxak han onduan ziren;
Zanpelei lothu behar zen.

Batek zaurthu zuen Morua
Eta irabazi khorua,
Ezin hurbilduz nihondik
Lantza arthikiz urrundik.
Norbera baita suntsitu
Lantzak duena zilhatu,
Bestak dire ganbiatzen,
Berritan emanik sortzen.

Zaldizkuak bi burutarik,
Arroltzez zarpak betherik,
Hor dire hasten elkharri
Besainka, haurrak iduri;
Ez da zilegi gelditzia,
Zaldi galupa baratzia;
Besainka zarpak huts arte,
Gutik amor eman dute.

Kobrezko eskudak zuzten
Beso ezkerrian ematen,
Bisaiatik beiratzeko
Kolpe hori arroltzezko;
Hetan leherturik kroskuak
Saltatzen ziren gorringuak;
Kiski-kaska zuan denbora,
Ekhia sartzian ohera.

Zuziak

Plaza nausia arratsian
Ezin agertu zen hutsian,
Estali zuten arbolaz,
Hekien gainak bolboraz,
Paperezko adarrekin,
Plegatuak uztaiekin,
Asur arrudak iduri,
Edo zenbait asmu berri.

Bi oren handiz bederen
Etzinduen ikusiren
Plaza guzian pixturik,
Bertze nihongo argirik,
Iduri plazer zuela,
Besta eder zitzaiola,
Zeruak berak izarrak
Utzirik pixtu beharrak.

Arrudak dire birungan,
Ginharrak denek burrunban,
Zuzirien ithurriak,
Izarrezko zurxuriak;
Argiz eginik dantelak,
Hedatuak bere belak,
Argi arte denetarik
Deseinuak agerturik.

Orga, gaztelu, arkada,
Iguzki, lanpa parada,
Zer nahi den figura zen
Kartuxatik atheratzen;
Gaten zirenak airetan,
Jauzten ziren urgulutan
Ehun arraioz gaindiak,
Kolore urdin-xuriak.

Plaza Castillo erdian
Gauza probetxos berian,
Ithurri bat ur onekin
Ikusten da plazerekin,
Hura ere paretetan,
Dena bezti kartuxetan,
Aphaindua zen gerlako,
Su luzeki egiteko.

Hiru gerlako fregatek,
Higituak mekanikek,
Jautsiz gain behera betan,
Gordiak zuzten arrudetan,
Hiru aldetarik belan
Eman zioten asko lan;
Hara hunat bazabiltzan,
Nola itsasoz balentzan.

Guzietarik deskarga
Betan egiten aldizka,
Biratzeko artexketan
Balak igorriz panpetan;
Bonbak ziren iguzkiak,
Balak izarren pesiak;
Fortiak amor eman zuen
Zuzirik noiz ez baitzuen.

Pulunpatzen ziren ganian,
Kolpez aurkhitzen egunian;
Zenbatenaz ilhunago,
Hanbat orduan argiago,
Oi, zer gau ederra hura;
Ez da halako ardura,
Ez eta ere beharrik,
Inguru denian beharrik.

Zuziazko tiruak

Hamar orenek jo onduan,
Hedatua jendia heguan
Beira zagon denborari,
Zeru garbi, ederrari,
Zitadelan karrosekin,
Gibeletik oinezkuekin,
Sarthu zen gorthe guzia
Argiz zuela hesia.

Kanpotik eta barnetik
Alderdi guzietarik,
Birabira harrasiak
Zuzko sokekin argiak,
Bastun hegi guzitan,
Inguruko itzulitan,
Hiru herrunka bederen
Suz piztu basuak baziren.

Portaliak gain beheretan,
Zubien bere gathetan,
Denak suzko argiekin
Arin ziren gauarekin;
Ezker eskuin hainitz urrun,
Milaka bazen lanpiun,
Ezarriak halturetan,
Bide bazter guzietan.

Hetaz piztuak arbolak,
Hetaz gaztela kantaiak;
Etzen uste bizi lurrian
Bainan ametsezko gauian,
Ethorriz zitadelatik
Argi nola eguzkitik.
Agertu zen zitadelan
Tronu bat egina gelan;

Zariola sederia,
Franjetan dena horia,
Arkajuz egin colonak,
Urria gaindiz daritenak.
Gorthe dena han zen jarri
Beira zuzien gerlari;
Sua zen hasi kanpotik,
Soldaduz zen larrainetik.

Balazo enganatzaliak,
Ederrenian beztiz airiak,
Jausten ziren izarretan
Ibiliz nola jostetan;
Pezak ixil hari ziren
Arthikitzen iguzkiren;
Oren batez zeru dena
Izan zen sutan emana.

Bazen kasik errateko
Sobera zela lurreko;
Halako gerla ikustia
Nihorentzat nigar bidia;
Soldaduentzat odola;
Bainan kontu diotela
Kekin ezpata gorriak
Seinalatzian justiziak.

Pasaiuak

Ilhun alderat hirian,
Pasaiatuz agerian,
Gaindiz da jendia ikusten,
Ttipi handiak nahasten.
Edergailu munstratzeko,
Hara-hunat ibiltzeko,
Jendiak ilkhi nahi badu,
Takonerak gaitzik ez du.

Nahi denian norbeit jarri
Ez da nihon eskas harri;
Badire itzal ederrak
Eginak platan adarrak,
Erdian zabal baratziak
Arraiki zabalduz loriak,
Hala nola koloretan,
Denak gaindiz usainetan.

Hiri barnian da pasaiua,
Ederra bezin arrarua,
Jendez, nola liliekin,
Bethi bezti gusturekin.
Hortik lekhora kafetan
Jendia sartzen arratsetan,
Gizonak bezala andriak,
Kostuma idekiz athiak.

Bere bolada esnekin,
Limonada arnandekin,
Pausu handienian husten,
Pezeta erdi iristen;
Tripak ederki betheta,
Higual zaiote zer gasta;
Jendia bizi da beroki;
Gutitan naski hobeki.

Onhetsia alkhietan
Jartzia aphezak lerrotan,
Kate, pasaio, zezenak,
Guzientzat dire onak;
Hetan bakhotxa beretzat,
Jelosla nihorentzat:
Berak egiten duena
Nola bertzetan kondena?

Jeloskorra, har eskola
Ixil egon behar dela
Bertzek nola hik egitian
Bere bizitzeko moldian.
Bere ustez jakinsunak,
Badire ikusten jaunak
Trufatzen direnak jendez,
Beztiak hekien tintez.

Hek, kantatuz libertatia,
Hustian kafetako athia,
Bidian nihor ezin jasan,
Guziak ezartzen basan,
Iruñen ez halakorik,
Han nihork ez ahalkerik,
Egitian bertzek bezala,
Aphez edo lego dela.

Harmada

Ederra zen egun hetan,
Iruñeko zelhaietan,
Soldadu lerruan emana,
Francisco Asisek mana.
Beruak etzuen izitu
Nahiz nola zen agertu
Gerla bide itzulitan
Utziak aski berritan.

Jendia zagolarik erria,
Sapha minian baitzen airia,
Soldaduak arratsaldian
Kausten ziren hoberenian;
Ibili ziren lasterka,
Aitzindariak oihuka,
Goiti behiti lerrotan,
Erregen gustu handitan.

Sarthu zirenian hirian
Etzen bustirik bisaian;
Hanbat lasterken ondotik,
Doian ezagun hatsetik
Asisen zaldizkuek zuten
Sartzian ederren ematen;
Bainan bazen oinezkotan
Zain hartagorik menbrotan.

Halako soldaduekin,
Aitzindari jakinekin,
Bentzu diteke mundua,
Nahi bezin hedatua.
Ez dire beldur gosiaren,
Ez eta ere bidiaren,
Guti janik ikhasiak
Laster higaten mendiak.

Suntsuna, xirribikekin,
Nafartar soldaduekin,
Gerian dabilke jostetan
Nola Eliza bestetan.
Goizeti arrats askotan
Suan eta mendietan,
Zigarroa bat musuan
Bizi ditezke multzuan.

Sos baten agorienta
Hekin edari plazenta;
Soldadu on ilkhitzeko
Bada heki beiratzeko.
Erromanuen denboretan
Lehoin ziren mendietan;
Ondoriuak bizi dire
Gutiago ez baitire.

Bertze hanbat jende zoro,
Guziak direnian haro,
Zer diren eskaldun umiak
Errateko zen, aizkidiak:
Lau mila urthe bederen
Nausi dire toki beren;
Ez da munduan bertzerik
Hek bezala itzaturik.

Higatu dire mendetan
Populuak bazterretan;
Bere lurretik suntsitu,
Nausiek asko kasatu,
Eskalduna Pirenetan
Ez da izitu gerletan
Aitak ehortzi tokian
Izanen bethi agian.

Aski J. M. H.

Iturria: Jean Martin Hiribarren, Iruñeko bestak 1845 (Patri Urkizuren edizioa). Lapurdum VI, 2001