GIRISTINO LEGEA LABURZKI

Laurent Diharasarri

GIRISTINO LEGEA LABURZKI

BAIONAN
LASSERRE BAITHAN INPRIMATUA
1892

Inprimi potest.
Baionae, die 19a Septenbris 1892.
DIHARCE, vic. gen.

ESKUALDUN MAITEAK,

	Zertako agerrarazten dut liburu berri hau?
	— Agian zenbeit arimeri on eginen diotelakoan.
	Jadanik, duela hiru urthe, argitan eman nuen Erlisionearen ixtorioa laburzki; hemen laburzki ezarri ditut Erlisionearen irakaspenak, beharrenak bederen. Irakaspen, ondikotz, ez aski ezagutuak! Eta bizkitartean, bide bat ezagutzen ez balin bada, hari nola jarraik!
	Halaber, Erlisionearen irakaspenak ez balin badire ezagutzen, nola heien arabera bizi ditake!
	— Badakit liburu huntan direnak, bertze batzuetan ere kausi ditazkela; bainan ez huntan bezala erranak. Bada, maiz, gauza bat hobeki sartzen zaiku buruan eta bihotzean, bi ahotarik, bi gisetarat entzuteu dugunean. Horra zergatik iduritu zaitan lan hau ez nuela alferretan eginen; zenbeit arima bederen argituko zituela, eta Jainkoaren gehiago maitatzen eta hobeki zerbitzatzen lagunduko.
	Oha beraz, nere liburua, oha Eskualduneri garbiki erraitera, zer sinhetsi eta zer egin behar duten zerurat heltzeko.
	Eta Jainko onak benedika detzala hire erranak.
L. DIHARASARRI,
Orzaizeko erretora

Aita Agustin Bastidako Beneditanoen abadeak, 
Katixima hunen egileari egorri izan diozkan 
laudoriozko hitz onak

JAUN ERROTOR ETA ADISKIDE MAITEA,

	Huna beraz non ematen daukuzun, oino ere eskualduneri, liburu berri eta on bat.
	Yadanik eman dauzkigutzunak hainitz onak ziren, oraiko hunek ez diote bada izanen lehenagokoei zorrik.
	Iduri du, zenbeit azken urthe hautan, yaun aphez zenbeiten artean, gutieskua saindu bat eman dela nork eginen eta emanen darotzkigun libururik hoberenak, eskuararik garbienean.
	Ez dakogu guri erratea zein diren hoberenak eta ederrenak; guziak, bakhotxa bere gisan eta bere heinian, onak eta ederrak baitire.
	Bainan orai artero liburuez dena dela, orai agertzen duzun katixima edo giristino lege hau izanen da hein bat ona arimen argitzeko eta irakaspen zuzenak eta segurak emateko.
	Ez dut uste badugun katiximarik eskuara garbiagoz eginik, ez eta ere gauzak errexkiago aditzeko gisan erranez.
	Eskuara garbia ez diren hitz guziak ahalaz bazterrerat utzi ditutzu, ezin bertzezko bakhar batzu hartuz. Gauzak gogoan hartzeko maiz errexago bihurtu ditutzu; galdea eta ihardestea hitz berez emanez, halako gisaz non, askotan, aski baita bai eta ez, galdeari ihardestearen emaiteko.
	Gogoz nekez gauzak ikhasten dituztenek ere zure katixima errexki, edo bederen errexkiago ikhasiko dute.
	Bertze alde denbora bakhotxa, mende bakhotxak baditu bere behar bereziak, eta gure denborak ez ttikiagoak.
	Gure mendean eta oraiko egunetan baitezpada yakin behar diren gauza eta egia batzu hainitz laburzki eta funtski xehatu eta argitu ditutzu.
	Oxala katixima ttiki hau, jainko lege hau giristinoen esku-liburua egiten balitz! maiz irakurtua balitz! Oxala liburu ttiki hau ez balitz, bertze zenbeit bezala alhase mail batean edo armario zokho batean utzia! armiarmoz estalia.
	Giristinoek gogoz behar lukete ikhasi español eskualdunek beren katixima ttikia ela ederra dakiten bezala.
	Zure katixima, jaun erretora, aski laburra da, arras adi errexa, eta bizkitartean aski hedatua egia yakin beharrenen gainean. Zenbat giristino ez da kausitzen bazter guzietan gure erlisione sainduko egia nausiak eta beharrenak ahantziak baitituzte? Egia batzu badire baitezpada jakin behar direnak salbatzeko, eta bertze batzu jakitea manatuak garenak.
	Egia horiek ongi jakinen ditu zure liburu ttikia noizean behin irakurtzen duenak; eta bada liburu hori irakur diteke ezti eztia, eta hatsa hartuz, hiru edo lau orenez. Balinba ez ahal da nihor irakurtu nahiko ez duenik pixkaka bederen eta noizetik noizera!
	Katixima, erraten zuen aphezpiku saindu eta jakintsun batek, zeruko gakhoa da.
	Erabil dezagun eskuetan gakho hori, atxik dezagun izpirituan katixima hori; eta zeruko gakhoak idekiko dagoku zerua.
	Oi! zer lastima! Urria eta zilharra baino gehiago balio duen liburua zokhorat emana eta utzia! Ez dugu urria eta zilharra hola sokho batean herdoiltzerat uzten! Idek detzagun arimako begiak arimako ontasunen gainean, gorphutzeko begiak gorphutzeko ontasunen gainean idekiak ditugun bezala!
	Zutaz den bezenbatean, jaun errotora eta adixkide maitea, Jainkoak eman dezazula agindu duen saria!
	Qui ad justitiam erudiunt multos fulgebunt quasi stellae ad perpetuas eternitates. (Dan. 12. 3.) Bertziak erlisioneko egiez argitzen dituztenek, argituko dute berek eta distiatuko izarrek bezala menderen mendetan.
Bastidan egina,
buruilaren 17an 1892an

AITA AGUSTIN,
Beneditanoen Abadea

GURE AITA

	Gure Aita, zeruetan zarena:
	Erabil bedi sainduki zure izena,
	Ethor bedi zure erresuma,
	Egin bedi zure borondatea zeruan bezala lurrean ere.
	Iguzu egun gure eguneko ogia,
	Barkha zagutzu gure zorrak, guk gureganat zordun direneri barkhatzen dioztegun bezala,
	Eta ez gaitzatzula utz tentamendutan erortzera,
	Bainan begira gaitzatzu gaitzetik.
	Halabiz.

AGUR MARIA

	Agur Maria, graziaz bethea, Jauna da zurekin;
	Benedikatua zare emazte guzien artean, eta benedikatua da zure sabeleko fruitua, Jesus.
	Maria saindua, Jainkoaren Ama, egizu othoitz gu bekhatorosentzat, orai eta gure heriotzeko orenean.
	Halabiz.

SINHESTEN DUT

	Sinhesten dut Jainko Aita bothere duenaren baitan, zeruaren eta lurraren Kreatzailean;
	Eta Jesu-Kristo haren Seme bakhar Gure Jauna baitan;
	Zoin kontzebitu baitzen Izpiritu Sainduaren bertutez, sortu zen Maria Birjinaganik;.
	Pairatu zuen Pontzio Pilatusen manuaren azpian, gurutzefikatu zuten, hil zen eta ehortzi zuten;
	Jautsi zen ifernuetarat; hirugarren egunean jeki zen bizirik hilen artetik;
	Igan zen zeruetara, non jarria baitago Jainko Aita guziz botheretsuaren eskuinean;
	Handik ethorriko da bizien eta hilen jujatzera.
	Sinhesten dut Izpiritu Sainduaren baitan;
	Eliza Katholiko Sainduan, Sainduen phartaliertasunean;
	Bekhatuen barkhamenduan;
	Haragiaren piztean;
	Betiere iraunen duen bizitzean.
	Halabiz.

FEDEZKO AKTA

	Ene Jainkoa, sinhesten ditut, zinez eta ene bihotz guziaz, Eliza Katholiko Apostoliko Erromanoak sinhesten eta irakasten dituen gauza guziak, zeren zuk, egia bera zarenak, irakatsi baiterazkotzu.

ESPERANTZAZKO AKTA

	Ene Jainkoa, esperantza dut, sinheste fermu batekin, emanen derautazula, Jesu-Kristoren merezimenduen bertutez, mundu huntan zure grazia, eta, zure manamendueri jarraikitzen banaiz, bertzean zure loria, zeren hitzeman baituzu eta baitzare zure hitzetan osoki leiala.

KARITATEZKO AKTA

	Ene Jainkoa, maite zaitut ene bihotz guziaz eta gauza guzien gainetik, zeren baitzare guziz ona eta osoki maitagarria: maite dut halaber ene laguna ene burua bezala zure amoreagatik.

GIRISTINO LEGEA

NORK ETA ZERTAKO EGINAK GAREN

	Nork eginak gare?
	Jainkoak.

	Zertako eginak gare?
	Jainkoaren ezagutzeko, maitatzeko eta zerbitzatzeko.

	Ongi zerbitzatzen badugu, Jainkoak zer emanen dauku?
	Emanen dauku zerua.

	Eta, ez badugu ongi zerbitzatzen, zer izanen dugu?
	Izanen dugu ifernua.

	Jainkoa nola da ongi zerbitzatzen?
	Giristino on izanez.

GIRISTINOA ZER DEN [*]

	Zer behar da giristino izaiteko?
	Bathaiatua izan.

	Eta giristino on izaiteko?
	Bathaiatua delarik, Jesu-Kristok irakatsiak sinhetsi, eta Jesu-Kristok manatuak egin.

	Nola irakusten da giristino dela?
	Gurutzearen seinalea eginez.

	Nola egiten da gurutzearen seinalea?
	Esku eskuina emanez: lehenik kopetan, gero bulharretan, handik ezkerreko sorbaldan, azkenik eskuinekoan, erraiten delarik: Aitaren, eta Semearen, eta Izpiritu Sainduaren izenean. Halabiz.

	Nola, gurutzearen seinalea eginez, irakusten da giristino dela?
	Gurutzean hil baita Jesu-Kristo.

	[*] Giristinoa edo Kristaua, erran nahi da Kristorekin dena.

LEHEN PHARTEA
Giristino batek yakin 
eta sinhetsi behar dituenak

	Non aurkitzen dire giristino batek yakin eta sinhetsi behar dituenak?
	Beharrenak aurkitzen dire SINHESTEN DUT edo KREDO deitzen den othoitzean.

	Nork egina da othoitz hori?
	Apostoluek.

JAINKOA

	Zer da Jainkoa?
	Jainkoa da izpiritu huts bat, eternala, osoki perfeta, gauza guzien kreatzailea eta oroz gaineko nausia.

	Zer da izpiritua?
	Izpiritua da ezagutza duen gauza bizi bat, ezin ikus ez uki ditakena.

	Eta izpiritu hutsa, zer da?
	Gorphutz lati lotua ez den izpiritua.

	Zer da eternala?
	Hasterik eta akabantzarik gabekoa.

	Zer da perfeta?
	On guziak dituena.

	Eta osoki perfeta?
	On guziak negurririk gabe dituena.

	Zer da kreatzea?
	Ez deusetarik zerbeiten egitea.

	Gatiza guzien oroz gaineko nausia zer da?
	Gauza guzietarik nahi duena egin dezakena.

* * *

	Non da Jainkoa?
	Zeruan, lurrean, eta toki guzietan.

	Zer daki eta zer ikusten du Jainkoak?
	Jainkoak guziak badazki, eta guziak ikusten ditu.

	Geroko gauzak ere?
	Bai, geroko gauzak ere oraikoak bezala.

	Zer egin dezake Jainkoak?
	Jainkoak zer-nahi gauza on eta zuzen egin dezake.

	Errexki ala nekhez?
	Batere nekherik gabe, bere nahi xoilaz.

TRINITATE SAINDUA

	Zenbat Jainko dire?
	Ez da Jainko bat bakharra baizik.

	Zenbat presuna dire Jainkoa baitan?
	Jainkoa baitan badire hiru presuna: Aita, Semea, eta Izpiritu-Saindua.

	Aita Jainko da?
	Bai, Aita Jainko da.

	Semea Jainkoa da?
	Bai, Semea Jainko da.

	Aita den Jainko bera, ala bertze bat?
	Jainko bera; bertzerik ez da.

	Izpiritu-Saindua Jainko da?
	Bai, Izpiritu-Saindua Jainko da.

	Aita eta Semea diren Jainko bera, ala bertze bat?
	Jainko bera; bertzerik ez da.

	Beraz Aita, Semea eta Izpiritu-Saindua, Jainko bakhar bat bera dire?

	Bai, Aita, Semea, eta Izpiritu-Saindua, Jainko bakhar bera dire.

	Eta diozu bizkitartean hiru presuna direla?
	Bai egiazki, hiru presuna dire; presuna bat ez da bertze presuna: Semearen presuna ez da Aitaren presuna; Izpiritu-Sainduaren presuna ez da ez Aitaren ez Semearen presuna.

	Nola ditake hori: Jainko bakhar bat hiru presunetan?
	Hori da misterio bat.

* * *

	Zer deitzen duzu misterioa?
	Misterioa da: egia bat guk ezin konprenitua, bainan sinhetsi behar duguna, Jainkoak irakatsi daukulakotz.

	Jainko bakhar bat hiru presunetan, nola deitzen da misterio hori?
	Jainko bakhar bat hiru presunetan, hori da: Trinitate Sainduko misterioa.

	Aita, ala Semea, ala Izpiritu-Saindua dire zaharrago, hazkarrago, sainduago?
	Hiru presuna horiek, Jainko bakhar bat bera direnaz geroz, bardin dire gauza guzietan.

AINGERUAK

	Zer dire Aingeruak?
	Aingeruak dire: izpiritu huts batzu, Jainkoaren laudatzeko, eta harek manatuen egiteko, kreatuak.

	Jainkoak, kreatzean berean, zer eman zioten aingerueri?
	Eman zioten saindu egiten duen grazia.

	Saindu egon ziren aingeru guziak?
	Ez, frangok bekhatu egin zuten, Jainkoari urguiluz jazarriz.

	Zer egin zuten orduan bertze aingeruek?
	Bertze aingeruak eman ziren Jainkoaren alde; eta izan zen gudu bat handia.

	Nor ziren bai aingeru onen, bai gaxtoen aintzindariak?
	Aingeru onena: Jon Doni Mikael; gaxtoena: Luzifer.

	Nork irabazi zuen gudua?
	Aingeru onek.

	Zer egin zuen orduan Jainkoak?
	Jainkoak aingeru oneri eman zioten zeruko zoriona; gaxtoak aldiz artiki zituen ifernura.

	Nola izendatzen dire hitz batez aingeru gaxtoak?
	Debruak.

* * *

	Zer hari dire aingeru onak?
	Aingeru onak hari dire beti Jainkoaren laudatzen, eta Jainkoak, bai gure arimen bai gure gorphutzen onetan, manatzen diozkatenen egiten.

	Beraz, aingeru onen bidez hartzen du Jainkoak gutaz artha?
	Bai, gutarik bakotxari Jainkoak laguntzat eman dio aingeru bat, sortzetik heriotzeraino beti gurekin dagona.

	Nola deitzen da aingeru hura?
	Aingeru begiralea.

	Zer hari dire debruak?
	Debruak hari dire beti Jainkoaren madarikatzen, eta ahal dituzten arima guzien galtzen.

	Debrua zerk urruntzen du gureganik?
	Othoitzak, eta gurutzearen seinaleak.

	On da beraz gurutzearen seinalea maiz egitea?
	Bai, arras on, bereziki ur benedikatuakin egiten delarik.

	Giristino onek noiz egiten dute gurutzearen seinalea?
	Jekitzean eta oherakoan, jan aintzinean eta ondoan, lanen eta othoitzen hastean eta akabantzan.

LEHEN BURHASOAK

§ I. Adam eta Eba

	Zoin izan dire lehen gizona eta lehen emaztea?
	Lehen gizona izan zen: Adam; eta lehen emaztea: Eba.

	Adain eta Eba zergatik deituak dire lehen burhasoak?
	Zeren gizon guziak heien ume baitire.

	Zer behar da gizon izaiteko?
	Arima eta gorphutza.

	Zer da arima?
	Izpiritu bat, beti biziko dena.

	Jainkoak zertarik egin zituen Adamen eta Ebaren arimak?
	Ez deusetarik; arima guziak hala egiten ditu.

	Eta gorphutzak?
	Jainkoak Adamen gorphutza egin zuen lur puxka batetarik, Ebarena aldiz Adamen sahets hexur batetarik.

	Jainkoak, kreatzean berean, zer eman zioten Adami eta Ebari?
	Aingerueri bezala, saindu egiten duen grazia; eta Adamek grazia hura, galtzen ez bazuen, utzi behar zioten bere ondokoeri.

§ II. Lurreko parabisua

	Jainkoak non ezarri zituen Adam eta Eba?
	Lurreko parabisuan.

	Zer zen lurreko parabisua?
	Baratze eder bat fruitu mota guziekin.

	Adami eta Ebari haizu zitzaioten fruitu hetarik guzietarik jatea?
	Ez, Jainkoak bat debekatu zioten.

	Zertako?
	Ikusteko heia, harentzat amodioz, utziko zuten.

	Utzi zutena?
	Ez, ez, jan zuten.

	Nola hori?
	Debruak, suge itxuran agerturik, janarazi zion Ebari, eta Ebak gero Adami.

	Bekhatu egin zuten beraz?
	Bai, eta bekhatu handia.

§ III. Bekhatu orisinala

	Galdu zuen beraz Adamek bere ondokoeri utzi behar zioten grazia?
	Bai, Adamek, bere bekhatuaz, galdu zuen ondokoeri utzi behar zioten grazia.

	Jainkoak holakorik nahi zuen?
	Ez, segurki, Jainkoak ez zuen nahi Adamek bekhatu egitea, eta grazia galtzea.

	Beraz Adamengatik, eta Jainkoaren nahiaren kontra, gizon guziak graziarik gabe sortzen dire?
	Bai, Adamengatik, eta Jainkoaren nahiaren kontra, gizon guziak graziarik gabe sortzen dire.

	Nola deitzen da hola sortze hori?
	Bekhatu orisinalarekin sortzea.

	Bekhatu orisinala: zer erran nahi du hitz horrek?
	Erran nahi du: hastetikako bekhatua [Hastetikakoa, edo zeren munduaren hastapenetik heldu baitzaiku, edo zeren biziaren haste hastetik baitugu].

* * *

	Nihor ez da bekhatu orisinala izan ez duenik?
	Bai, Andre-dena Maria; Andre-dena Maria graziarekin kreatua izan da.

* * *

	Adamen bekhatuak izan du bertze ondorio gaxtorik?
	Bai, hartarik ethorriak dire gaizkirako dugun jaidura, eta munduko gaitz guziak; hartarik ethorria da heriotzea.

§ IV. Jainkoa gizonez urrikaltzen da

	Gizonak nora ganen ziren, Jainkoa ez balitz hetaz urrikaldu?
	Behinik-behin, bihirik ez zen zerurat helduko.

	Zergatik?
	Zeren ez baitzuten graziarik izanen; graziarik gabe ez da zerurik.

	Eta zergatik etzuten graziarik izanen?
	Gizonak ez baitezake bere indar xoilaz grazia ardiets.

	Nora ganen ziren bada gizonak?
	Edo ifernura, edo linboetara.

	Linboak zer dire?
	Jainkoa ikusten ez den toki bat.

	Bertzenaz toki ona eta gozoa, ala tzarra?
	Toki ona eta gozoa.

* * *

	Jainkoak, urrikaldurik, zer egin du gizoneri zeruaren idekitzeko?
	Adami eta Ebari Salbatzaile bat hitzeman, eta gero igorri.

	Zenbat denboraren buruan igorri izan du?
	Lau mila urtheren buruan.

	Nor da Salbatzaile hura?
	Jesu-Kristo.

	Salbatzen ahal ziren Jesu-Kristo ethorri aintzineko gizonak?
	Bai, salbatzen ahal ziren.

	Nola?
	Beren eginbideak bethetzen zituztelarik, Jainkoak agindu Salbatzailea fidantziarekin igurikatuz.

JESU-KRISTO

§ I. Nor den.

	Nor da Jesu-Kristo?
	Jesu-Kristo da: Jainko Semea, Trinitate Sainduko bigarren presuna, gizon egina.

	Zer erran nahi du Jainko Semea gizon egin dela?
	Erran nahi du, Jainko Semeak hartu dituela eta beretu gureak bezalako gorphutz bat eta arima bat.

	Beraz Jesu-Kristoren gorphutza eta arima Jainko Semearen gorphutza eta arima dire?
	Bai, Jesu-Kristoren gorphutza eta arima Jainko Semearen gorphutza eta arima dire.

	Berenaz eta betidanik dituenak?
	Ez; bainan hartu eta beretu dituenak.

	Jainko Semeak non hartu ditu gorphutza eta arima?
	Birjina Mariaren sabel dohatsuan.

	Noiz?
	Duela hemeretzi menderen heina, Martxoaren 25ean.
	Nola?
	Hori egin zuen Izpiritu-Sainduak.

	Beraz Jesu-Kristo Jainko da?
	Bai, Jesu-Kristo Jainko da.

	Gizon?
	Gizon ere bai.

	Jainko eta gizon, biak batean?
	Bai, Jainko eta gizon, biak batean.

§ II. Non sortu izan den, 
eta hogoi eta hamar urthez bizi

	Nor da Jesu-Kristoren Ama?
	Maria Saindua.

	Jainkoaren ama da Maria saindua?
	Bai; ezen Jesus, haren Semea, Jainko da.

	Non sortu da Jesu-Kristo?
	Bethlemeko aberetegi txar batean.

	Noiz?
	Eguberri gauan, Abendoaren 25ean.

	Zenbat urthe bizi izan da lur huntan Jesu-Kristo?
	Jesu-Kristo lur huntan bizi izan da hogoi eta hamahiru urtheren ingurua.

	Non bizi izan da Jesus Jauna?
	Hogoi eta hamar urthetaraino, Jesus Jauna bizi izan da Nazareteko etxe ttiki batean.

	Norekin bizi zen?
	Maria bere Ama sainduarekin, eta bere Aita ordain, Josep, Mariaren lagun sainduarekin.

	Zer haritzen zen?
	Haurra zelarik, Mariarekin etxeko lanetan; eta gero, san Josepekin, zurgintzan.

	Ez zuen beraz Jainko zela irakusten?
	Ez; bainan ez da sekulan ikusi hain haur eta gazte presturik.

	Nola bizi zen bada Jesus Jauna lehen hogoi eta hamar urthe hetan?
	Othoitzari eta lanari jarraikia, ororentzat on eta ezti, Jesus Jaunak gogotik egiten zituen Mariak eta Josepek erran guziak; bethi urrun zagon munduko builatik.

§ III. Zer egin zuen azken hiru urthetan

	Azken hiru urthetan, zer egin zuen Jesus Jaunak?
	Judeako bazter guzietan bere irakaspenak goraki adiarazi zituen, eta, bere hitzaren finkatzeko, mirakuiluak egin.

* * *

	Zer irakasten zuen Jesus Jaunak?
	Jesus Jaunak irakasten zituen zerurat heltzeko sinhetsi eta egin behar diren guziak.

	Nola deitzen dire Jesus Jaunaren irakaspenak?
	Deitzen dire: Ebanjelioa, erran nahi da: berri ona.

	Jesus Jaunak zer zion bere buruaz?
	Huna zer zion Jesus Jaunak bere buruaz: Ni naiz Jainkoaren Semea, munduaren salbatzeko gizon egina; nere erranari jarraikitzen dena zeruan izanen da, eta jarraikitzen ez dena, ifernuan.

	Eta nola sinhetsarazten zuen egiaz mintzo zela?
	Mirakuiluak eginez.

* * *

	Zer da mirakuilua?
	Mirakuilua da: usaiaz kanpoko gauza bat, Jainkoaren indarrak baizik egin ez dezakena [Nihork, Jainkoak baizik, ez dezake ogi bihi batetarik ogi buru bat ekharraraz; hori bizkitartean ez da mirakuilua, usaiaz gertatzen den gauza baita. Bainan mirakuilua litake ogi bihitik arto burua ekharraraztea, zeren Jainkoak baizik ez baitezake hori egin, eta zeren ez baita, hori usaiaz gertatzen].

	Sainduek ere bizkitartean egiten dituzte mirakuiluak?
	Bai, bainan Jainkoak emanikako indar berezi batekin.

	Jainkoak mirakuilurik egin dezake, edo egiteko indarra eman, gezurraren alde?
	Ez, Jainkoak ez dezake deus egin gezurraren alde.

	Beraz, Jesus Jaunaren mirakuiluek osoki frogatzen dute, haren erranak egiak direla?
	Bai, Jesus Jaunaren mirakuiluek osoki frogatzen dute haren erranak egiak direla.

	Zoin mirakuilu egin du Jesus Jaunak?
	Jesus Jaunak eriak bet-betan sendatu ditu, nola itsuak argitu, mainguak xuxendu; hilak piztu ditu; eta mirakuilurik handiena, Jesus Jaunak bere burua piztu du.

§ IV. Nola pairatu duen eta nola hil den

	Hiru urthez predikatzen eta mirakuilu egiten haritu zen ondoan, zer egin zioten Jesus Jaunari?
	Judasek etsaieri saldu zioten dirutan.

	Nor zen Judas?
	Hamabi Apostoluetarik bat.

	Zer ziren Apostoluak?
	Gizon erromes batzu, Jesus Jaunak laguntzat hautatu zituenak, eta hiru urthez lekuko bezala berekin ibili.

	Zertako hola hartu eta ibili zituen?
	Gero munduaren lau bazterretarat igortzeko.

	Zertara?
	Harek erranak eta eginak mundu guziari ezagutaraztera [Apostolua: hitz horrek erran nahi du: igorria].

* * *

	Nor ziren Jesusen etsaiak?
	Juduak, eta bereziki Juduen aintzindariak, aphez eta bertze.

	Juduek zer egin zioten Jesus Jaunari?
	Preso altxatu; eta gero, Pontzio Pilatusi hiltzera kondenarazi.

	Nor zen Pontzio Pilatus?
	Aitzindari bat, toki hura, Erromako enperadorearen izenean, manatzen zuena.

	Jesus hil gabe, ez zioten asko gaxtakeria eta oinaze jasanarazi?
	Bai, zer-nahi burla eta laido; izigarriki azotaturik, buruan sartu zioten elhorrizko koro bat.

	Hitz batez nola deitzen dire Jesusen pairamenak?
	Deitzen dire: Jesusen Pasionea.

* * *

	Nola hil izan da Jesu-Kristo?
	Gurutze bati itzatua, bi ohoinen artean.

	Non?
	Kalbarioko mendian, Jerusalemeko hiritik hurbil.

	Zoin egunez?
	Ortzirale sainduz, arratsaldeko hiru orenetako heinean.

§ V. Zertako hil izan den

	Jesus ez othe zitaken, nahi izan balu, bere etsaien eskuetarik atera?
	Bai, eta errexki, Jainko zenaz geroz.

	Zergatik bada nahi izan du Jesu-Kristok hil?
	Jesu-Kristok hil nahi izan du guretzat amodioz, gure ifernutik libratzeko, eta zeruaren guri merezitzeko.

	Zerk galarazi zaukun zerua, eta merezitu ifernua?
	Adamen eta gure bekhatuek.

	Beraz gure bekhatuengatik hil izan da Jesu-Kristo?
	Bai, gure bekhatuengatik hil izan da Jesu-Kristo; eta gure bekhatuek dute gurutzeari itzatu.

* * *

	Jesus Jaunak nola gaitu ifernutik libratu, eta nola dauku zerua merezitu?
	Gurutzean ixuri duen odolaz; odol hartaz gaitu erosi.

	Erosi, norenganik?
	Debruarenganik.

	Eta norentzat?
	Beretzat.

	Indar eta balio handia du beraz Jesusen odolak?
	Bai, neurririk gabeko indarra eta balioa, Jainkoaren beraren odola delakotz.

	Bainan Jainkoak ez du odolik, Jainkoa ez ditake hil?
	Jainko bezala, ez; bainan Jainkoak hartu izan ditu eta beretu gureak bezalako gorphutz bat eta arima bat; eta ordutik, bazuen odola eta hil zitaken.

* * *

	Bere odola gizon guzientzat ixuri du Jesu-Kristok?
	Bai, Jesu-Kristok gizon guzientzat ixuri du bere odola.

	Eta odol harrek munduko bekhatu guziak garbi eta khen detzazke?
	Bai, eta gehiago ere.

	Zerura ganen dire bada gizon guziak, odol harri esker?
	Nahi balute, bai; odol hartaz baliatzen balire, bai; bainan, zenbat ez da baliatu nahi ez denik!

§ VI. Pizten da eta zerurat igaiten

	Jesus hil zenean, nora gan zen haren arima?
	Jautsi zen linboak deitzen diren ifernuetara.

	Zertako?
	Han ziren arima sainduen bilha, gero berekin zerurat eremateko.

	Eta Jesusen gorphutza, zer egin zen?
	Ezarri zuten harrokan eginikako hobi berri batean.

	Luzaz hila egon zen Jesus Jauna?
	Ez, hirugarren egunean, igande goizean, piztu zen gehiago ez hiltzeko.

	Zoin egun zen igande hura?
	Bazko eguna.

	Nork piztu zuen Jesus Jauna?
	Jesus Jauna bera piztu zen, Jainko zelakotz.

	Piztu ondoan, Jesus Jauna zenbat egunez egon zen mundu huntan?
	Berrogoi egunez.

	Zer egin zuen berrogoi egon hetan?
	Askotan agertu eta mintzatu zitzaioten apostolueri, eta, egiazki piztu zela frogatzeko, heiekin jan ere zuen.

	Bertzerik zer egin zuen?
	Apostolueri hitz eman zioten Izpiritu Saindua igorriko ziotela.

	Eta gero zer manatu zioten?
	Manatu zioten haren irakaspenak heda zetzaten mundu guzian.

* * *

	Berrogoi egunen buruan, nora gan zen Jesus Jauna?
	Igan zen zeruetara, non jarria baitago bere Aitaren eskuinean.

	Zer erran nahi du, bere Aitaren eskuinean jarria dagola Jesus Jauna?
	Erran nahi du, ohoratua dela, eta beti ohoratua izanen, gauza guzien nausi oroz gainekoa bezala.
	Zoin egunez Jesus Jauna igan zen zeruetara?
	Salbatore egunean, ortzegunarekin.

IZPIRITU-SAINDUA JAUSTEN DA
APOSTOLUEN GAINERA

	Nondik dakigu, Jesus Jauna nola bizi izan den, hil eta piztu?
	Apostoluek erranik.

	Bainan Apostoluek egia erran othe dute?
	Bai, segurki; ezen beren hitzaren finkatzeko, guziek beren odola ixuri dute.

	Apostoluak ez zirena gizon buru gogor beldurti batzu?
	Lehen, bai; bainan Izpiritu-Saindua jaustearekin, bertze batzu bilhakatu ziren.

	Jesus Jaunak noiz igorri zioten Izpiritu-Saindua Apostolueri?
	Zerura gan eta hamar egunen buruan, Mendekoste goizean, bederatzi orenetan.

	Zer hari ziren orduan Apostoluak?
	Hamar egun hartan, elgarrengana bildurik, kharsuki othoitzean zagotzin.

	Zer itxura hartu zuen Izpiritu-Sainduak, Apostoluen gainera jausteko?
	Suzko mihi batzuen itxura.

	Suak zer egiten du?
	Argitzen eta berotzen.

	Izpiritu-Sainduak zer egin zioten Apostolueri?
	Adimendua argitu eta bihotza berotu.

	Izpiritu-Saindua izan ondoan, zer egin zuten Apostoluek?
	Berehala hasi ziren Ebanjelioaren predikatzen; hek jarria da munduan Jesu-Kristoren Eliza.

ELIZA

§ I. Zer den

	Zer da Eliza?
	Eliza da giristinoen bilduma, Aita-Sainduak eta aphezpikuek manatzen dutena.

	Eliza zergatik deitzen duzu giristinoen bilduma?
	Zeren munduko giristino guziek bat egiten baitute.

	Nola dute munduko giristino guziek bat egiten?
	Guziek egia berak sinhetsiz, sakramendu berak hartuz; eta bereziki, guziak buruzagi berari jarraikiz.

	Zoin da buruzagi hura?
	Zeruan, Jesu-Kristo; eta lurrean, Jesu-Kristok bere ordain ezarri duena, Aita Saindua.

	Ez dute aphezpikuek ere Elizan manatzen?
	Bai, bainan ez Aita-Sainduak bezala.

	Non manatzen du Aita-Sainduak?
	Eliza guzian.

	Eta aphezpikuek?
	Aphezpiku bakotxak manatzen du xoilki Elizaren pharte batean; eta han ere, beti Aita-Sainduaren azpiko da.

	Nola deitzen da aphezpiku bakotxak manatzen duen Elizaren phartea?
	Deitzen da diosesa.

	Nork emaiten dio aphezpiku bakotxari bere diosesa?
	Aita-Sainduak.

	Nori obeditu behar diote diosesa bateko giristino guziek?
	Aphezpikuari.
	Eta aphezpikuak?
	Aita-Sainduari.

§ II. Aita Saindua

	Nor da Aita-Saindua?
	Aita-Saindua da Erromako aphezpikua.

	Zergatik da Erromako aphezpikua, eta ez bertze bat, Aita-Saindu?
	Zeren Erromako aphezpikua baita lehenbiziko Aita-Sainduaren ondoko zuzena.

	Zoin izan da lehenbiziko Aita-Saindua?
	Jondoni Petri Apostolua.

	Jesu-Kristok noiz eta nola egin zuen Jondoni Petri Aita-Saindu?
	Erran zioenean: alha zatzik nere bildotxak, alha nere ardiak; Jesus Jaunak orduan bere arthalde guzia, erran nahi da bere haur guziak, ezarri zituen Jondoni Petriren eskuko.

	Eta diozu Erromako aphezpikua dela Jondoni Petriren ondoko zuzena?
	Bai, Erromako aphezpikua da Jondoni Petriren ondoko zuzena.

	Nola hori?
	Jondoni Petri, hil zenean, Erromako aphezpiku baitzen.

	Beraz Jesu-Kristorekin izan nahi duenak, Erromako aphezpikuarekin, Aita-Sainduarekin izan behar du?
	Bai, Jesu-Kristorekin izan nahi duenak, Erromako aphezpikuarekin, Aita-Sainduarekin izan behar du.

* * *

	Aita-Sainduak zerbeit manatzen duenean, nork behar ditu harek manatuak egin?
	Giristino guziek: ala fededun xoilek, ala aphezek, ala aphezpikuek.

	Aita-Sainduak, Erlisioneko gauzez mintzo denean, hala ez denik irakats dezake?
	Ez, Erlisioneko gauzetan, Aita-Sainduak ez dezake hala ez denik irakats, mintzo balin bada: 1. Elizaren buruzagi bezala, 2. garbiki diolarik, giristino guziek behar dutela haren errana sinhetsi.

	Eta gauza segura da, Aita-Saindua hola mintzo denean, haren hitza beti egia dela?
	Bai, arras segura, Jainko bat badela bezen segura; hori ukatzen duena ez da giristino.

	Kasu berezi hortarik kanpo ere, ez othe du egiazko giristinoak, arimako gauzetan, Aita-Sainduaren hitza onhartu behar?
	Bai segurki, egiazko giristinoak, arimako gauzetan, beti onhartu behar du Aita-Sainduaren hitza; ez da zerurateko bide seguragorik.

§ II. Eliza zer hari den eta beti hariko

	Noiz artio iraunen du Elizak?
	Elizak iraunen du munduaren akabantzaraino.

	Zergatik?
	Jesu-Kristok hitzeman diolakotz.

	Hori noiz hitzeman zion Jesu-Kristok Elizari?
	Erran zioenean: Zurekin naiz mundu hunek iraunen dueno.

	Eta munduak diraueno, zer hariko da Eliza?
	Beti gauza bera: Jesu-Kristok manatu dionaren egiten.

	Zer manatu dio Jesu-Kristok?
	Jesu-Kristok Elizari manatu dio, lurreko jende guziak giristino on egitea.

	Hori noiz manatu dio Jesu-Kristok Elizari?
	Apostolueri erran ziotenean: Zohazte, predika zozuete Ebanjelioa yendeki guzieri, bathaia zatzue guziak Aitaren, eta Semearen, eta Izpiritu-Sainduaren izenean.

	Horrengatik othe da Eliza deitua Katholikoa?
	Bai, horrengatik: Jesu-Kristok eman diolakotz mundu guziaren salbatzeko manua, eta beti ahalaz manu horren bethetzen hari delakotz; katholikoa, hitz horrek erran nahi du, orotarat hedatzen dena.

§ III. Ez dela salbatzerik Elizan baizen

	Salbatzeko, sinhetsi eta egin behar dire Elizaren erranak?
	Bai, salbatzeko, Elizaren erranak sinhetsi eta egin behar dire; hortaz kanpo ez da zerurik.

	Zergatik hori?
	Zeren Jesu-Kristok hola nahi baitu.

	Nondik dakigu Jesu-Kristok hola nahi duela?
	Berak erranik.

	Zer erran du Jesus Jaunak?
	Jesus Jaunak erran diote Apostolueri, Elizaren aintzindarieri: Zuek entzuten zaituztenak, neroni nau entzuten; zuek arbuiatzen zaituztenak, neroni nau arbuiatzen.

	Jesus Jaunak ez du Eliza bat baizik egin?
	Ez, Jesus Jaunak ez du Eliza bat baizik egin, eta hura da Eliza Katholikoa.

	Eta Eliza Katholikotik kanpo diren guziak ifernurako dire?
	Beren faltaz Elizatik kanpo balin badire bai.

	Eta ez balin badire hala beren faltaz?
	Orduan, beren egitekoeri jarraikitzen badire, Jainkoak argituko ditu eta salbatuko.

§ IV. Libro utzi behar dela Eliza

	Nork debeka dezake Eliza arimen salbatzetik?
	Zuzenez nihork: nihork ez dezake eskurik izan Jainkoaren nahiaren kontra.

	Utzi behar da beraz Eliza, nahi duenaren irakastera eta egitera arimen salbatzeko?
	Bai, hala utzi behar da; Elizak ez dezake gauza onik baizik irakats eta egin.

	Zergatik Elizak ez dezake gauza onik baizik irakats eta egin?
	Zeren Izpiritu Saindua beti Elizarekin baita, arima gure gorphutzarekin bezala.

	Zertarik da bereziki ageri Izpiritu-Saindua Elizarekin dela?
	Ageri da, bai Elizan beti izaiten diren saindu handietarik, bai Elizan beti egiten diren mirakuiluetarik.

	Beraz Elizari jazartzea, Izpiritu-Sainduari jazartzea da?
	Bai, Elizari jazartzea, Izpiritu-Sainduari jazartzea da.

* * *

	Bekhatu da beraz Elizaren kontra zerbeiten egitea?
	Bai segurki, bekhatu da eta bekhatu handia, Elizaren kontra zerbeiten egitea.

	Eta bekhatu da ere Elizaren etsaien laguntzea eta hazkartzea?
	Bai, bekhatu da Elizaren etsaien laguntzea eta hazkartzea.

	Nola hori?
	Zeren gaizki balin bada Elizaren jotzea, gaizki baita hura jo nahi duteneri jotzeko indarra emaitea.

	Noiz eta nola bereziki laguntzen eta hazkartzen dire Elizaren etsaiak?
	Bozetan, bere boza emanez Elizaren etsai bati.

	Bekhatu da beraz bere boza Elizaren etsai bati emaitea?
	Bai, bekhatu da bere boza Elizaren etsai bati emaitea.

	Eta nor da Elizaren etsaia?
	Elizaren kontrako legeak egin nahi dituena, edo eginak atxiki.

§ V. Sainduen phartaliertasuna

	Jesu-Kristoren haurrik bada lur huntarik kanpo?
	Bai, Jesu-Kristoren haurrak badire zeruan, eta badire purgatoriotan.

	Eta hek ere Elizaren ume dire?
	Bai, hek ere Elizaren ume dire.

	Badire beraz hiru Eliza: zerukoa, purgatoriotakoa, eta lurrekoa?
	Ez, ez da Eliza bat baizik; bainan Elizaren umeak hiru tokietan dire: zeruan, purgatoriotan eta lur huntan.

	Hiru toki horietako Elizaren umek elgar laguntzen dute?
	Bai, Elizaren ume guziek elgar laguntzen dute.

	Nola hori?
	Hasteko, zeruan direnek lurrekoak laguntzen dituzte, heientzat graziak ardietsiz.

	Lurrekoek nola dituzte purgatoriotakoak laguntzen?
	Heientzat othoitzak eta obra onak eginez.

	Eta lurrekoek ere elgar laguntzen dute?
	Bai, eta hainitz: ezen edozoin giristinok grazia bat ardiesten duenean, edo obra on bat egiten, bertze giristino guziek beti hartan pharte badute.

	Guziek pharte bardina?
	Ez, giristino onek gehiago, tzarrek gutiago.

	Bertzalde, ez othe dezakete lur huntako giristinoek elgarrentzat othoitz egin?
	Bai segurki, eta egitea arras on da.

* * *

	Nola deitzen da Elizaren umen elgar laguntze hori?
	Deitzen da Sainduen phartaliertasuna.

	Elizaren haurrak zergatik deitzen dire sainduak?
	Hasteko, zeruko eta purgatoriotako guziak hala dire.

	Bainan lurrekoak?
	Lurrekoek ere, Elizan badituzte saindutzeko behar dituzten guziak; eta, Jainkoari esker, hainitz bada saindurik.

HERIOTZEA — BI JUJAMENDUAK

	Sortu bezen segur, gizona zer egiten da?
	Hiltzen.

	Zer da hiltzea?
	Hiltzea da arima gorphutzetik berextea.

	Nora doha arima, gorphutzetik berexi denean?
	Arima Jainkoaren aintzinean agertzen da.

	Zertako?
	Jujatua izaiteko.

	Eta jujatu ondoan, arima nora doha?
	Edo betikotz zerura, edo betikotz ifernura; edo purgatoriotara, handik egun batez zeruan sartzeko.

* * *

	Zoin arima doha xuxen zerura?
	Batere bekhaturik ez duena, eta bertzalde lehengo, bekhatuez aski penitentzia egin duena.

	Zoin ifernura?
	Bekhatu mortala duena.

	Zoin purgatoriotara?
	Zerbeit bekhatu ttiki duena, edo lehengo bekhatuez aski penitentzia egin ez duena.

* * *

	Hilaren gorphutza zer bilhakatzen da?
	Lur eta herrauts, munduaren akabantzaraino.

	Eta munduaren akabantzan?
	Orduan gorphutza piztuko da, eta lehengo arimarekin berritz bat eginen.

	Zer gertatuko da gero?
	Egundainoko jende guziak piztu direnean, guziak elgarretara bildurik, Jesu-Kristok betan jujatuko ditu.

	Betako jujamendu horrek hautsiko othe du lehen bakharka egin jujamendua?
	Ez, segurki, bainan bai finkatuko.

	Zertako bada izanen da bigarren jujamendu hori?
	Lehenbizikorik, Jainkoa zoin zuzena den orori irakusteko.

	Eta gero?
	Gero, mundu huntan ardura zangopean dagotzin giristino onen ohoratzeko, eta hanbat ohoratuak diren gaxtaginen herrausteko.

	Jujamendu horren ondotik, nora ganen dire jendeak?
	Edo gorphutz eta arima zerura, edo gorphutz eta arima ifernura; ez da gehiago purgatoriorik izanen.

ZERUA — IFERNUA — PURGATORIOAK

	Zerua zer da?
	Jainkoa dena-den ikustea, eta hartaz betikotz gozatzea.

	Zer atsegin da, eta zer atsegabe zeruan?
	Atsegin guziak; atsegaberik batere.

* * *

	Ifernua zer da?
	Jainkoaz betikotz gabetua izaitea, eta betikotz su izigarri batean erretzea.

	Zer atsegin da eta zer atsegabe ifernuan?
	Atseginik batere, atsegabe guziak.

* * *

	Purgatoriotan hainitz pairatzen da?
	Bai hainitz: mundu huntan paira ditaken baino hainitz gehiago.

	Nola laguntzen dire purgatoriotako arimak?
	Othoitzez, penitentziez, obra onez, indulientziez, eta bereziki mezako sakrifizioaz.

BIGARREN PHARTEA
Giristino batek egin behar dituenak

	Zer egin behar da zerurat heltzeko?
	Behar dire Jainkoaren eta Elizaren manamenduak begiratu.

JAINKOAREN MANAMENDUAK

	Zenbat Jainkoaren manamendu dire?
	Badire hamar.

	Errazkitzu:
		1. Jainko bat adora zazu,
		Halaber maita osoki.
		2. Juramenturik zuk ez duzu,
		Ez zinik eginen banoki.
		3. Igandeak begira zatzu,
		Jauna ere zerbitza debotki.
		4. Aita eta ama ohora zatzu,
		Bizi zaitezen luzeki.
		5. Nihor obraz hilen ez duzu,
		Ez borondatez gaxtoki.
		6. Pallardiza eginen ez duzu,
		Obraz ez gogoz likhiski.
		7. Bertzena ebatsiko ez duzu,
		Ez atxikiko injustoki.
		8. Lekukotasunik ez duzu,
		Ez hitzik erranen faltsoki.
		9. Gutizia izanen ez duzu,
		Bertzen onaren gaizki.
		10. Bertzen esposik ez duzu,
		Desiratuko lizunki.

LEHEN MANAMENDUA

Jainko bat adora zazu
Halaber maita osoki.

§ I. Adorazionea

	Zer manatzen dauku Jainkoaren lehen manamenduak?
	Manatzen dauku lehenbizikorik: Jainkoaren adoratzea.

	Zer da Jainkoaren adoratzea?
	Hori da: Jainkoaren aintzinean aphaltzea, osoki perfeta delakotz bere baitarik, eta gauza guzien nausia.

	Guk deus onik badugu gure baitarik?
	Ez, ditugun guziak Jainkoarenganik ditugu; eta horrengatik gare osoki Jainkoaren eskuko.

	Nola hehar da Jainkoa adoratu?
	Barnez eta kanpoz.

	Zergatik kanpoz ere?
	Zeren gorphutza, arima hezala, Jainkoarenganik baitugu.

	Jainkoa nola adoratzen da kanpoz?
	Ahoz othoiztuz, belhaunikatuz, ahuspez emanez, eta bertze asko gisaz.

§ II. Sakrifizioa

	Nola zaio Jainkoari adoratzen dela [Erran nahi da: Gauza guzien nausitzat, ezagutzen dela] hobekienik irakusten?
	Sakrifizioaz.

	Zer da sakrifizioa?
	Sakrifizioa da: gauza bizi bat Jainkoaren ohoretan hiltzea.

	Gauza bizi bat Jainkoaren ohoretan hilez, zer aithortzen eta irakusten da?
	Aithortzen eta irakusten da, gauza hura Jainkoarena dela.

	Hura bai; bainan ez da irakusten, munduko gauza guziak Jainkoarenak direla?
	Bai, hori ere irakusten da.

	Nola bada?
	Zeren munduko gauza hoberenak Jainkoarenak balin badire, txarrenak ere hala direla bixtan baita.

	Eta, zoin dire munduko gauza hoberenak?
	Gauza biziak.

* * *

	Nola deitzen da sakrifizioan hiltzen den gauza bizia?
	Bitima.

	Eta hiltzen duena?
	Sakrifikatzailea.

§ III. Sainduen ohoratzea

	Jainkoaz kanpo, nor adora ditake?
	Nihor.

	Zergatik?
	Zeren, Jainkoaz kanpo, nihork deus onik ez baitu bere baitarik.

	Ez dire beraz sainduak, ez eta ere Ama Birjina, adoratzen?
	Adoratzen, ez; ohoratzen xoilki.

	On da sainduen ohoratzea?
	Bai, on eta behar.

	Zergatik?
	Sainduak baitire Jainkoaren adixkideak, eta Jainkoa hetan bizi baita.

* * *

	Birjina Maria dohatsua bertze saindu guziak baino gehiago ohoratu behar da?
	Bai, Birjina Maria dohatsua bertze saindu guziak baino hainitz gehiago ohoratu behar da.

	Zergatik?
	Bertze sainduak ez baitire Jainkoaren adixkideak baizik, eta Birjina Maria aldiz baita Jainkoaren ama.

* * *

	Haizu da sainduen harrizko, zurezko edo bertzelako idurien ohoratzea?
	Bai, haizu da eta arras on.

	Zergatik, da haizu?
	Zeren ez baita hetan batere harria edo zura ohoratzen, bainan bai hek irakusten duten saindua.

	Zergatik da arras on?
	Zeren, hek ikusiz, sainduez hobeki orhoitzen baita.

§ IV. Adorazionearen kontrako bekhatuak

	Zoin dire, gure tokietan, Jainkoari zor zaion adorazionearen kontra maizenik egiten diren bekhatuak?
	Hek dire: sakrileioa, superstizionea, eta aztietan ibiltzea.

	Zer da sakrileioa?
	Sakrileioa da: Jainkoari kontsekratua dena gaizki ibiltzea.

	Zer da Jainkoari kontsekraturik?
	Jainkoari kontsekratuak dire: jendeak, nola aphezak; tokiak, nola elizak; gauzak, nola aldareko untziak.

	Zoin da maizenik egiten den sakrileioa?
	Sakramenduen gaizki errezebitzea.

* * *

	Zer da superstizionea?
	Superstizionean sartzen dire bi gauza.

	Zoin da lehena?
	Elizak onhesten ez duen bezala Jainkoaren ohoratzea.

	Zoin da bigarrena?
	Uste izaitea othoitz eta debozione batzuen bidez, segurki izanen direla, segurki bederen izan ez ditazken gauzak.

* * *

	Zer dire aztiak?
	Aztiak dire: gauzarik gorderenak ezagut detzazketela irakusten duten jende batzu.

	Ezagut othe detzazkete bada?
	Debruaren laguntzarekin, bai, hein batetaraino; bertzenaz, ez.

	Aztiak dire beraz edo debruaren mutilak, edo ohoin gezurti batzu?
	Bai hala dire: edo debruaren mutil, edo ohoin gezurti batzu.

	Eta diozu aztietan ibiltzea bekhatu dela?
	Bai, hala diot.

	Zergatik?
	Zeren, aztietan ibiliz, laguntzen eta hazkartzen baitire beren tzarkerietan aztietan ibiltzailerik ez balitz, ez litake aztirik.

§ V. Fedea, Esperantza, Karitatea

	Bertzerik zer manatzen dauku Jainkoaren lehen manamenduak?
	Manatzen dauzku: fedea, esperantza, eta karitatea.

	Zer da fedea?
	Fedea da: Elizak irakatsiak osoki eta zin-zinez sinhestea.

	Zergatik sinhestea?
	Elizari Jainkoak erran diozkalakotz, eta Jainkoaren hitza beti egia delakotz.

	Fedearen kontra nola egiten da bekhatu?
	Elizak irakatsiak ez ikasiz edo ez sinhetsiz.

	Fedea, ondikotz, hainitz ttikitua da giristinoen artean.— Fedea da Elizak irakatsiak sinhestea. Bainan egungo egunean, nork sinhesten ditu Elizak irakatsiak, sinhesten guziak eta bihotzetik!— Eliza mintzo zaiku bai herrietaro artzainen, bai jaun aphezpikuen, bai bereziki Aita-Sainduaren ahoz. Bada herrietako artzainak, edo jaun aphezpikuak, edo Aita-Saindua bera mintzo direnean, zenbat giristino ez da, beren baitan egiten dutenik, edo bardin goraki erraiten: «Huntan xuxen mintzatu da; bertze hortan holaxet.— Hau aiphatu behar zuen, bainan bertze hura ez.— Holako gauza xuri dela dio; niri aldiz iduritzen zait beltx dela?» Eta holatsuko bertze asko.— Fede bizia izaitea da hori? Horiek egiazko giristino baten solasak dire? Ez, miletan ez.— Elizak berak daki zer irakaspen eman behar duen. Nihork ez du eskurik Elizari erraiteko: «Hau iraratsiko duzu, eta hura, ez.» Nihork, Eliza mintzo denean, ez du eskurik haren irakaspenetan berexkunderik egiteko, batzuen onhartzeko, eta bertzen arbuiatzeko. Eliza mintzo denean, giristinoen eginbidea da, giristino guziena, harek irakatsiak sinhestea ela zuzentzat atxikitzea. Hori egia da, mintzo direnean berrietako artzainak; egiago oraino, mintzo direnean jaun aphezpikuak; eta osoki egia, mintzo denean Aita-Saindua.
	Zenbat eta zenbat giristino ez da, itsumenduan bizi denik egia horri buruz! Beren ustez giristino dire, beharbada giristino on, eta izaitez kasik protestant. Bai, protestantek bezala, nahi dituztenak baizik ez dituzte onhartzen Elizaren erranetan; eta hek ere, ez batere Elizak irakasten dituelakotz, bainan bai bereri hala direla iduritzen zaiotelakotz, beren gogorakoak dituztelakotz.
	O Jainko ona, pitz eta susta zazu gure fedea!

* * *

	Zer da esperantza?
	Esperantza da: Jainkoak hitzemanak zin-zinez igurikatzea.

	Zergatik zin-zinez igurikatzea?
	Jainkoak bere hitza beti atxikitzen duelakotz.

	Zer hitzeman dauku Jainkoak?
	Berak manatuen egiteko grazia, eta, egiten baditugu, zerua.

	Zoin da esperantzaren kontrako bekhaturik handiena?
	Etsitzea, Jainkoak emanen daukula agindu grazia edo zerua.

* * *

	Zer da karitatea?
	Karitatea da: Jainkoaren maitatzea beregatik, eta laguna Jainkoarengatik.

	Jainkoa beregatik maitatzea zer da?
	Hori da Jainkoa maitatzea, zeren den berenaz osoki maitagarria.

	Eta nola da Jainkoa berenaz osoki maitagarria?
	Osoki perfeta delakotz.

	Beraz Jainkoaren maitatzea egiten daukun ongiarengatik, ez da karitatea?
	Ez, ez da karitatea, Jainkoaren maitatzea egiten daukun ongiarengatik.

	Gauza ona da bizkitartean amodio hori?
	Bai, arras ona eta beharra; bainan karitatea hobea.

	Jainkoa beregatik maite duenak zenbat du maite?
	Maite du gauza guziak baino gehiago.

	Nola hori?
	Zeren Jainkoak gauza guziek baino gehiago balio baitu.

* * *

	Nola egiten da bekhatu karitatearen kontra?
	Edozoin bekhatu mortalez; ezen bekhatu mortala da, Jainkoa baino bertze zerbeit nahiago izaitea.

	Ez ditazke beraz bekhatu mortala eta karitatea elgarrekin izan ariman?
	Ez, bekhatu mortala eta karitatea ez ditazke elgarrekin izan ariman.

	Beraz, karitateak bekhatu mortala arimatik khentzen du?
	Bai, khentzen du; eta horra zergatik arras on den ahalaz maiz piztea bere baitan karitatea.

	Hortarakotz zer egin behar da?
	Gogoan erabili Jainkoa dela munduko gauza guziak baino miletan eta miletan ederrago, aberatsago, garbiago, sainduago, hitz batez, maitagarriago [Mundu huntako gauzarik ederrenak eta maitagarrienak ez dire Jainkoaren edertasunaren eta maitagarritasunaren itzal ez-deus batzu baizik. Hortaz orhoit, eta Jainkoari berari galde karitatea].

§ VI. Lagunaren alderako amodioa

	Zergatik diozu karitatea duenak laguna maite duela Jainkoarengatik?
	Zeren, norbeit maite denean, haren iduria eta haurra maite izaiten baita.

	Eta laguna, Jainkoaren iduria eta haurra da?
	Bai, laguna Jainkoaren iduria eta haurra da.

	Beraz laguna maite ez duenak, ez du Jainkoa egiazki maite?
	Ez, laguna maite ez duenak, ez du Jainkoa egiazki maite.

	Haizu da lagunaren maitatzea egiten daukun ongiarengatik?
	Bai, arras haizu; bainan amodio hori ez da karitatea.

	Zer da bada karitatea lagunari buruz?
	Karitatea da lagunaren maitatzea Jainkoarengatik, Jainkoaren iduria eta haurra delakotz.

	Nola frogatzen da laguna maite dela? Bere behar-orduetan, bereziki arimakoetan, ahalaz lagunduz.

* * *

	Zoin dire lagunaren amodioaren kontra maizenik egiten diren bekhatuak?
	Badire bia; herra eta eskandala.

	Zer da herra?
	Herra da: lagunaren gaitza nahi izaitea, edo duen gaitzaz atsegin hartzea.

	Zer da eskandala?
	Eskandala da: zerbeit hitz edo egintza makur, laguna gaizkirat ekhar dezakena.

* * *

	Zer dire fedezko, esperantzazko, eta karitatezko aktak?
	Hek dire: bihotzeko fedea, esperantza eta karitatea irakusten dituzten othoitz batzu.

BIGARREN MANAMENDUA

Juramenturik zuk ez duzu
Ez zinik eginen banoki.

	Zer debekatzen du Jainkoaren bigarren manamenduak?
	Debekatzen ditu bereziki: blasfemioa, eta zin edo juramentu gaizki eginak.

	Zer da blasfemioa?
	Blasfemioa da: Jainkoaren edo sainduen kontra mintzatzea.

	Bekhatu handia da blasfemioa?
	Bai, ditaken handienetarik bat, guziz Jainkoaren beraren kontrako blasfemioa.

* * *

	Zer da zina edo juramentua?
	Hura da: Jainkoa bere hitzaren lekuko edo berme hartzea.

	Beraz zin egileak hau dio: Jainkoa nere orde mintzo balitz, nik errana erran lezake?
	Bai, zin egileak hori ber-bera dio: Jainkoa nere orde mintzo balitz, nik errana erran lezake.

	Zin egin ditake kheinuz, deus erran gabe?
	Bai; eta egiten da, nola besoa alxatuz, gurutzea eginez.

	Noiz egiten da zin gaizki?
	Gezurraren gainean, edo beharrik gabe egiten denean.

	Bekhatu handia da gezurraren gainean zin egitea?
	Bai bekhatu handia da gezurraren gainean zin egitea.

	Zergatik?
	Erraitea baita: Jainkoa mintzo balitz, ni bezala gezurrez mintza litake.

* * *

	Bertzerik zer debekatzen du Jainkoaren bigarren manamenduak?
	Jainkoaren izena arinki aiphatzea.

	Debruaren izena aiphatzea bekhatu da?
	Bekhatu, ez; bainan, itsusi.

* * *

	Bertze zerbeit oraino debekatzen du manamendu horrek?
	Bai: botuen nahitarat haustea.

	Zer da botua?
	Botua da: zerbeit onik Jainkoari, bekhatuaren pean, hitzemaitea.

	Gauza ona da botua?
	Bai, arras ona; bainan, bakhan egin behar litake kofesoraren baia gabe.

HIRUGARREN MANAMENDUA

Igandeak begira zatzu
Jauna ere zerbitza debotki.

	Zer manatzen dauku Jainkoaren hirugarren manamenduak?
	Igande egunen ongi begiratzea.

	Zer behar da igande egunen ongi begiratzeko?
	Meza entzun, eta lan debekaturik beharrik gabe ez egin.

* * *

	Bekhatu handia da igandetan meza ez entzutea?
	Bai, bekhatu handia da igandetan meza ez entzutea.

	Bururen buru entzun behar da meza?
	Bai, bururen buru entzun behar da meza.

	Bekhatu da beraz meza hasi ondoan sartzea?
	Bai, bekhatu da meza hasi ondoan sartzea.

	Zer adinetan hasten da meza entzuteko eginbidea?
	Zazpi urthetan.

	Zoin meza entzun behar da?
	Edozoin; bainan arras on da predikua den mezan aurkhitzea.

	Meza entzuten ahal ez duenak, behar du etxean zerbeit othoitz egin?
	Ez eginikan ere, ez da bekhaturik; bainan egitea hainitz gauza ona da.

	Zer diozu igandetako bezperez?
	Diot: giristino onek laket dutela bezperetan kausitzea, eta Jainkoak benedikatzen dituela.

* * *

	Zoin dire igandetan debekatu lanak?
	Nekhatzaile lanak, erran nahi da: maizenik biziaren irabazteko egiten diren esku-lanak.

	Izenda zatzu lan hetarik zenbeit?
	Lur lan guziak, hargintza, zurgintza, zapataintza, harozgoa, jostea.

	Lan horietan beharrez haritzea, zer bekhatu da?
	Batere; bainan on da, behar orduan ere, herriko erretoraren baia galdetzea.

	Lan horietan beharrik gabe hariz bekhatu mortala egin ditake?
	Bai segur, aski luze haritzen bada.

* * *

	Igandeak begiratzen ez dituzteneri, zer gertatzen zaiote?
	Maiz eta ardura Jainkoak, mundu huntan berean, garrazki jotzen ditu.

LAUGARREN MANAMENDUA

Aita eta ama ohora zatzu
Bizi zaitezen luzeki.

	Zer manatzen du Jainkoaren laugarren manamenduak?
	Manatzen du lehenik, nola ekhar burhasoak, eta bertze aintzindari zuzenak.

	Eta bertzerik zer manatzen du?
	Burhasoeri eta aintzindarieri manatzen diote nola ekhar beren haurrak eta azpikoak.

§ I. Burhasoak eta haurrak

	Haurrek zer eginbide dute burhasoen aldera?
	Haurrek burhasoak behar dituzte: maitatu, errespetatu, eta obeditu.

	Zergatik maitatu?
	Heien ongi-egileak direlakotz: haurrek burhasoenganik dute ontasunik handiena, bizia.

	Zergatik errespetatu?
	Burhasoak haurreri buruz Jainkoaren ordainak direlakotz.

	Zergatik obeditu?
	Jainkoak haurrak burhasoen eskuetan ezarri dituelakotz [Haurrak, diote Liburu Sainduek, burhasoeri obedi gauza guzietan].

* * *

	Nola behar zaiote burhasoeri maite direla irakutsi?
	Lagunduz beren behar orduetan, eritasunetan, eta bereziki hiltzeko menean.

	Burhasoeri nola galtzen zaiote errespetua?
	Elhe gaxtoak erranez, burlak eginez, eta gehienik, joz.

	Jainkoak bereziki benedikatzen ditu burhasoak ohoratzen dituzten haurrak?
	Bai, segurki, eta maiz bizi huntarik beretik.

* * *

	Burhasoek zer eginbide dute haurren aldera?
	Haurren maitatzea, eta heien gorphutzaz eta arimaz artha hartzea.

	Burhasoek haurrentzat zer egin behar dute gorphutzeko gauzetan?
	Hazi eta beztitu, eta ahalaz bizitzeko segida eman.

	Eta haurren arimentzat, zer egin behar dute burhasoek?
	1. Eskolatu edo ezkolarazi, beren heinaren arabera; 2. galbidetarik zaindu; 3. beren hitzez eta egintzez ongirat ekharri.

	Zer eskola bereziki eman behar diote burhasoek haurreri?
	Lehen lehenik, eta gauza guzien gainetik, burhasoek haurreri ezagutarazi eta maitarazi behar diote giristino legea.

	Burhasoen eginbide hertsia da beraz haurrak giristino legea funtsez irakusten den eskoletan emaitea?
	Bai, burhasoen eginbide hertsia da beren haurrak, ahal dutelarik, giristino legea funtsez irakasten den eskoletan emaitea [Legearen arabera, eskola batean ez denean othoitzik egin behar, ez eta katiximarik irakatsi, eskola hura da Jainkorik gabeko eskola. Holako eskoletarat ez ditazke haurrak igor EZIN BERTZEAN baizik. Ahal duten burhaso guziek haurrak eman BEHAR dituzte eskola giristinoetan, non ez duten bertzetan emaiteko zerbeit arrazoin aski handi.— Eta, aiphatu eskoletan othoitzak eta katixima egiten balietz ere legearen ixilik, beren haurrak ahalaz eman behar lituzkete eskola giristinoan].

§ II. Nausi etxeko-andreak eta sehiak

	Sehien eginbideak zoin dire?
	Nausi etxeko-andreak errespetatzea, lanari jarraikitzea, eta etxeko ona bilhatzea.

	Eta nausi etxeko-andrek zer eginbide dute sehien aldera?
	Onak izaitea, zuzen den saria emaitea, giristino urhatsetan ibilaraztea.

§ III. Kargudunak eta heien azpikoak.

	Zer eginbide dute gobernamenduko gizonek, eta bertze herrietako kargudunek?
	Behar dute: 1. Eliza lagundu edo bederen libro utzi; 2. beti zuzenari bere bidea eman; 3. ahalaz zerga guti ezarri; 4. jende xeheaz artha berezi bat izan.

	Zer zor zaiote gobernamenduko gizoneri, eta bertze herrietako karguduneri?
	Zor zaiote errespetua, eta obedientzia, kontzientzia kolpatzen ez duten gauzetan [Gobernamendu batek lege tzarrak, erlisionearen kontrako legeak, egiten dituenean, lege heieri jazarriz ez da batere gobernamenduari zor zaion errespetua hausten. Aitzitik, giristino guzien eginbide hertsia da halako legen ahalaz ezeztatzea eta khenaraztea].

	Badire bertze kargudun batzu, herrietakoak eta gobernamendukoak baino hobeki errespetatu eta obeditu behar direnak?
	Bai, Elizako kargudunak, nola erretorak, aphezpikuak, eta guziz Aita Saindua.

BORTZGARREN MANAMENDUA

Nihor obraz hilen ez duzu
Ez borondatez gaxtoki.

	Zer debekatzen dauku Jainkoaren bortzgarren manamenduak?
	Debekatzen dauku: lagunaren laidoztatzea, eta beharrik gabe jotzea, kolpatzea eta hiltzea.

	Noiz izan ditake norbeiten hiltzeko edo kolpatzeko beharra?
	Bertzela bere bizia, edo ontasun handi bat begira ez ditakenean.

	Gizonari haizu zaio bere buruaren hiltzea?
	Ez, sekulan nihori ez zaio haizu bere buruaren hiltzea.

SEIGARREN ETA 
BEDERATZIGARREN MANAMENDUAK

Pallardiza eginen ez duzu
Obraz ez gogoz likhiski.

Bertzeren esposik ez duzu
Desiratuko lizunki.

	Zer debekatzen dute Jainkoaren seigarren eta bederatzigarren manamenduek?
	Debekatzen dituzte: lohikeriazko gogoetak, gutiziak, hitzak eta obrak.

* * *

	Gogoeta edo gutizia lohi bat izaitea bekhatu da?
	Bekhatu dela ohartzen ez bada, ez.

	Eta bekhatu dela ohartzen bada?
	Orduan ere ez da bekhatu, berehala khentzerat egiten bada.

	Beraz, bekhatu egiteko, behar da, bekhatu dela ohartzen delarik, gogoetan edo gutizian nahitarat egon?
	Bai, bekhatu egiteko, behar da, bekhatu dela ohartzen delarik, gogoetan edo gutizian nahitarat egon.

	Eta zenbat denbora egon behar da?
	Den gutiena aski da.

* * *

	Arima eta gorphutza lohikeriatik garbi atxikitzeko, zer egin behar da?
	Behar da lehenbizikorik: lohikeriara dakharketen gauzetarik artharekin urrundu.

	Gauza hetarik zenbeit izenda zatzu?
	Solas lizunak, liburu eta gazeta tzarrak, dantzak, gazten arteko nahastekak, eta bereziki buruz-buruak [Bi-biak].

	Garbi bizitzeko, bertzerik oraino zer behar da?
	Ez alfer bizi, negurriz edan, gorphutza ez guriki ekharri, eta aphaindurak ez sobra maitatu.

	Horiek aski dire, lohikeriako bekhatuetan ez erortzeko?
	Ez, ez dire aski.

	Zer behar da bada bertzerik?
	Ama Birjina hainitz othoiztu, eta, gazte delarik bederen, maiz eta ardura komuniatu.

ZAZPIGARREN ETA 
HAMARGARREN MANAMENDUAK

Bertzena ebatsiko ez duzu
Ez atxikiko injustoki.

Gutizia izanen ez duzu
Bertzen onaren gaizki.

	Zer debekatzen dute Jainkoaren zazpigarren eta hamargarren manamenduek?
	Debekatzen dute: bertzen ontasuna zuzen kontra hartzea, atxikitzea, eta gutiziatzea.

	Zer egin behar da, bertzen ontasuna hartu edo atxiki denean?
	Behar zaio jabeari itzuli.

	Eta jabeari ezin itzul baditake?
	Orduan, eman behar zaiote jende beharreri.

	Eta itzultzekorik ez bada?
	Orduan, behar da itzultzeko xede zina hartu, eta itzultzekoa ahalaz bildu.

	Zer egin behar da gauza bat atzematen denean?
	Behar da jabea bilhatu, eta agertuko den-ez igurikatu.

	Eta ez bada agertzen?
	Orduan, gauza atzemana atxik ditake, bainan, hobe da jende beharreri emaitea.

	Norbeiti zerbeit bidegabe ekharri zaioenean bere ontasunetan, zer egin behar da?
	Bidegabea nahitarat ekharri bada, behar da pagatu.

ZORTZIGARREN MANAMENDUA

Lekukotasunik ez duzu
Ez hitzik erranen faltsoki.

	Zer debekatzen du Jainkoaren zortzigarren manamenduak?
	Debekatzen ditu: gezurrak, gezurrezko lekukotasunak, medisentziak eta kalomniak.

	Zer da gezurra?
	Gezurra da: bere ustez hala ez dena erraitea, bertzeri sinhetsarazteko.

	Noiz da gezurra zilhegi?
	Gezurra ez da sekulan zilhegi.

	Zer da gezurrezko lekukotasuna?
	Hura da: justizian lekuko denean, gezurrez mintzatzea.

	Bekhatu handia da hori?
	Bai, bekhatu handia da.

	Zer da medisentzia?
	Medisentzia da: bertzen huts gordea beharrik gabe agertzea.

	Zer da kalomnia?
	Kalomnia da: bertzen kontra gezurrez mintzatzea.

	Medisentziaz edo kalomniaz norbeiti ohorea ttikitu edo khendu zaionean, zer egin behar da?
	Ahalaz bihurtu.

ELIZAREN MANAMENDUAK

	Zenbat Elizaren manamendu dire?
	Badire sei.
	Errazkitzu:
		1. Meza saindua entzun zazu,
		Besta, igandetan, debotki!
		2. Bestak begira zatzu
		Manamenduzkoak sainduki.
		3. Bekhatuak kofesa zatzu
		Urthean behin osoki.
		4. Gorphutz saindua errezebi zazu
		Bazkoz bederen humilki!
		5. Garthak, Bixiliak, barur zatzu,
		Garizuma ere osoki.
		6. Ortziralean janen ez duzu
		Ez larunbatean haragi.

LEHEN ETA BIGARREN MANAMENDUAK

Meza saindua entzun zazu
Besta, igandetan, debotki.

Bestak begira zatzu
Manamenduzkoak sainduki.

	Zer diozu Elizaren lehen manamenduaz?
	Diot: sartzen dela Jainkoaren hirugarren manamenduan.

	Eta bigarrenak zer manatzen dauku?
	Manatzen dauku: zenbeit besta egun begiratzea igandeak bezala.

	Zoin dire besta hek?
	Frantzian badire lau: Eguberri, Jon Doni Salbatore, Andre dena Maria Aboztukoa, eta Omia-Saindu.

HIRUGARREN MANAMENDUA

Bekhatuak kofesa zatzu
Urthean behin osoki.

	Zer manatzen dauku Elizaren hirugarren manamenduak?
	Manatzen dauku: urthean behin gure bekhatuak ongi kofesatzea.

	Zoin adinetan hasten da eginbide hori?
	Zazpi urthe bethe direnean [Bizkitartean, zazpi urthez azpiko hain batek ere, bekhatu mortalean balin bada, behar du, hiltzeko menean bederen, kofesatu. Horra zergatik burhasoek behar lituzketen beti hiltzera dohatzin bortz sei urtheko haurrak ahalak kofesarazi; eta, hiltzeko menetik kanpo ere, haur heien kofesaraztea arras on litake].

	Non eta nori behar da kofesatu?
	Nahi den tokian, eta aphezpikuaren baia duen edozoin aphezi.

	Urtheko zoin egunetan behar da kofesatu?
	Edozoinetan.

LAUGARREN MANAMENDUA

Gorphutz Saindua errezebi zazu
Bazkoz bederen humilki.

	Zer manatzen dauku Elizaren laugarren manamenduak?
	Manatzen dauku: urthean behin, Bazko denboran, ongi komuniatzea.

	Non egin behar da Bazkoko komunionea?
	Bazkoko komunionea egin behar da herriko elizan.

	Eta, bertze nonbeit egin nahi balin bada?
	Orduan, behar da lehenik herriko artzainaren baia ardietsi.

BORTZGARREN MANAMENDUA

Garthak, Bixiliak, barur zatzu
Garizuma ere osoki.

	Zer manatzen dauku Elizaren bortzgarren manamenduak?
	Manatzen dauku barur egitea: garizuman, garthetan, eta zenbeit besta-buru bezperetan.

	Zer da barura?
	Barura da: egunean egiazko aphairu bat baizik ez egitea, arratsean kolazionea deitzen den aphairuxka batekin.

	Barur egunetan mehe egin behar da?
	Bai, non ez duen Elizak gizena sori uzten.

	Gizena sori denean, haizu da aphairu berean haragikia eta arrainkia nahastekatzea?
	Ez, nahasteka hori ez da haizu [Garizumako igandetan ere ez da haizu].

	Kolazionean zertarik jan ditake?
	Eguerditan jan zitazken guzietarik, salbo haragikia eta arroltzeak.

	Goizetan zerbeiten jatea haizu da?
	Bai, bainan ez untza bat edo bia baino gehiago.

	Edariak barura hausten du?
	Ez, edariak ez du barura hausten.

	Zoin adinetan hasten da barur egiteko eginbidea?
	Hogoi-ta bat urthe bethe direnean.

	Adinaren edo bertze zerbeitengatik barur egiten ez denean, mehe egin behar da?
	Bai, ahal delarik, beti mehe egin behar da.

SEIGARREN MANAMENDUA

Ortziralean janen ez duzu
Ez larunbatean haragi.

	Zer debekatzen du Elizaren seigarren 
manamenduak?
	Debekatzen du ortzirale larunbatetan gizen egitea.

	Zer da gizen egitea?
	Haragikia edo urinkia jatea.

	Noiz hasten da mehe egiteko eginbidea?
	Zazpi urthetan.

	Erientzat eta pobrentzat, bekhatu da gizen egitea?
	Ez, erientzat eta pobrentzat, ez da bekhatu gizen egitea.

BEKHATUA

§ I. Zer den

	Zer da bekhatua?
	Bekhatua da: Jainkoari desobeditzea.

	Nola desobeditzen zaio Jainkoari?
	Harek debekatua eginez, edo harek manatua ez eginez.

	Non ikusten da Jainkoak zer debekatzen duen, eta zer manatzen?
	Jainkoaren eta Elizaren manamenduetan.

* * *

	Gauza bat egitean, ez bada uste Jainkoak debekatzen duela, bekhatu egiten da?
	Ez, ez da bekhatu egiten.

	Eta uste bada debekatua dela?
	Orduan bekhatu da, nahitarat egiten bada.

	Beraz, bekhatu egiteko, behar da: gauza bat nahitarat egin, Jainkoak debekatua dela uste delarik?
	Bai, bekhatu egiteko, behar da: gauza bat nahitarat egin, Jainkoak debekatua dela uste delarik.

§ II. Bi bekhatu

	Zenbat bekhatu mota dire?
	Badire bia: bekhatu mortala, eta bekhatu beniala.

	Zer erran nahi du hitz horrek: mortala?
	Erran nahi du: hiltzen duena.

	Zer hiltzen du bekhatu mortalak?
	Bekhatu mortalak ariman hiltzen du graziaren bizia.

	Zer da beraz bekhatu mortala?
	Hura da: bekhatu bat galarazten daukuna saindu egiten gaituen grazia, halaber zerua, eta merezitzen ifernua.

* * *

	Grazia dugunean, noren adixkide gare?
	Jainkoaren adixkide.

	Eta bekhatu mortalaz grazia galtzen dugunean?
	Debruaren adixkide.

	Beraz, bekhatu mortala egiten duenak Jainkoa uzten du debruarentzat?
	Bal, bekhatu mortala egiten duenak Jainkoa uzten du debruarentzat, debrua nahiago du Jainkoa baino.

	Mesprezio handia da beraz bekhatu mortala Jainkoarentzat?
	Bai, ditaken handiena: ezen bertze zerbeit Jainkoa baino nahiago izaitea, erraitea bezala da: Jainkoa ez dela gauza guziak baino hobea, beraz ez dela Jainko.

	Eta guretzat, gaitz handia da bekhatu mortala?
	Bai, ditaken handiena: ezen, galarazten dauku oroz gaineko ontasuna, Jainkoa.

* * *

	Bekhatu benialak ere galarazten ditu grazia, Jainkoaren adixkidantza, zerua?
	Ez bekhatu benialak ez ditu galarazten grazia, Jainkoaren adixkidantza, zerua.

	Zer kalte egiten du bada bekhatu benialak?
	Bekhatu benialak hozten du gure Jainkoarekilako adixkidantza; arima uzkurtzen du eta trabatzen zeruko bidean; merezitzen du Purgatorioa.

	Gaitz handia da bekhatu beniala?
	Bai, bekhatu mortalaren ondotik, ditaken gaitzik handiena.

§ III. Bekhatu mortala

	Nola egiten da bekhatu mortala?
	Bekhatu mortalaren egiteko, behar da Jainkoak debekatu gauza handi bat, osoki ohartuz eta osoki nahitarat egin.

	Gauza debekatu bat ttikia dela uste denean, zer bekhatu egiten da?
	Bekhatu beniala; ez da sekulan uste den baino bekhatu handiagoa egiten.

	Eta ustez gauza handia bada, bainan erdi ohartuz egiten?
	Orduan ere bekhatu beniala.

	Eta osoki ohartuz egiten bada, bainan nahi osoa gabe?

	Orduan ere bekhatu beniala (*).

	Bai, hala da; bainan ongi har gogoan xehetasun hauk:
	Lehenbizikorik, gauza debekatu handi bat, osoki ohartzen delarik, nahitarat egiten denean, arras nekhe da ez dadin bekhatu mortala izan.
	Bigarrenekorik, bekhatu mortalaren egiteko behar den nahia izan ditake, gauza bat frango errenkurarekin eta bihotz-minekin eginikan ere. Pilatusek, segurki, nahiago zuken alde batetik Jesus ez kondenaturik; bainan egin baitzuen! Halaber, egungo egunean, zenbat giristino ez da, dakitenak gauza bat arras gaizki dela, gauza harren egitera barneak ekhartzen ez dituenak, eta bizkitartean gauza hura egiten dutenak, zerbeiten beldurrez edo zerbeiten esperantzan. Pilatus egiazkoak! Halako giristinoek nahikeria dute xoilki bekhatuaren ez egiteko. Hekien nahia bekhaturako da; guzien buruan, bekhatua hautatzen dute, bekhatua nahi dute.
	Eta horrengatik, erran bezala gauza handia denean, nahi dute eta egiten bekhatu handia, bekhatu mortala.

§ IV. Bekhatu kapitalak

	Zer dire bekhatu kapitalak?
	Bekhatu kapitalak dire: bertze bekhatu guzien ithurburuak.

	Zer erran nahi du hitz horrek: kapitalak?
	Erran nahi du: Bertzen buru direnak.

	Zenbat bekhatu kapital dire?
	Badire zazpi: urguilua, zikoizkeria, lohikeria, bekaizkeria, gormandiza, kolera eta alferkeria.

	Zer da urguilua?
	Urguilua da: bere buruaz uste handiegia izaitea.

	Zoin da urguilurik gaxtoena?
	Buruzagieri ihardokitzerat ekhartzen duena.

	Zer da zikoizkeria?
	Zikoizkeria da: lurreko ontasunak, eta bereziki dirua, sobra maitatzea.

	Zer da lohikeria?
	Lohikeria da: garbitasunaren kontrako atseginak maitatzea.

	Zer da bekaizkeria?
	Bekaizkeria da: bertzen onaz atsegabe izaitea.

	Zer da gormandiza?
	Gormandiza da: jan edanak sobra maitatzea.

	Zer da kolera?
	Kolera da: norbeiten edo zerbeiten kontra sobra suhartzea.

	Zoin da kolerarik tzarrena?
	Mendekatzera dakharkena.

	Zer da alferkeria?
	Alferkeria da: laneko, eta bereziki giristino urhatsetako, uzkur eta nagi izaitea.

HIRUGARREN PHARTEA

Giristino batek galdetu 
eta errezebitu behar dituenak

GRAZIA

§ I. Zer den

	Gure indar xoilez hel gitazke zerura?
	Ez, grazia gabe, ez gitazke hel zerura.

	Zer da grazia?
	Grazia da: kreaturek beren indar xoilez ardiets ez dezaketen dohain bat, Jainkoak zerurat helarazteko emaiten daukuna.

	Zer da dohaina?
	Urririk emana den gauza.

	Urririk emaiten dauku beraz Jainkoak grazia?
	Lehenbiziko grazia, bai beti; bainan harrekin, bertzeak merezi ditazke.

	Zeri esker emaiten dauku Jainkoak grazia?
	Jesu-Kristoren odolari esker.

§ II. Bi grazia

	Zenbat grazia dire?
	Bia: bat, gu baitan egoiten dena; eta bertzea, egoiten ez dena.

	Nola deitzen dire bi grazia horiek?
	Lehena: saindutzen gaituen grazia; bigarrena, saindu izaiteko laguntzen gaituen grazia.

* * *

	Beraz gu baitan dagon graziak saindu egiten gaitu?
	Bai, gu baitan dagon graziak saindu egiten gaitu.

	Beraz, graziazko estatuan izaitea, eta saindu izaitea, horiek biak bat dire?
	Bai, graziazko estatuan izaitea eta saindu izaitea, horiek biak bat dire.

	Nola gaitu graziak saindu egiten?
	Gure ariman ezarriz, eta kasik xertatuz, bigarren bizi bat.

	Zer bizi?
	Jesusen beraren bizia.

	Beraz graziazko estatuan den giristinoa Jesusekin bat egina da?
	Bai, hala da; eta hala delakotz, Jainkoaren adixkide da.

	Eta hala delarik hiltzen bada, nora doha?
	Badoha adixkide duen Jainkoarengana, zerura.

	Graziazko estatuak, bertze zer on dakharke?
	Orduan eginikako obra on guziek beren saria izanen dutela zeruan.

	Zer! obra on guziak ez dire zeruan saristatuak?
	Ez, graziazko estatutik kanpo egin obra onak ez dire zeruan saristatuak.

	Osoki galduak othe dire bada obra on hek?
	Ez, balia ditazke graziazko estaturat heltzeko.

* * *

	Noiz emana izan zaiku lehen lehenik saindu egiten duen grazia?
	Emana izan zaiku bathaioan.

	Zerk khentzen dauku grazia hori?
	Khentzen dauku bekhatu mortalak.

* * *

	Bertze grazia, gu baitan egoiten ez dena, Jainkoak zertako emaiten dauku?
	Emaiten dauku saindutasunaren ardiesteko, begiratzeko eta emendatzeko.

	Jainkoak noiz emaiten dauku grazia hori?
	Emaiten dauku behar edo on dugunean.

	Grazia hori da beraz, Jainkoak arimari saindu izaiteko emaiten dion laguntza bat?
	Bai, halaxet da: Jainkoak arimari saindu izaiteko emaiten dion laguntza bat.

	Eta grazia horrek nola laguntzen du arima?
	Emanez gaizkitik urruntzeko eta ongiaren egiteko gogoa eta indarra.

	Gauza beharra da beraz grazia hori?
	Bai, osoki beharra: grazia hori gabe, adimendua duenik ez ditake salba [Grazia hori gabe zerura badohatzi bathaiaturik hiltzen diren haur ttikiak].

* * *

	Grazia nola ardiesten da?
	Ardiesten da bereziki othoitzaz eta sakramenduetan.

OTHOITZA

§ I. Zer den

	Zer da othoitza?
	Othoitza da: Jainkoari bihotzetik mintzatzea.

	Zeren erraiteko?
	Adoratzeko eta laudatzeko, eskerren bihurtzeko, barkhamendu eskatzeko, eta bereziki haren laguntzaren galdetzeko.

	Othoitza xoilki bihotzez egiten da?
	Ez, egin ditake, edo xoilki bihotzez, edo bihotzez eta ahoz.

	Zer diozu xoilki ahoz egiten den othoitzaz?
	Diot hura ez dela othoitza; othoitzak bihotzetik behar du ethorri.

* * *

	Zoin da othoitzetan hoberena?
	Jesu-Kristok berak irakutsi othoitza: Gure Aita, eta harrekin, arrosorioa.

§ II. Zer galde ditaken othoitzean

	Zer galde ditake Jainkoari?
	Galde ditazke on diren gauzak guziak, nahiz arimakoak, nahiz gorphutzekoak.

	Gorphutzeko gauzak arimakoak bezala galdetzen dire?
	Ez, arimaren salbatzeko behar direnak galdetzen dire ausarki, hek beti on baitire.

	Eta gorphutzeko gauzak?
	Gorphutzeko gauzak galdetu behar dire, arimareni kaltetan izanen ez diren negurrian.

	Jainkoak beti entzuten ditu gure othoitzak?
	Salbatzeko behar diren gauzetan, bai beti, ongi eginak direlarik.

	Eta bertzetan?
	Bertzetan ere, othoitz ongi egina ez da sekulan galdua [Jainkoak ez dauku beharbada emanen galdetzen diogun hura, bainan bai bertze zerbeit hain onik edo hoberik].

§ III. Othoitza nola egin behar den

	Othoitza nola egin behar da?
	Othoitza egin behar da: zer hari den ohartuz, humiltasunekin eta fidantziarekin.

* * *

	Zergatik, zer hari den ohartuz?
	Burla bat bezala baita jaunen Jaunari ez-axolatuki, gogoa barraiaturik mintzatzea.

	Bekhatu da beraz othoitza gogoa barraiaturik egitea?
	Ohartuz eta nahitarat hala egiten ba da, bai; bertzenaz, ez.

	Zer egin behar da, gogoa barraiatua dela ohartzen denean?
	Gogoa bildu, eta othoitza aintzinat egin.

	Othoitza zergatik egin behar da humiltasunekin?
	Jainkoa zeru lurren Nausia delakotz, eta gu aldiz ez deus batzu, bekhatoros batzu.

	Zergatik fidantziarekin?
	Jainkoa gure Aita guziz ona delakotz.

* * *

	Othoitzaren behar den bezala egiteko, zer da hoberenik?
	Hasterakoan orhoitzea, Jainkoari mintzatzera dohala.

	Gure othoitzari nola emanen diogu indarrik handiena?
	Jesusen izenean, Jesusekin batasunean eginez.

	On da elgarrekin othoitz egitea?
	Bai arras on, nahiz elizan, nahiz etxetan.

	Zergatik?
	Jesusek errana baita: Bi edo hiru lagun bilduak direnean nere othoizteko, han naiz heiekin.

§ IV. Noiz, non, eta norentzat 
egin behar den othoitz

	Othoitz ez egitea noiz da bekhatu?
	Hori erraitea, ez da errex; bainan gauza segura da, othoitzeko lazo dena laster bekhatuan eroriko dela.

	Noiz da bada on othoitz egitea?
	Giristino on izan nahi dutenek maiz eta ardura othoitz egiten dute.

	Zergatik?
	Zeren Jainkoari beti zor baitiogu amodioa eta ohorea, eta zeren beti Jainkoaren beharretan baigare.

	Giristino onek noiz bereziki egiten dute othoitz?
	Hasteko, tentazionetan, erran nahi da debruak gaizkirat ekharri nahi dituenean.

	Gero?
	Gero: goizetan, arratsetan, lanaren hastean, eta lanen artetik ere batzuetan.

* * *

	Non egin behar da othoitz?
	Othoitza non nahi on da; bainan elizan, bere etxean, du Jainkoak hobekienik entzuten.

* * *

	Norentzat behar dugu othoitz egin?
	Othoitz egin behar dugu geronentzat, eta bertzentzat, bai bizientzat, bai hilentzat.

	Gauza ona da bertzentzat othoitz egitea?
	Bai, arras ona, bereziki bekhatorosentzat eta purgatoriotako arimentzat.

§ V. Aingeruen eta sainduen othoiztea

	Jainkoaz bertzerik othoitz ditake?
	Bai, aingeruak, sainduak, eta guziz aingeruen eta sainduen erregina, Andredena Maria, othoiztea arras on da.

	Aingeruak eta sainduak Jainkoa bezala othoizten dire?
	Ez, Jainkoari erraiten zaio: eman diezaguzu holako grazia; aingerueri eta saindueri aldiz: ardiets diezaguzue grazia hura.

	Zergatik hori?
	Zeren Jainkoarenganik heldu baitire grazia guziak, ithurritik ura bezala.

	Zoin saindu eta aingeru behar dugu bereziki othoiztu?
	Guzien gainetik, Birjina Maria Saindua; gero San Josep, gure aingeru begiralea, eta patroin saindua.

SAKRAMENDUAK

	Zer da Sakramendua?
	Sakramendua da: ageri den seinale bat Jesu-Kristok hautatua, guri graziaren emaiteko.

	Zer da ageri den seinalea?
	Ageri den zerbeit, bertze zerbeit ageri ez denik ezagutarazten duena.

	Zer ezagutarazten du sakramenduetan ageri den seinaleak?
	Ezagutarazten du sakramendu bakotxak zer grazia berezi emaiten dion arimari.

	Zenbeit xehetasun emazkitzu, gauza horren argitan ezartzeko?
	Huna: bathaioan ageri den urak ezagutarazten du, sakramendu horrek arima garbitzen duela; halaber, gorphutz-sainduan ageri diren ogi eta arno itxurek ezagutarazten dute, sakramendu horrek arima hazten duela.

	Zenbat sakramendu dire?
	Badire zazpi: bathaioa, konfirmazionea, gorphutz-saindua, penitentzia, anontzioa, ordena, eta ezkontza.

	Nola berexten dire sakramenduak?
	Berexten dire bi multxutan: badire hilen sakramenduak, eta badire bizienak.

	Zoin dire hilen sakramenduak?
	Bathaioa eta penitentzia.

	Zergatik deitzen dire bathaioa eta penitentzia hilen sakramenduak?
	Eginak direlakotz bereziki, graziaren bizia emaiteko bizi hura ez duten arimeri.

	Zergatik diozu hortako eginak direla bereziki?
	Zeren sakramendu horiek errezebi baititazke graziazko estatuan delarik ere [Hala nola bekhatu mortalik izan gabe kofesatzen denean].

* * *

	Bertze bortz sakramenduak, zergatik deitzen dire bizien sakramenduak?
	Zeren, heien ongi errezebitzeko, arimak izan behar baitu bere egiazko bizia grazia.

	Bizien sakramenduek ez diote beraz arimari graziaren bizia emaiten?
	Ez, maizenik bederen; bainan bai jadanik duen bizia hazkartzen; eta bertzalde, sakramendu bakotxak bere grazia emaiten dio.

	Zergatik diozu: maizenik bederen?
	Zeren batzuetan bizien sakramenduek bekhatu mortala khentzen baitute arimatik.

	Noiz hori?
	Bekhatu mortalean delarik errezebitzen badire, ustez graziazko estatuan den.

* * *

	Sakramenduak ongi errezebitzen dituzten guziek bardin grazia izaiten dute?
	Ez, sakramendu bat hobekienik errezebitzen duenak, graziarik gehiena izaiten du.

* * *

	Sakramendu guziak behin baino gehiagotan errezebi ditazke?
	Ez, badire hiru, behin baizik errezebi ez ditazkenak: bathaioa, konfirmazionea eta ordena.

	Zergatik ez ditazke behin baizik errezebi?
	Zeren ezartzen baitute ariman marka bat ezin khendua.

	Zoin marka?
	Bathaioak, Jesusen haurraren marka; konfirmazioneak, Jesusen soldadoarena; ordenak, Jesusen ministroarena.

BATHAIOKO SAKRAMENDUA

	Zer da bathaioa?
	Bathaioa da: sakramendu bat, bekhatu orisinala khentzen duena, eta egiten Jainkoaren eta Elizaren ume.

	Zerekin bathaiatzen da?
	Egiazko urarekin.

	Bathaiatzeko zer egin behar da?
	Ura ixuri bathaiatu nahi denaren buruaren gainera, denbora berean erraiten delarik:
	Bathaiatzen haut Aitaren, eta Semearen, eta Izpiritu-Sainduaren izenean.

	Ura ixurtzen duenak berak behar ditu baitezpada hitzak erran?
	Bai, ura ixurtzen duenak berak behar ditu baitezpada hitzak erran.

	Nork bathaia dezake?
	Nor-nahik eman bathaioa beti ona da; bainan, behar orduz kanpo, ez zaio nornahiri bathaiatzea haizu.

	Behar orduz kanpo, non egin behar du bathaioak?
	Elizan, aphezaren eskutik.

* * *

	Bathaiatua izan gabe salba ditake?
	Ez, bathaiatua izan gabe ez ditake salba, bi kasuz kanpo.

	Zoin dire bi kasu hek?
	Lehena: Jesu-Kristorentzat bere odolaren emaitea; bigarrena: karitatezko akta bat bihotzetik egitea.

	Bainan, bigarren kasu hortan, behar da gero ahal denean bathaioa errezebitu?
	Bai, segurki: bertzenaz ez da salbamendurik.

* * *

	Zer dire aitabitxia eta amabitxia?
	Hek dire bathaiatua denarentzat arimako aita eta ama bezala.

	Zer egiten dute bathaioan?
	Haurra bathaio-harrian atxikitzen, eta haren orde debruari ukho egiten.

	Zer eginbide dute aitabitxi-amabitxiek?
	Burhasoen eskasean, behar diozkate bathaioan atxiki dituzteneri salbatzeko behar direnak irakatsi.

KONFIRMAZIONEKO SAKRAMENDUA

	Zer da konfirmazionea?
	Konfirmazionea da: sakramendu bat, Izpiritu-Saindua emaiten duena grazia frangorekin.

	Zer grazia berezi emaiten du konfirmazioneak?
	Erlisioneko egiak hazkarki sinhesteko, eta heien alde beldurrik gabe agertzeko grazia.

	Nork emaiten du konfirmazioneko sakramendua?
	Maizenik Jaun Aphezpikuak.

	Zergatik diozu: maizenik?
	Zeren aphez xoil batek eman baitezake, Aita Sainduaren baiarekin.

	Nola emaiten da konfirmazionea?
	Konfirmatzen denaren kopetan gurutzearen seinalea eginez, krisma sainduarekin, eta denbora berean hitz batzu erranez.

	Zer da krisma saindua?
	Olio usain oneko bat, aphezpikuak ortzegun sainduz kontsekratzen duena.

	Zoin hitz erraiten dire?
	Hitz hauk: Markatzen zaitut gurutzearen seinaleaz, eta hazkartzen Krisma salbagarriaz, Aitaren, eta Semearen, eta Izpiritu Sainduaren izenean.

	Zer diozu konfirmazionea, ahal dutelarik, errezebitzen ez dutenez?
	Diot: lazo batzu direla, beren arima hainitz graziaz gabetzen dutenak.

	Zer behar da konfirmazionearen ongi errezebitzeko?
	Bathaiatua delarik, erlisioneko egia beharrenak jakin.

GORPHUTZ-SAINDUA

	Zer da gorphutz-saindua?
	Jesu-Kristo oso osoa, ogiaren eta arnoaren itxuran.

* * *

	Zertarik egiten da gorphutz-saindua?
	Ogitik eta arnotik.

	Noiz eta nola?
	Meza sainduan, aphezak kontsekrazioneko hitzak erran dituen bezen laster.

	Zoin dire hitz hek?
	Aphezak ogiaren gainean erraiten du: hau da nere gorphutza; arnoaren gainean: hau da nere odola.

	Zer gertatzen da, aphezak hitz horiek erraitearekin?
	Ogi guzia bilhakatzen da Jesusen gorphutz, arno guzia Jesusen odol.

	Ez da bada ogitik eta arnotik deus gelditzen?
	Deus, itxura edo iduria baizik.

	Zer dire ogiaren eta arnoaren itxura eta iduria?
	Ogian eta arnoan ageri direnak, nola kolorea, usaina, gustua.

	Lehen ogi zena, nola deitzen da kontsekratu ondoan?
	Ostia saindua.

	Ostian bada batere ogirik?
	Ez, batere.

	Bizkitartean ogia iduri du, ogiaren itxura du?
	Iduri, bai; itxura, bai; bainan ez baita hala.

	Zer da bada?
	Jesus, ogiaren itxuran.

* * *

	Jesusen gorphutza da xoilki ogiaren itxuran, eta Jesusen odola arnoaren itxuran?
	Ez, Jesus oso osoa da, bai ogiaren, bai arnoaren itxuran.

	Nola hori?
	Jesus beti bizi baita, eta, jende bizian, ez baititake gorphutza ez odoletik ez arimatik berex.

	Jesusen Jainkotasuna ere gorphutz-sainduan da?
	Bai, segurki: ezen Jesusen gizontasuna ez da haren Jainkotasunetik berexten.

* * *

	Jesus Jaunak zerua uzten du, ostia sainduan aurkhitzeko?
	Ez, Jesus betan aurkhitzen da, bai zeruan, bai munduko ostia saindu guzietan.

* * *

	Gorphutz-saindua adoratu behar dugu?
	Bai, gorphutz-saindua adoratu behar dugu.

	Ostia sainduan, ogiaren itxura zatikatzen denean, Jesus Jauna ere zatikatzen da?
	Ez, Jesus oso osoa aurkhitzen da ageri den zati bakotxean.

	Zergatik?
	Gorphutz-saindua delakotz Jesus gure Jainkoa.

	Jesus Jauna zertako egiten da gorphutz-saindu?
	Gure arimen hazteko, eta bere Aita Jainkoari sakrifikatzeko.

	Sakramendu eta sakrifizio da beraz gorphutz-saindua?
	Bai hala da: sakramendu da, gure arimen hazteko delarik, eta sakrifizio, meza sainduan.

GORPHUTZ-SAINDUKO SAKRAMENDUA

§ I. Zer den

	Zer da gorphutz-sainduko sakramendua?
	Hura da: sakramendu bat, Jesu-Kristo oso osoa daukana ogiaren eta arnoaren itxuran, gure arimen hazteko.

§ II. Komunione saindua

	Jesus Jaunak noiz hazten gaitu gorphutz-sainduaz?
	Komuniatzen dugunean.

	Zer da komuniatzea?
	Gorphutz-sainduaren errezebitzea.

	Beraz komuniatzen duenak Jesus oso osoa bere baitan errezebitzen du?
	Bai, komuniatzen duenak Jesus oso osoa bere baitan errezebitzen du.

	Eta Jesus haren arimaren hazkurri egiten da?
	Bai, Jesus haren arimaren hazkurri egiten da.

	Nondik dakigu hori?
	Jesus Jaunak berak erranik: Nere haragia egiazko janari da, nere odola egiazko edari; har zazue eta jan, har zazue eta edan [Hiltzeko bezperan, apostoluekin egin zuen azken afarian, Jesus Jaunak hartu zuen ogia, eta apostolueri eman, ziolarik: Har zazue eta jan, hau da nere gorphutza. Hartu zuen gero arnoa, eta erran: Har zazue eta edan, hau da nere odola. HAU EGIZUE ene orhoitzapenetan.— Azkeneko hitz horiez: Hau egizue ene orhoitzapenetan, Jesus Jaunak apostolueri, eta hek bezala aphez izanen zireneri, eman zioten gauza beraren, erran nahi da gorphutz-sainduaren, egiteko ahala].

	Hazkurri horrek zer indar du gure baitan?
	Hasteko, Jesusekin osoki bat egiten gaitu.

	Eta bertzerik zer egiten du?
	Bekhatu benialak khentzen, jaidura tzarrak ezeztatzen, eta ongirako errextasun handia emaiten.

§ III. Noiz behar den komuniatu

	Noiz behar da komuniatu?
	Komuniatu behar da urthean behin bederen, Bazko denboran, eta gero hiltzeko menean.

	Bazko denboran ez komuniatzea bekhatu handia da?
	Bai, Bazko denboran ez komuniatzea bekhatu handia da.

	Bekhatu da Bazko denboraz kanpo ez komuniatzea?
	Ez, ez da bekhatu; bainan hainitz on da maizago komuniatzea.

* * *

	Norentzat da on maizago komuniatzea?
	Guzientzat, bainan bereziki gaztentzat.

	Zergatik?
	Zeren gehiago nekhatzen denak, gehiago jan behar baitu.

	Eta uste duzu, arimako gauzetan, gaztek bertzek baino nekhe gehiago dutela?
	Bai, segurki, gaztek nekhe gehiago dute graziazko estatuan bizitzeko.

	Nola hori?
	Zeren gaztek gogoa arin baitute eta odola bero: indar handia behar dute beren jaidura tzarren garhaitzeko, eta galbidetarik urruntzeko.

	Eta zerk emanen diote indar handi hori?
	Zerutikako janariak, komunione sainduak.

	Beraz, giristinoki bizi nahi duten gaztek, behar dute maiz eta ardura komuniatu?
	Bai, giristinoki bizi nahi duten gaztek behar dute maiz eta ardura komuniatu.

§ IV. Nola den ongi komuniatzen

	Zer behar da ongi komuniatzeko?
	Arimaz bezenbatean, izan behar da bekhatu mortalik gabe.

	Eta arras ongi komuniatzeko, zer behar da?
	Behar da bekhatu benialen uzteko nahia izan, eta hartarako grazia Gorphutz-sainduari bihotzetik galdegin.

	Zer komunione egiten du bekhatu mortala duenak?
	Komunione gaxtoa.

	Bekhatu handia da komunione gaxtoa?
	Bai, sakrileio bat ikharagarria, adimendua itsutzen eta bihotza gogortzen duena.

* * *

	Gorphutza nola behar da, ongi kornuniatzeko?
	Barur, erran nahi da: gauerdiz geroz ez jana ez edana.

	Beti barur behar da komuniatzeko?
	Bai, beti, non ez den eri delarik komuniatzen.

	Barura hausten da hortzen artean gelditu purruxkak, edo hobietarik ethorri odol xortak iretsiz?
	Ez; bainan hobe da horiek guziak ahalaz kanporat artikitzea.

	Soineko berezirik behar da komuniatzeko?
	Ez; izan behar da xoilki garbiki eta onheski emana.

§ IV. Komuniatu aintzinean

	Bada komuniatu aintzinean egin beharrikako othoitz berezirik?
	Ez, nahi duenak nahi dituen othoitzak egin detzazke.

	Zoin dire bizkitartean orduan egitea arras on diren othoitzak edo aktak?
	Hek dire: fedezko, adorazionezko, humiltasunezko, esperantzazko, urrikizko, amodiozko eta gutiziazko aktak.
	Egizkitzu akta horiek:

* * *

	Fedezko akta.— Jesus Jauna, gorphutzeko begiez ikusten bazintut baino hobeki sinhesten dut, oso osoa aurkhitzen zarela ostia sainduan, eta zu behar zaitudala errezebitu.
	Adorazionezko akta.— Jesus Jauna, adoratzen zaitut ogiaren iduriaren pean gordea; zu zare egiazki nere Jainkoa.
	Humiltasunezko akta.— Jesus Jauna, ez naiz gai nere bihotzean sar zaiten, hanbat bekhatu egin dudan ondoan; bainan errazu xoilki hitz bat, eta nere bihotza sendatua izanen da.
	Esperantzazko akta.— Jesus Jauna, esperantza dut, ni baitan egoitera ethorriz nere arima garbituko duzula, eta betheko zure graziaz eta zure amodioz.
	Urrikizko akta.— Jesus Jauna, handizki damu dut nere bekhatuez egin dauzkitzudan laidoez, zeren zaren osoki ona eta maitagarria; zin-zinez hitz dautzut, zure graziarekin batean, beti eta gauza guzietan eginen dudala zure nahi saindua.
	Amodiozko akta.— Jesus Jauna, zenbat maite naizun! Nahi naizu zure haragiaz eta odolaz hazi. A! nik ere maite zaitut, maite nere bihotz guziaz, nere arima guziaz, nere indar guziez. Nahi naiz bizi eta hil zure amodioan.
	Gutiziazko akta.— Zato beraz, Jesus Jauna, zato neregana; zato, egon zaite ni baitan, eta egin zazu nitaz nahi duzuna. Zurea naiz, zuri gogotik emaiten natzaitzu, osoki eta betikotz.

§ VI. Komuniatu ondoan

	Komuniatu ondoan, zer egin behar da?
	Bildutasunean egon, gogoa eta bihotza Jesusekin.

	Noiz artio?
	Bederen, ostia sainduak ogiaren itxura galdu artio.

	Zergatik?
	Zeren, ordu artio, Jesus Jauna gure bihotzean baitago.

	Zenbatsu denbora heldu da hori?
	Oren laurdentto baten heina.

	Ez da beraz komuniatu eta berehala elizatik ilki behar, ez eta ere meza erran den bezen laster?
	Ez, segurki; Jesusentzat errespetuz eta gure onetan, ez dugu hala ilki behar.

	Zergatik diozu: gure onetan?
	Zeren ez baita denbora hoberik, Jesusenganik behar direnen ardiesteko.

	Zer othoitz egin behar zaio orduan Jesus Jaunari?
	On da bakotxak, bere behar edo xede berezien araberako othoitzak egin detzon.

	Hortaz kanpo, zoin dire komuniatu ondoan egitea on diren othoitzak edo aktak?
	Hek dire bereziki: adorazionezko, esker-onezko, emaitzazko, amodiozko, galdezko eta xede-zinezko aktak.
	Egizkitzu akta horiek?

* * *

	Adorazionezko akta.— Jesus Jauna, adoratzen zaitut nere bihotzean, adoratzen aingeruekin, eta zeruko eta lurreko sainduekin batean, adoratzen bereziki Andre dena Mariarekin batean.
	Esker-onezko akta.— Jesus Jauna, eskerrik minenak dauzkitzut, niganat ethorri nahi izan duzulakotz komunione sainduan. Ordainez, zer egin dezaket zuretzat?
	Emaitzazko akta.— Jesus Jauna, emaiten natzaitzu osoki eta naizen guzia, zu niri eman zaren bezala; egidazu grazia zuretzat baizik ez bizitzeko.
	Amodiozko akta.— Jesus Jauna, nahi zaitut ahalaz khartsuki maitatu; pitz zazu zeronek ni baitan zure amodioa, eta amodio garbi horren suak bero, erre, suntsi beza nere bihotza.
	Galdezko akta.— Jesus Jauna, emadatzu, othoi, zure manamendu sainduen begiratzeko behar ditudan grazia guziak.
	Xede-zinezko akta.— Jesus Jauna, hartzen dut xede zin-zina, zuk hastio ditutzun gauza guzietarik begiratzeko, eta egiteko nereganik galdegiten ditutzun guziak. Egidazu zure maitatzeko grazia, bai bizi naizeno mundu huntan, bai hil ondoan zeruan, betiereko zorionean. Halabiz.

* * *

	On da akta horien behin baino gehiagotan egitea?
	Bai, arras on, bildutasunekin eta khartsuki egiten balin-badire.

MEZAKO SAKRIFIZIOA

§ I. Zer den

	Zer da mezako sakrifizioa?
	Mezako sakrifizioa da: Jesu-Kristoren gorphutzaren eta odolaren sakrifizioa, ogiaren eta arnoaren itxuran.

	Mezako sakrifizioa gurutzeko sakrifizioa ber-bera da?
	Bai, mezako sakrifizioa gurutzeko sakrifizio ber-bera da, bainan bertzela egina.

	Nola da sakrifizio bera?
	Mezan eta gurutzean bitima bera delakotz, eta sakrifikatzaile bera.

	Gurutzean zoin zen bitima?
	Jesu-Kristo gure Jauna.

	Eta mezan zoin da?
	Mezan ere, Jesu-Kristo gure Jauna.

	Gurutzean nor zen sakrifikatzaile?
	Jesu-Kristo gure Jauna: hala dio garbiki Jon Doni Paulo Apostoluak: maitatu nau, eta bere burua eman du neretzat.

	Eta mezan, nor da sakrifikatzaile?
	Mezan ere, Jesu-Kristo gure Jauna.

	Aphezak du bizkitartean meza emaiten?
	Bai, bainan Jesusen ordain bezala, eta haren izenean.

	Nondik dakigu hori?
	Mezako hitzetarik beretarik: aphezak, kontsekrazionean, ez du erraiten: hau da Jesusen gorphutza, hau da Jesusen odola; bainan bai: hau da nere gorphutza, hau da nere odola.

* * *

	Bainan diozu mezako sakrifizioa, nahiz gurutzeko sakrifizio ber-bera den, bizkitartean bertzela egina dela?
	Bai, hala da: gurutzean, bere odola ixuriz, Jesus egiazki hil zen; aldarean aldiz gurutzeko heriotzea, orduan ixuri odola, diozka bere Aita zerukoari eskaintzen.

	Gurutzean bezala, aldarean ere Jesus Jaunak graziak merezitzen dauzkigu?
	Ez; bainan, mezan eta mezaren bidez, emaiten dauzkigu gurutzean merezitu graziak.

§ II. Nola behar den meza entzun

	Gauza saindua eta baliosa da beraz mezako sakrifizioa?
	Bai, ditaken sainduena eta baliosena; ez lurrean, ez zeruan, ez da sainduagorik eta baliosagorik.

	Zergatik?
	Zeren meza baita Jesusen gorphutzaren eta odolaren sakrifizioa, oroz gaineko sakrifizioa.

	Ez da beraz meza balio duen othoitzik eta debozionerik?
	Ez, hurbiltzeko ere; deusek ez du, nola mezak, Jainkoa ohoratzen; deusek ez dio arimari hain nasaiki Jainkoaren laguntza ardiesten.

	Beraz, giristinoek lehia handia behar lukete mezan aurkitzeko?
	Bai, segurki, giristinoek lehia handia behar lukete mezan aurkhitzeko, meza sainduaren maiz eta ardura entzuteko.

* * *

	Nola egon behar da mezan?
	Gurutzearen aintzinean egonen ginen bezala; ezen sakrifizio bera da.

	Nola egonen ginen gurutzearen aintzinean?
	Hasteko, kanpoz, errespetu handienarekin.

	Eta barnez?
	Barnez, amodioa eta urrikia bihotzean.

	Zergatik amodioa?
	Zeren Jesus Jauna guretzat amodioz hil baita, eta amodioari amodioa zor baitzaio.

	Zergatik urrikia?
	Zeren gure bekhatuek baitute Jesus Jauna gurutzean itzatu eta hilarazi.

* * *

	Norentzat emaiten da meza saindua, bizientzat ala hilentzat?
	Meza saindua eman ditake, bai bizientzat, bai hilentzat.

PENITENTZIAKO SAKRAMENDUA

§ I. Zer den

	Zer da Penitentziako sakramendua?
	Hura da: bathaiatuz geroz egin bekhatuak barkhatzen dituen sakramendua.

	Noiz errezebitzen da Penitentziako sakramendua?
	Kofesatzen denean.

	Zer da kofesatzea?
	Kofesatzea da: bere bekhatuen aphez bati aithortzea, barkhamenduaren izaiteko [Bekhatuen kofesatzea, akusatzea, deklaratzea, erraitea, aithortzea, horiek guziak bat dire].

	Edozoin aphezek bekhatuak barkha detzazke?
	Hiltzera dohatzineri, bai; bertzenaz, aphezak behar du aphezpikuaren baia.

	Nola deitzen da aphezak emaiten duen barkhamendua?
	Deitzen da: absoluzionea.

* * *

	Zer behar da absoluzionearen ongi errezebitzeko, edo, batetara dohana, kofesio on baten egiteko?
	Hiru gauza; bekhatuak erran, hetaz urrikitu, eta penitentzia egiteko xedea izan.

	Hola kofesatzeko, zer egin behar da lehenik?
	Othoitz khartsu batez Jainkoari galdegin bekhatuen ezagutzeko, erraiteko, eta hetaz urrikitzeko grazia [Xede hortarat on litake arrosoriotik hamarreko bat edo bertze erraitea].

§ II. Kontzientziako etsamina

	Bekhatuen erraiteko zer behar da?
	Behar dire ezagutu.

	Eta ezagutzeko?
	Ezagutzeko, behar dire bere baitan bilhatu.

	Nola bilhatzen dire?
	Hoberena da, manamenduz manamendu ikustea, bakotxari buruz zer huts egin den.

	Eta nola ikusiko da hori?
	Ahalaz orhoituz non, norekin, eta zertan ibili den; zer den egin, egiteko utzi, erran, gutiziatu edo gogoan erabili.

	Artharekin egin behar da bekhatuen bilhatze hori?
	Bai artharekin egin behar da, eta ez axaletik eta arinki.

	Nola deitzen da bekhatuen bilhatze hori?
	Deitzen da: kontzientziako etsamina.

	Zer da hoberenik kofesioko etsamina ongi eta errexki egiteko?
	Arrats guziez kontzientziaren etsaminatzea.

§ III. Erran behar diren bekhatuak

	Zoin dire, kofesio on baten egiteko, baitezpada erran behar diren bekhatuak?
	Kofesio on baten egiteko, baitezpada erran behar dire: segurki ariman diren bekhatu mortal guziak.

	Noiz da bekhatu mortal bat segurki ariman?
	Segur denean egin dela, eta segur ez dela kofesatu.

	Eta diozu bekhatu mortal segur guziak baitezpada erran behar direla?
	Bai, guziak erran behar dire; eta bat bakharra bere nahitarat uzten balitz, kofesio tzarra litake.

* * *

	Aski da bekhatu mortal guziak betan emanez, xehetasun gehiago gabe erraitea: Egin dut hunenbertze bekhatu mortal?
	Ez, erran behar da zoin bekhatu mortal egin den, eta bakotxetik zenbat.

* * *

	Manamendu bat baino gehiago hauts ditake betan?
	Bai segurki: hala nola eliza batean ebasten duenak bi manamendu hausten baititu: zazpigarrena eta lehena.

	Bada orduan manamendu hausten den bezenbat bekhatu?
	Bai, bada manamendu hausten den bezenbat bekhatu.

	Eta behar dire guziak kofesioan erran?
	Mortalak direnean, bai, guziak.

	Beraz, axtiko ebaskoarentzat, handia balin bazen, ez zen askiko erraitea: Ebasko handi bat egin dut?
	Ez, ez zen askiko; erran beharko zen ebasko handi bat egin dut eliza batean.

* * *

	Bekhatu mortal bat ahantzirik uzten bada erraiteko, zer kofesio egiten da?
	Kofesio ona, eta bekhatu hura ere barkhatua da bertzekin; bainan gero, orhoitzen delarik, erran beharko da.

§ IV. Erraitea on diren bekhatuak

	Bekhatu mortal segurez kanpo, bada bertze bekhaturik baitezpada kofesioan erran beharrik?
	Ez, bekhatu mortal segurez kanpo, ez da bertze bekhaturik baitezpada kofesioan erran beharrik.

	Beraz, bertze bekhatu guziak nahitarat utzirik ere, kofesioa ona litake?
	Bai, bertze bekhatu guziak nahitarat utzirik ere, kofesioa ona litake [Erran gabe doha, bekhatu mortalik ez balin bada, behar dela bertze zerbeit bekhatu kofesatu, nahi bada absoluzionea izan. Bertzenaz, zeri buruz eman litake absoluzionea?].

	On da bizkitartean bertze bekhaturik ere erraitea?
	Bai, on da eta arras on.

	Zoin dire erraitea on diren bekhatuak?
	Dudazko bekhatu mortalak; bekhatu benialak, eta jadanik kofesatu bekhatuak.

* * *

	Noiz da bekhatu mortal bat dudazkoa?
	Segur ez denean, edo egin dela, edo mortala zela, edo kofesatu dela.

	Halako bekhatuak nola erraiten dire: dudazko bezala, ala segur bezala?
	Dudazko bezala.

* * *

	Zergatik da on bekhatu benialen kofesatzea?
	Errexkiago eta hobeki barkhatuak baitire; eta aphezak argitzen baitu arima, eta sakramenduak hazkartzen.

	Zergatik diozu kofesioan bekhatu benialak barkhatuak direla errexkiago eta hobeki?
	Zeren, kofesiotik kanpo ere, ardiets baititake bekhatu benialen barkhamendua.

	Nola bada ardiets ditake?
	Asko gisaz, nola: ur benedikatuarekin zeinatuz, Gure Aita erranez, eta bereziki, karitatezko aktak eginez.

* * *

	Jadanik kofesatu bekhatuak nola erraiten dire: xeheki, bakharka, ala guziak betan?
	Guziak betan, erranez: akusatzen ditut nere bizi guziko bekhatuak.

	Eta, noiz erraiten da hori: kofesioaren hastean, erditan, edo akabantzan?
	Nahi denean; bainan maizenik bertze bekhatuak erran ondoan.

	Norentzat da bereziki on lehengo bekhatuen hola erraitea?
	Azken kofesioaz geroz bekhatu ttikirik baizik ez dutenentzat.

	Zergatik?
	Askotan errexago baita lehengo zerbeit bekhatuz urrikitzea, ezen-ez bekhatu ttiki hetaz; eta hala absoluzione on bat seguratzen baita.

§ V. Urrikia

	Zer da bekhatuaz urrikitzea?
	Bekhatuaz urrikitzea da: bekhatuaren higuintzea edo hastiatzea.

	Zenbat gauza sartzen dire urrikian?
	Bi gauza: egin bekhatuaz damua [Atsegabea], eta berritz ez egiteko xedea.

	Izan ditake egin bekhatuaz egiazko damurik, berritz ez egiteko xederik gabe?
	Ez: gauza bat eginik egiazki damu bada, ez da nahiko gauza hura berritz egin.

* * *

	Zoin bekhatuen barkhamenduarentzat behar da urrikia?
	Guzientzat, ala handientzat, ala ttikientzat.

	Zer! urrikirik gabe, ez ditake sekulan bekhatu baten barkhamendua izan?
	Ez, urrikirik gabe, ez ditake sekulan bekhatu baten barkhamendua izan.

	Eta bizkitartean, kofesatu gabe izan ditake batzuetan barkhamendua [Hala nola eri batek ezagutza galtzen duenean, apheza ethorri baino lehen]?
	Kofesatu gabe bai; bainan urrikitu gabe, ez, sekulan.

	Beraz behar den urrikia ez denean, absoluzionea gaizki errezebitzen da?
	Bai, behar den urrikia ez denean, absoluzionea gaizki errezebitzen da.

* * *

	Nolako urrikia behar da kofesio on baten egiteko?
	Urrikia behar da: 1. zin-zinezkoa, 2. Jainkoarenganikakoa.

§ VI. Urriki zin-zinezkoa

	Noiz da urrikia zin-zinezkoa?
	Bihotzetik hastiatzen direnean bekhatu mortal guziak bederen, sekulan gehiago ez egiteko xedearekin.

	Beraz, bekhatuak ez badire hitzez eta ezpainez baizik hastiatzen, urrikia ez da zin-zinezkoa?
	Ez, ez da hala; ezpainetan baizik ez den urrikia gezurrezko urrikia da.

	Beraz bekhatu mortal bakhar bat oraino maite denean, utzi nahi ez denean, urrikia ez da zin-zinezkoa?
	Ez, ez da hala; eta, ez bekhatu hura, ez eta ere, bertze bihirik, ez da, barkhatua.

	Beraz, zenbeit denboraz baizik bekhatua utzi nahi ez denean, urrikia ez da zin-zinezkoa?
	Ez, ez da hala: zenbeit denboraren buruan ez da bekhatua lehen baino haizuago.

	Bainan, bihotzetik delarik bekhatuaren uzteko xedea, beldur balin bada bizkitartean berritz ere eroriko dela, orduan urrikia zin-zinezkoa da?
	Bai, beldur horrengatik, hala da, egiazki bihotzetik balin bada bekhatuaren uzteko xedea.

* * *

	Izan ditake bekhatuaren uzteko xede zin-zinezkorik, ez balin bada okasione hurbilen uzteko xedea?
	Ez, bekhatuzko okasione hurbilen uzteko xederik gabe, ez ditake izan bekhatuen uzteko xede zin-zinezkorik.

	Zer da bekhatuzko okasione hurbila?
	Norbeitekin egoiteak, norapeit gateak, hau edo hura egiteak, maiz bekhatuan erorrarazten badu, hura da okasione hurbila.

	Eta diozu ez dela bekhatuen urriki zin-zinezkorik, ez badire utzi nahi okasione hurbilak?
	Bai, hala diot; buzti nahi ez dena, ez da urean sartzen.

	Beraz, okasionea utzi nahi ez duenak ez du absoluzionea merezi?
	Ez, okasionea utzi nahi ez duenak ez du absoluzionea merezi.

	Bainan, ez baditake utz? Nahi-eta-ez han egon behar bada?
	Hori bertzerik da; orduan, kofesoraren erranak egin nahi balin badire, barkhamendua ardietsiko da.

§ VII. Urriki Jainkoarenganikakoa

	Zer erran nahi du, urrikiak izan behar duela Jainkoarenganikakoa?
	Erran nahi du, ez dezakegula egiazko urrikia izan gure baitarik, graziaren laguntza gabe.

	Urrikitzeko grazia behar zaio beraz Jainkoari galdetu?
	Bai, jadanik erran den bezala, urrikitzeko grazia behar zaio khartsuki Jainkoari galdetu.

* * *

	Bainan, urrikitzeko, aski da grazia horren galdetzea?
	Ez, ez da aski.

	Zer behar da bada bertzerik?
	Bakotxak behar du ahalaz urrikia bere baitan sorrarazi.

	Eta urrikiaren bere baitan sorrarazteko, zer egin behar da?
	Orhoitu eta gogoan erabili, bekhatua zoin gauza ahalkegarria den, eta bereziki zoin gauza tzarra.

	Norentzat da bekhatua gauza tzarra?
	Jainkoarentzat eta gure arimarentzat.

	Jainkoarentzat nola da gauza tzarra? Jainkoa gutiesten [Erran nahi da: gutitzat hartzen] eta laidoztatzen duelakotz; Jesus gure Jainkoa jo, pairarazi, gurutzean itzatu eta hilarazi duelakotz.

	Eta guretzat nola da bekhatua gauza tzarra?
	Grazia eta zerua galarazten dauzkigulakotz, ifernua edo purgatorioa merezitzen.

	Hainitz giristinoek uste dute, Jainkoak ariman urrikia sorrarazten duela larrean honddoak bezala, batere gizonaren laguntzarik eta lanik gabe. Ez da hala.
	Maizenik bederen, ariman urrikia heldu da, ez larrean honddoak bezala, bainan bai alhorrean artoa bezala.— Jainkoak ez badu laguntzen, Jainkoak ez badio behar den iguzkia eta uria emaiten, laborariak, zer-nahi eginikan ere, ez du artorik alhorrean bilduko. Halaber, Jainkoaren grazia gabe, giristinoak ez dezake izan bere bekhatuen egiazko urrikirik; eta horra zergatik urriki hori behar zaion Jainkoari othoitzaz galdetu.— Bainan, Jainkoak behar den iguzkia eta uria emanagatik, laborariak ez badu berak ere zerbeit egiten, ez badu lurra iraultzen, aphaintzen, ez badu hazia eraiten, ez du artorik izanen; artoa ez da ethorriko Jainkoaren laguntzari eta laboriaren lanari esker baizik. Halaber, maizenik bederen, ez da aski bekhatuen urrikiaren izaiteko, Jainkoari galdetzea, othoitz egitea: gutarik bakotxak bertze zerbeit egin behar du urrikiaren bere bihotzean sorrarazteko. Eta zer eginen dugu? Zer?... Orhoituko, gogoan erabiliko, zoin gauza tzarra den bekhatua, tzarra Jainkoarentzat, tzarra guretzat. Alainanbada, gauza tzarrak hastiatzen dire, hetaz da urrikitzen... Bada, ongi ezagutzeko zoin gauza tzarra den bekhatua, gogoz eta bihotzez gazen GURUTZEAREN AINTZINERA, gazen IFERNURA, PURGATORIOTARA, ZERURA; gauden han aphur bat: han ikusiko dugu, alde batetik, bekhatuak zoin izigarriki pairarazi duen Jesu-Kristo gure Jainkoa; bertze aldetik, geroniri zer gaztigu merezitzen eta zer zorion galarazten dauzkigun; eta, hori ikustearekin, batere federik eta adimendurik balin badugu, egin bekhatuez urrikitan sarturik, hartuko dugu gehiago ez egiteko xede zina.
	Oxala urrikia hola bildurik kofesatzen bagine beti! Bertzelako giristinorik gintazke.

* * *

	Ez da aski, barkhamenduaren ardiesteko, bekhatuaz urrikitzea gure ohorea edo ontasunak ttikitzen dituelakotz?
	Ez, ez da aski; holako urrikian ez da Jainkoa deusetan ere sartzen; Jainkoak ez dezoke holako urrikiari barkha.

§ VIII. Bi egiazko urriki

	Zenbat egiazko urriki dire?
	Badire bia: ona, eta ezin hobea.

	Bertze zer izen dute urriki horiek?
	Ona deitzen da: atrizionea; eta ezin hobea: kontrizionea.

	Zer da atrizionea?
	Atrizionea da: bekhatua hastiatzea, guretzat gauza tzarra delakotz.

	Eta kontrizionea, zer da?
	Kontrizionea da: bekhatua hastiatzea Jainkoarentzat gauza tzarra delakotz.

* * *

	Aski da atrizionea bekhatuen barkhamenduaren izaiteko?
	Absoluzionearekin, bai; absoluzionerik gabe, ez, bederen bekhatu mortalentzat.

	Eta kontrizionea aski da, absoluzionerik gabe ere?
	Bai, aski da; kontrizioneak, izaiten den bezen laster, bekhatuak khentzen ditu arimatik [Kontrizionea duena bekhatuaz urrikitzen da Jainkoaren amoreagatik; kontrizionean sartzen da beraz karitatea. Eta horra zergatik kontrizioneak, izaiten den bezen laster, bekhatu mortala khentzen duen arimatik].

	Behar da bizkitartean bekhatu mortalen kofesatzeko xedea?
	Orhoitzen bada, bai; bertzalde, xede hori sartzen da beti kontrizionean.

	Nola hori?
	Zeren kontrizionea duenak baitu Jainkoak manatu guzien egiteko xedea bada, Jainkoak manatzen du bekhatu mortal guzien kofesatzea.

	On da beraz maiz bere baitan piztea kontrizionea?
	Bai, on da eta arras on [Huna nola egin ditaken kontrizionezko akta: Ene Jainkoa, handizki damu dut zu ofentsaturik, zeren guziz ona eta guziz maitagarria zaren, eta zeren bekhatua hastio duzun. Barkha zadazu Jesu-Kristoren merezimenduen berthutez; hartzen dut borondate fermu bat, zure graziarekin batean, zu gehiago ez ofentsatzeko, eta penitentzia egiteko].

§ IX. Penitentzia

	Zer da penitentzia?
	Penitentzia da: kofesatzen denari aphezak manatzen dion zerbeit, edo othoitz, edo obra on, edo bertze.

	Aphezak eman penitentzia egin behar da?
	Bai, egin behar da; eta ahalaz, laster.

	Penitentzia zertako emaiten du aphezak?
	Emaiten du, bai bekhatuaren gaztigutzat, bai bekhatuan berritz erortzetik begiratzeko.

* * *

	Beraz, bekhatu bat kofesioan barkhatua denean, hari zor zaion gaztigua ez da osoki barkhatua?
	Osoki, ez; ttikitua xoilki; non ez den urriki hainitz bizia.

	Aphezak eman penitentzia da bekhatuari zor zaion gaztigu guzia?
	Ez; eta horra zergatik, penitentzia hura egin ondoan ere, bertzerik egin behar den, nahi bada zerura xuxen heldu.

* * *

	Beraz penitentzia mundu huntan egiten ez duena, ez da xuxen zerurako?
	Ez, ganen da purgatoriotara.

	Zer da hobe, mundu huntan ala purgatoriotan penitentzia egitea?
	Mundu huntan: ezen, hemengo penitentziak, purgatoriotakoak baino hainitzez laburrago eta arinago dire.

	Nola egin ditake mundu huntan penitentzia?
	Bere nekeak eta nahigabeak eztitasunekin jasanez eta Jainkoari eskainiz; haizu diren atseginak ere guziak ez hartuz; obra onak eginez, indulientziak irabaziz.

INDULIENTZIAK

	Zer da indulientzia?
	Indulientzia da: bekhatu barkhatuari zor zaion gaztiguaren barkhamendua.

	Nork emaiten du barkhamendu hori?
	Elizak.

	Nori emaiten dio Elizak barkhamendu hori?
	Merezitzen duenari.

	Zer behar da barkhamendu horren merezitzeko, erran nahi da indulientzia baten irabazteko?

	Bi gauza: 1. Elizak hartarakotz manatzen dituenak egin; 2. graziazko estatuan izan.

	Zer manatzen du maizenik Elizak?
	Zerbeit othoitz, barura, kofesioa, komunionea, obra onak.

* * *

	Elizak gauza bat baino gehiago manatzen duenean, noiz irabazten da indulientzia?
	Gauza hetarik azkena egiten denean.

	Aski da beraz orduan izaitea graziazko estatuan?
	Bai, aski da orduan izaitea graziazko estatuan.

* * *

	Zenbat indulientzia mota dire?
	Bia: osoa, eta osoa ez dena.

	Zer da indulientzia osoa?
	Bekhatuari zor zaion gaztigu guzia barkhatzen duen indulientzia.

	Eta osoa ez dena?
	Gaztigu haren pharte bat baizik barkhatzen ez duena.

	Indulientzia osoa beti osoki irabazten da?
	Ez, irabaz ditake indulientzia osotik xoilki pharte bat.

	Zergatik deitzen da bada osoa?
	Zeren Elizak osoa eskaintzen baitauku; guk ez dugu guzia hartzen.

	Zer behar da indulientzia osoaren osoki irabazteko?
	Izan behar da bekhatu benialik ere batere gabe.

* * *

	Norentzat irabaz detzazkegu indulientziak?
	Irabaz detzazkegu bai guretzat, bai bertzentzat, ala bizientzat, ala hilentzat [Elizak erraiten du zoin indulientzia irabaz ditazken hilentzat].

	Hilentzat irabazi nahi diren indulientzientzat ere, graziazko estatuan izan behar da?
	Askok ezetz diote; bainan segurago da hala izaitea.

* * *

	Elizak nondik emaiten dauzku indulientziak?
	Jesu-Kristoren merezimendu negurri gabekoetarik, eta frango sainduek berentzat behar zutenetik goiti egin dituzten penitentzietarik.

	Eta merezimendu hek, penitentzia hek, Elizaren eskuko dire?
	Bai, hala dire.

ANONTZIOKO SAKRAMENDUA

	Zer da anontzioa?
	Anontzioa da: eri gaizki denari, arimako eta gorphutzeko ona emaiten dion sakramendua.

	Noiz da norbeit eri gaizki?
	Bere eritasunetik laster hilen dela beldur izaiteko denean.

	Eri gaizki izan behar da beraz anontzioaren errezebitzeko?
	Bai, hala izan behar da.

	On da bizkitartean azken hatsetaraino igurikatzea?
	Ez, ez da on, ez eta ere haizu; ahalaz lehenago, hainitz lehenago, behar da anontzioa hartu eta harrarasi.

* * *

	Anontzioak nola emaiten du arimako ona?
	Bekhatuen ondarrak khenduz, eta asko laguntza emanez bai gaitzaren eta herioaren ongi hartzeko, bai debruaren urruntzeko.

	Anontzioak gorphutzeko osagarria noiz emaiten du?
	Arimarentzat on izan behar denean; bainan orduan ere, ez beti.

* * *

	Nork emaiten du anontzio saindua?
	Aphezak.

	Nola?
	Olio benedikatuarekin gantzudura batzu eginez, zenbeit hitz erraiten dituelarik.

	Non egiten dire gantzudurak?
	Begietan, beharrietan, sudurrean, ezpainetan, eskuetan eta oinetan.

	Zer hitz erraiten du aphezak?
	Hitz hauk: Gantzudura saindu hunen bidez, Jainkoak barkha dietzatzula-begiz-beharriz-sudurrez-ezpainez-eskuz-oinez-egin bekhatu guziak.

	Nola hartu behar da anontzioa?
	Sinheste bizi eta fidantzia handi batekin.

ORDENAKO SAKRAMENDUA

	Zer da ordena?
	Ordena da: sakramendu bat, aphezak egiten dituena, eta emaiten diotena beren eginbiden ongi bethetzeko grazia.

	Nork emaiten du sakramendu hori?
	Aphezpikuak.

* * *

	Zoin dire aphezen eginbideak?
	Aphezek badituzte bi eginbide: Jainkoaren ohoratzea, eta arimen salbatzea.

	Aphezek nola dute Jainkoa ohoratzen?
	Ohoratzen dute bereziki meza saindua emanez, eta ofizioa erranez.

	Zer da ofizioa?
	Ofizioa deitzen dire: aphezek egun oroz, giristino guzien izenean, egiten dituzten othoitz eder luze batzu.

	Eta arimak, nola salbatzen dituzte aphezek?
	Jainkoaren hitza adiaraziz, sakramenduak emanez, eta, bai mezan, bai ofizioan, heientzat othoitz eginez.

* * *

	Gauza handia da apheztasuna?
	Bai, munduan den handiena: apheza Jainkoaren gizona da, eta Jainkoak eman diozka harritzeko ahalak.

	Zoin dire aphezaren ahalik harrigarrienak?
	Gorphutz-sainduaren egiteko, eta bekhatuen barkhatzeko ahala.

	Gauza ona da apheztasuna?
	Bai, munduan den hoberena: aphezen eskuak graziazko ithurri ezin agortu batzu dire.

	Aphezak behar dire beraz ohoratu eta maitatu?
	Bai, aphezak behar dire ohoratu eta maitatu.

* * *

	Nor nahi aphez egin ditake?
	Bai, Jainkoak deitzen duelarik, eta behar diren urhatsak atxikitzen dituelarik.

	Haur batek aphezteko gutizia duenean, zer egin behar dute burhasoek?
	Utzi, eta ahalaz lagundu; bertzenaz gaizki egin lezakete.

	Zergatik?
	Zeren Jainkoak norbeiti erraiten dioenean: aphez nahi zaitut, nihork ez baitu zuzenik erraiteko: nik ez zaitut aphez nahi [Ez dute zuzen gehiago, beren haurrak komentuan sartzerat utzi nahi ez dituzten burhasoak].

EZKONTZAKO SAKRAMENDUA

	Zer da ezkontza?
	Ezkontza da: gizonaren eta emaztearen arteko batasuna saindutzen duen sakramendua.

	Sakramendu horrek zer grazia emaiten diote senhar-emazteri?
	Beren eginbiden ongi bethetzeko behar dituzten grazia guziak.

	Zoin dire senhar-emazten eginbideak?
	Elgarrekin bizitzea, elgar maitatzea, elgar laguntzea; beren haurren giristinoki altxatzea.

* * *

	Zenbat denborarentzat ezkontzen da?
	Betikotz.

	Beraz, gizonen legek ez dezakete ezkontza hauts?
	Ez, nihork, ez eta Aita Sainduak ere, ez dezake hauts giristinoen arteko ezkontza.

	Eta senhar-emastek berek?
	Senhar-emaztek berek ere, ez.

* * *

	Noren aintzinean eskontzen da?
	Herriko erretoraren, edo haren baia duen bertze aphez baten aintzinean.

	Ez da beraz herriko-etxean, hauz-aphezaren aintzinean ezkontzen?
	Ez eta hasten ere: herrikoetxetik ateratzean, ez da batere sartzean baino ezkonduago izaiten.

* * *

	Ezkontzeko abiadurarik denean, zer egin behar da?
	Jainkoari khartsuki galdetu garbi egoiteko grazia; eta hoberena gero, burhasoen eta kofesoraren mintzatzea, eta hek erranak egitea.

ABENDOA

	Abendoa deitzen dire: Eguberri aintzineko lau asteak. Nola munduak lau mila urthez Salbatzailea igurikatu baitu; nola lege zaharreko sainduek othoitzik khartsuenez auhenka galdegin baitute; halaber giristinoek, lau aste horietan, beren urhatsak hartu behar dituzte, Jesus haurrari, sortu den egunean, begitarte onaren egiteko, eta emaiteko beren bihotzetan Salbatzaileari hanbat laket zaion egoitza. Hartarakotz, jarraik bite othoitzari, penitentziari, eta Elizako ofizioeri.

GARIZUMA

	Garizuma da: berrogoi eguneko barur bat, Apostoluek ezarria, eta geroztik beti Elizak manatzen duena. Berrogoi egun hek dire Bazko aintzineko berrogoi egunak, igandeak berex. Berrogoi egunez barur egiten da, Jesus Jaunaren berrogoi eguneko baruraren ohoratzeko. Bertzalde barur horiek, jaidura tzarrak zapatuz, giristinoak ekhartzen dituzte Jesu-Kristoren Pasioneko eta Pizteko egun handi eta sainduen behar den bezala iragaitera. Sekulan baino othoitz, eta penitentzia, eta obra on gehiago egin behar litake Garizuman.

ELIZAKO PHESTA-BURU HANDIENAK

JESU-KRISTO GURE JAUNAREN PHESTAK
	Eguberri. (Abendoaren 25ean.)— Salbatzailea sortzen da Bethlemen.
	Urthe-berri. (Urtharrilaren 1ean.)— Salbatzailea izendatua da Jesus.
	Trufania. (Urtharrilaren 6ean.)— Errege Magoek adoratzen dute Jesus-Haurra.
	Ortzegun saindu.— Jesus Jaunak Gorphutz-Saindua egiten du, eta gauza beraren egiteko ahala aphezeri emaiten.
	Ortzirale saindu.— Jesus Jauna gurutzean hiltzen da.
	Bazko.— Jesus Jauna pizten da.
	Salbatore. (Bazkotik berrogoigarren egunean).— Jesus Jauna zerurat igaiten da.
	Phesta-berri.— Sakramendu sainduaren handizki ohoratzeko phesta.
	Bihotz Sakratua. (Phesta-berri bederatzi-urruneko ortziralean.)— Egun hartan bereziki ohoratzen da Jesusen bihotz adoragarri eta amultsua.
	Mendekoste. (Salbatoretik hamargarren egunean).— Egun hartan Izpiritu Saindua jautsi zen apostoluen gainera.
	Trinitate. (Mendekoste ondoko igandean.)— Trinitate Sainduaren ohoratzeko eguna.

ANDRE DENA MARIAREN PRESTAK
	Abendoaren 8an.— Maria kontzebitua da bekhaturik gabe.
	Buruilaren 8an.— Maria Saindua sortzen da.
	Martxoaren 25ean.— Gabriel aingeruak Mariari ekhartzen dio Jainkoaren ama izanen delako berria; Jainkoaren Semea Mariaren erraietan gizon egiten da.
	Abostuaren 15ean.— Maria Saindua, gorphutz eta arima, zerurat altxatzen dute aingeruek.
	San Josep. (Martxoaren 19an.)— Egun hartan hil zen san Josep Jesusen eta Mariaren eskuetan.
	Jon Doni Joani. (Erearoaren 24ean.)— Jondoni Joani-Batixtaren sor-eguna.
	Jon Doni Petri. (Erearoaren 29an.)— Egun hartan Petri eta Paulo apostoluek beren bizia eman zuten Jesu-Kristorentzat.
	Omia saindu. (Hazilaren 1ean.)— Saindu guzien phesta.

ELIZAREN XEDEAK

	Elizaren xedea da:
	Martxoan: ohora dezagun bereziki san Josep;
	Maiatzean: Andre dena Maria;
	Erearoan: Jesusen Bihotz-Sakratua;
	Urrian: Jarraik gaiten bereziki Arrosarioari;
	Hazilean: Othoitz egin dezagun bereziki purgatoriotako arimentzat.

LAUDATUA IZAN BEDI
JESU-KRISTO GURE JAUNA!

Iturria: Giristino legea laburzki, Laurent Diharassarry. Lasserre Baithan, 1892.