ERLISIONEAREN IXTORIOA LABURZKI

Laurent Diharasarri

ESKUAL-HERRIKO
HAURRENTZAT ETA JENDE LARRIENTZAT

ERLISIONEAREN IXTORIOA LABURZKI

Benoît-Marie LANGÉNIEUX
Frantzia Reimseko kardinale jaunak egina
ETA FRANTSESETIK ESKUARARA
L. DIHARASARRI, KANBOKO ERRETORAK
ITZULIA

Baionan, LASSERRE liburu-egileren baithan moldatua.
Gambetta karrikan
1890an

DROITS DE PROPRIÉTÉ RÉSERVÉS

Traduction autorisée:
COMPANT,
Chan. hon. de Reims

BAIMENA

	Gogotik onesten dugu argitarat emana izan dadien, M. Diharasarri, Kanboko jaun erretorak, eskuaraz ezarri duen Erlisionearen ixtorioa. Liburutto horren irakurtzea eta gogoz ikhastea anhitz probetxoz baititake ez xolki haurrentzat, bainan giristino guzientzat.
	Baionan emana otsailaren 13an 1890ean.
INXAUSPE, Bicari gen.

ESKUAL-HERRIKO HAURRERI

	Liburu hau, haur maiteak, zuentzat egina da bereziki, nahiz jende larriek ere hunen irakurtzea on luketen, arras on.
	Liburu huntan ikusiko duzue eta ikasiko Erlisionearen Ixtorioa. Ez da ixtoriorik hain ederrik, ez da hain jakin beharrik.
	Ixtorio hortaz, ondikotz, ez duzue mintzatzen aditzen zuen eskoletan, gehienetan bedere. Zuen eskoletan zer nahi irakasten dautzuete, bainan ez Jainkoak zer egin duen sei mila urthe huntan gizonentzat amodioz, eta gizonek nola ihardetsi dioten Jainkoaren ongi egineri. Ez, haur gaixoak, zazpi urthez, egunean sei orenez, egon behar duzuen eskola hetan, nihork ez du aiphatzen Jainkoa, nihork Jainkoaren Seme gizon egina, Jesu-Kristo gure Salbatzailea, nihork Eliza Katholiko gure ama saindua. Eta bizkitartean zer dakigu eta zer hari gare, ez balin badugu Jesu-Kristo ezagutzen, maitatzen eta zerbitzatzen!
	Zuetaz urrikaldurik, haur maiteak, zueri erlisionearen ezagutzeko errextasuna emaiteagatik, asko aphez lagunek ere othoiztu nautelakotz, egin dut liburu hau. Edo, hobeki erran dezadan, liburu hau ez da nik egina. Gutiz gehiena egina da Jaun Kardinale jakintsun eta khartsu batek, Murde LANGENIEUX, Frantzia Reimseko arxapezpikuak. Nik ez dut frantsesetik eskuararat itzuli baizik; eta jaun Kardinaleari zin zinez eskerrak diozkat, lan horren egiteko hain gogotik eman dautan baiarentzat [1].
	Haurrek liburu laburrak nahi dituzte. Hau laburra da; eta bizkitartean hemen aurkhitzen dire erlisionearen ixtorioko gauza premiatsuen guziak.
	Haurreri laket zaizkote galde-ihardeska ikasten diren gauzak. Liburu hau galde-ihardeska egina da.
	Haurrek ixtorioak eta sainduak maite dituzte. Liburu huntan bada hainitz ixtorio pullit eta hainitz saindu.

ESKUAL-HERRIKO HAUR MAITEAK,
	Har zazue beraz liburutto hau, eta maiz eskuetan ibil zazue, maiz artharekin irakur. Liburu huni esker, segur, hobeki ezagutuko duzue eta maitatuko gure erlisione saindua.
	Hala gerta bedi, haur maiteak, Jainkoaren ohoretan, zuen eta nere onetan.
L. DIHARASARRI,
Kanboko erretora.

	[1] Egia dena den erraiteko, plamen zolan, hitz hauk diren tokian, kausituko ditutzuen xehetasunak, guziak nere baitharik emanak ditut; ez da bihi bat jaun kardinalearen liburuan aurkhitzen.

ERLISIONEAREN IXTORIOA

	Zer irakasten dauku erlisionearen ixtorioak?
	Erlisionearen ixtorioak irakasten dauku, Jainkoak zer egin duen gizonentzat, eta gizonek zer egin duten Jainkoarentzat.
	Zoin liburutan kausitzen da ixtorio hori?
	Ixtorio hori kausitzen da gehienik Testament zaharreko eta Testament berriko liburuetan.
	Nork eginak dire liburu hek?
	Asko gizonek; bainan gizon hek guziek ez dute liburu hetan eman Izpiritu Sainduak emaiteko manatu diotena baizik. Beraz, funtsera gan eta, Izpiritu Sainduak eginak dire liburu hek guziak; guziak dire Izpiritu Sainduaren, Jainkoaren beraren hitza; hartakotz deitzen dire Liburu Sainduak.
	Izpiritu Sainduak erran edo erranaraz othe dezake hala ez denik?
	Ez, segurki; eta horra zertako, ala Testament zaharrean, ala Testament berrian, ez den egiarik baizik.
	Zoin denbora hartzen ditu Testament zaharrak?
	Testament zaharrak hartzen ditu munduaren hastapenetik eta Jesu-Kristoren sortzeraino iragan diren denborak; geroztikako denborak Testament berrikoak dire.
	Noiz artio iraunen dute Testament berriko denborek?
	Iraunen dute munduaren akabantzaraino.

TESTAMENT ZAHARRA

Munduaren hastetik eta 
Jesu-Kristoren sortzeraino
(4000 urtheren heina)

	Testament zaharreko denborez egin ditazke lau zati edo parte:
	1. Munduaren hastetik, eta Jainkoak Abraham bere populuaren aintzindaritzat hautatu zuen arteraino;— (2000 urtheren heina).
	2. Jainkoak Abraham bere populuaren aintzindaritzat hautatu zuenetik, eta populu hura Ejiptoko lurretarik athera zen arteraino;— (500 urtheren heina).
	3. Jainkoaren populua Ejiptoko lurretarik athera zenetik, eta erregeak buruzagitzat izan zituen arteraino;— (420 urtheren heina).
	4. Jainkoaren populuak erregeak buruzagitzat izan zituenetik, eta Jesu-Kristoren sortzeraino;— (1080 urtheren heina).

LEHEN ZATIA

Munduarea hastetik eta 
Jainkoak Abraham bere populuaren 
aintzindaritzat hautatu zuen arteraino
(2000 urtheren heina)

	1. Ikusten dugun mundu hau betidanik izatu othe da?
	Ez, ikusten dugan mundu hau ez da betidanik izatu. Hastapen bat izan dute zeruak, lurrak, itsasoak eta hetan aurkitzen diren gauza guziek; guziek izanen dute halaber akabantza. Jainkoa da bakharrik hasterik izan ez duena, izanen ez duena akabantzarik. Jainkoak zerbeit kreatu baino lehen, jeus ez zen Jainkoaz beraz kanpo.

	2. Nola Jainkoak kreatu ditu gauza guziak?
	Jainkoak gauza guziak kreatu ditu bere hitz xoilaz, sei egunen edo sei egun aralderen barnean. Mintzatu zen, eta guziak eginak izan ziren: argia, zerua, iguzkia, hilargia, izarrak, lurra, itsasoa, landareak, animaleak, eta azkenean gizona.

	3. Gizona kreatu aintzinean, Jainkoak ez zuena kreatu bertze zerbeit gizonaz gainekorik?
	Bai, gizona kreatu aintzinean, Jainkoak kreatu zituen aingeruak. Aingeruak izpiritu huts batzu dire. Jainkoak, kreatzean berean, grazia edo batetara dohana, saindutasuna eman zioten. Batzuek, gehienek, saindutasun hura begiratu zuten, eta Jainkoak sariztatu zituen, betiereko zeruko zorionean sarraraziz. Hek dire aingeru onak, edo xoilki aingeruak; hek zaintzen gaituzte eta ongirat ekhartzen. Bertze aingeru batzuek aldiz beren grazia edo saindutasuna galdu zuten, Jainkoaren kontra urguiluz altxaturik; Jainkoak betikotz ifernurat artiki zituen. Hek dire aingeru gaixtoak edo debruak, beti guri gaizkia eginarazi nahiz hari direnak.

	4. Nola Jainkoak kreatu zituen lehen gizona eta lehen emaztea?
	Lehen gizonaren eta lehen emaztearen kreatzeko, Jainkoari ez zitzaion aski zela, bertze gauzentzat bezala, xoilki mintzatzea, manatzea. Bainan berak nahi izan zuen gizonaren gorphutza lurretik egin, eta gero eman zion arima, erran nahi da, hil behar ez zuen izpiritu bat; lehen gizona deitzen zen Adam. Gizonaren bakharrik ez uzteko, Jainkoak Adami lo gogor bat igorri zion, eta, lo zagolarik sahets hexur bat khendurik, hartarik egin zuen lehen emaztea; deitzen zen Eba.

	5. Zertako Jainkoak kreatu du gizona?
	Jainkoak gizona kreatu du harren ezagutzeko, maitatzeko, zerbitzatzeko, eta bide hortaz betiereko bizitzearen ardiesteko.

	6. Zoin estatutan Jainkoak kreatu zituen Adam eta Eba?
	Jainkoak Adami eta Ebari, kreatzean berean, eman zioten grazia. Graziak saindu egiten zituen eta Jainkoaren adixkide. Hala egon izan balire, zerua izanen zuten saritzat. Jainkoak ezarri zituen lurreko Parabisua deitu zen toki eder batean. Han egiazko zoriona bazuten: bazakizkaten jakin behar zituzten guziak; errextasun handienarekin jarraikitzen ziren Jainkoaren nahiari; animale guziak beren eskuko zituzten; gaitzik ez zuten pairatu behar, eta egun batez, hil gabe, zerurat gan behar zuten, Jainkoarekin eta aingeruekin betiereko batasunean bizitzeko.

	7. Nola galdu zuten Adamek eta Ebak zorion hori?
	Adamek eta Ebak zorion hori galdu zuten, Jainkoaren grazia galduz beren desobedientziaz.

	8. Erraguzu nola desobeditu zuten Adamek eta Ebak?
	Lurreko parabisuaren erdian bazen arbola bat, deitua ongiaren eta gaizkiaren ezagutzeko arbola. Jainkoak Adam eta Eba gure lehen burhasoeri debekatu zioten arbola harren fruitutik jatea, bai irakusteko oroz gaineko nausia zela, bai eta ere jakiteko heia obedituko zioten: «Jaten balin baduzue, zioten erran Jainkoak, hilen zarete.» Ez dakigu xuxen zenbat denbora Adam eta Eba egon ziren Jainkoaren debekua hautsi gabe. Bainan, egun batez, Eba parabisuan zabilalarik, debruak, sugearen itxura harturik, desobeditzerat bildu zuen. «Ez zarete hilen, zion erran, bainan bertze Jainko batzu bezala izanen zarete; ongia eta gaizkia ezagutuko ditutzue.» Hitz horiek xoraturik, Ebak fruitua hartu zuen eta jan; gero Adami eman zion, eta hunek ere jan zuen.

	9. Zer gaztigu izan zuten Adamek eta Ebak?
	Adam eta Eba, berze desobedientziarengatik, parabisutik kanpo igorriak izan ziren. Bertzalde, desobedientzia harrek ekharri ditu, bai lehen burhasoentzat, bai hekien ondokoentzat, arimako eta gorphutzeko gaitzak, nola: graziaren galtzea, gaizkirako jaidurak, eritasunak, heriotzea eta ifernua.

	10. Jainkoak gizona arbuiatu othe zuen bere bekhatuaren ondotik?
	Ez, Jainkoak ez zuen gizona arbuiatu bere bekhatuaren ondotik; bainan agindu zion Erosle edo Salbatzaile bat, MESIAS izendatua izan dena. Lau mila urthez munduak igurikatu izan du Mesias, eta duela hemeretzi mende Jainkoak eman dio munduari; Mesias da Jesu-Kristo gure Jauna.

	11. Zer bilhakatu ziren Adam eta Eba?
	Lurreko parabisutik atheratu ondoan, Adamek eta Ebak behar izan zuten lanean nekhatu, eta beren ogia ederki izerdituz irabazi. Bazakiten hil hehar zutela; bainan sinhesten zuten ethorriko zela Salbatzailea. Mesias ethorriko zela sinhestearekin, eta haren merezimendueri esker, salbatzen ahal ziren bai Adam eta Eba, bai hekien ondokoak. Adam eta Eba zeruan dire.

	12. Zoin izan ziren Adamen eta Ebaren haurrak?
	Adamek eta Ebak haurra frango izan zuten; ezagutuenak edo aiphatuenak dire Kain eta Abel. Kain, gaixtoa, lur lanetan hari zen; Abel, ona eta prestua, artzaingoan.

IXTORIOA
Kainek Abel hiltzen du

	Kainek Jainoari sakrifiziotzat eskaintzen ziozkan lurreko bere lehen fruituak, eta Abelek bere artaldeko lehenbiziko bildotxak. Jainkoak onhartu zituen Abelen eskaintzak, ez ordean Kainenak, zeren hunen bihotza ez baitzen garbi. Kain hainitz bekhaiztu eta hasarretu zen, eta egun batez erran zion Abel bere anaiari: «Gazen kanpo horietarat» Gan ziren; eta baztertu zirenean, Kain lotu zitzaion bere anaiari eta hil zuen. Jainkoa agertu zitzaion Kaini, eta erran zion: «Non da Abel, hire anaia?» ihardetsi zion: «Ez dakit, niri othe dago nere anaiaren zaintzea?» Eta Jainkoak bihurtzen dio: «Zer egin duk? Hire anaiaren odolaren oihua lurretik eneganaraino heldu duk. Madarikatua izanen haiz, eta beti bidez bide ibiliko haiz iheska.» Kainek oduan: «Nere bekhatua sobra handia da barkhamendurik ardiesteko», eta badoha ihesi.
	Irakaspena [1]— Jainkoak ez zion barkhatu Kaini, zeren ez baitzuen nahi izan bere hutsa aithortu, eta hartaz urrikitu.

	[1] Testament zahar guzia Testament berriaren itzala bezala da; eta nola gauza haren itzaletik ageri baita, nolatsukoa den gauza hura, halaber Testament zaharreko gertakariek irarasten zuten zer gertatu behar zen Testatent berrian.

	13. Adamen eta Ebaren ondokoak jarraiki ziren-a Jainkoaren legeari?
	Ez, gero eta gehiago gaixtatuz gan ziren. Emeki emeki beren Kreatzallea ahantzi zuten; ez zuten gehiago Jainkoa othoizten, ez ziren gehiago agindu Salbatzaileaz orhoitzen.
	Bazter guzietan leher egin zuen tzarkeriak. Jainkoaren maitatzeko eta zerbitzatzeko orde, gizonek, beren hitzez eta beren egintzez, ez zuten laidoztatzen baizik.

	14. Zer egin zuen Jainkoak, gizonak hain gaixto ikusirik?
	Jainkoak behin baino gehiagotan mehatxatu zituen hanbat hobendun ziren gizonak; bainan hauk are gehiago gaixtatzen hari ziren. Jainkoak hartu zuen orduan gizon guziak uhalde batean ithotzeko xedea. Familia bat bizkitartean, Noeren familia, ez zuen galdu nahi izan. Noe gizon zuzen bat zen, beti bere Jainkoaren alderako eginbideri jarraiki zena. Jainkoaren manuz, Noe ehun urthez haritu zen arka edo untzi handi baten egiten: han, uhaldea heldu zenean, izan behar zuen bere ihes lekua. Noe lan hortan ikusiz, jendek errexki ezagut zezaketen, Jainkoaren mehatxuak zin-zinezkoak zitazkela; halarik ere, ez ziren beren baithan sartu, bainan are gehiago lohian orhatu.

	15. Erran diezaguzu uhalde handi, mundu guzia hartu zuen harren ixtorioa.
	Beraz, Jainkoaren manuz, Noek egin zuen untzi handi bat, Arka deitua. Arka hartan sarrarazi zituen bere emaztea, bere hiru semeak, Sem, Kham, eta Jafet beren emaztekin, eta animale mota guzietarik pare bat. Jainkoak orduan arka hetsi zuen kanpoko aldetik, eta gero, berehala, lurraren gainerat jautsarazi zituen zeruetako uharrak. Berrogoi egunez eta berrogoi gauez, uria jautsahala haritu zuen; azkenekotz ura igan zen mendi gorenak baino puskaz gorago, eta jende guziak itho ziren, arkan zirenak salbu.
	Irakaspena.— Nola arkan zirenak baizik ez baitziren uhaldetik salbatu, hala ez dire ifernutik salbatuko Elizan direnak baizik.

IXTORIOA
Noe eta usoa

	Ehun eta berrogoi eta hamar egunen buruan, hasi ziren urak behititzen. Noek Arkako leihoa ideki zuen, eta bele bat kanporat igorri; bainan ez zen belea gibelat itzuli. Handik zazpi egunen buruan uso bat igorri zuen, jakiteko lurra oraino urez estalia othe zen. Usoa, ezin atzemanez zangoaren ezartzeko leihorrik, itzuli zen arkarat. Bertze zazpi egun igurikatu ondoan, Noek berritz ere airetan utzi zuen usoa; eta ethorri zitzaion arrats irian, olio-arbola aldaxka bat, hosto hezez bethea, mokoan. Hortarik ezagutu zuen Noek, urak lehengo heinerat aphalduak zitazkela. Berritz ere, zazpi egunen buruan, usoa kanporat eman zuen, bainan aldi huntan ez zen gehiago ethorri. Orduan Noek arka ideki zuen gainetik, eta ikusirik lurra idortua zela, athera zen bere familiarekin, eta atherarazi zituen han ziren animale guziak.

	16. Zer egin zuen Jainkoak uhalde izigarri horren ondotik?
	Jainkoa, uhalde izigarri horren ondotik, agertu zitzaion Noeri; zeruan irakutsi zion hortz-adar bat, eta erran: «Adixkide jartzen nauk hirekin eta hire ethorkiarekin; ez duk gehiago uhalderik izanen gizonen galtzeko. Hortz-adar hau zeruan ikusten duzuenean, orhoit zaitezte zuekilako ene adixkidantzaz.»

	Uhaldearen ondotik jendea ez zen aintzinean bezen luze bizi izan. Adam bizi izan zen 930 urthe; adinik handiena jo izan duen gizona, Mathusalen, bizi izan zen 969 urthe. Noe 950 urthetan hil zen. Bainan geroztik laburtuz gan zen gizonaren bizia, eta laster jautsi zen orai irauten duen heintsuraino.

IXTORIOA
Khamen ethorkia madarikatua da

	Noek bazituen hiru seme: Sem, Kham eta Jafet. Lur laneri emana, mahastia landatu zuen, eta arnoa egin. Edan ere zuen ausarki, ez zakielakotz oraino arnoaren indarraren berri. Hala uste gahean moxkorturik, kasik biluza etzin zen eta lokhartu. Khamek ikusi zuen nola zagon, eta hartaz trufatzeko, gan zen bere anaien bilha; banian hauk, irri eta trufa egiteko orde, gibelkaganik, kapa batekin estali zuten beren aita. Noek, atzarri zenean, jakinik zer egin zioten bere haurrek, madarikatu zuen Khamen ethorkia; Sem eta Jafet aldiz benedikatu zituen.

	17. Uhaldearen ondotik, gizonek hobeki obeditu othe zioten Jainkoari?
	Hastetik bai; Noeren ondokoak, uhaldetik salbatu zituen Jainkoari eskerrak bihurtu nahiz, haren legeari jarraiki ziren. Bainan gero, gaztigu izigarri hura ahantzirik, zer nahi tzarkerietan pulunpatu ziren. Gehiago dena, elgarretarik urrun munduaren lau bazterretarat gan baino lehen, beren urguilu zoroan, gu zer gare irakusteko, nahi izan zituzten egin hiri handi bat, eta dorre bat, zerua bezen gora altxatuko zena. Jainkoak gaztigatu zituen, hekien mintzaira osoki nahasiz, eta ez zuten gehiago elgar aditu ahal izan. Orduan barraiatu ziren eskualde guzietarat, beren lana hala hala akabatu gabe utzirik. Dorre hura izendatua izan zen Babel, erran nahi da nahasmendua. Bainan horiek guziak hola, ez ziren gizonak Jainkoarenganat itzuli; aitzitik, hasi ziren harrizko eta zurezko Jainko orde batzuen adoratzen, eta bilhakatu ziren uhalde aintzineko jendeak bezen tzar.

	18. Ahantzi zuten beraz egiazko erlisionea?
	Bai berritz ere, uhalde aintzinean bezala, guziek ahantzi zuten egiazko erlisionea. Hargatik, Jainkoak ez zuen nahi izan erlisionea osoki gal zadien munduan.

BIGARREN ZATIA

Jainkoak Abraham bere populuaren 
aintzindaritzat hautatu zuenetik, eta populu 
hura Ejiptoko lurretarik athera zen arteraino
(500 urtheren heina)

	1. Zer egin zuen Jainkoak egiazko erlisionea munduan bizirik atxikitzeko?
	Jainkoak, mundu deboilatuaren erdian egiazko erlisionea bizirik atxikitzeko, populu bat hautatu zuen bere populutzat; eta bertze nazione guzietarik berex ezarri zuen, nahiz eta populu harrek bederen ahantzi gabe begira zetzan, bai Salbatzailearen agintza, bai Adamek Jainkoaren berarenganik ikasi zituen, eta bere ondokoeri utzi ziozkaten erlisioneko egiak.

	2. Nor izan zen populu harren aita?
	Populu harren aita izan zen Abraham, gizon zuzen eta Jainkotiarra, Sem Noeren semearen ethorkitik sortua. Jainkoak bere adixkidetzat hartu zuen Abraham, eta erran zion: «Utzatzik hire sor-lekua eta hire aitaren etxea, eta athor nik irakutsiko daroiatan tokirat; populu handi baten aita izanen haiz; eta lurreko nazione guziak benedikatuak izanen dituk hire ethorkitik sortuko denaren baithan.»

	Irakaspena.— Nola Jainkoa Abrahamen adixkide egin baitzen, hala da gure adixkide egin Jesu-Kristoren bidez. Eta nola Abrahamek ondoko hainitz eta hainitz izan baitzuen, hala Jesusen haurrak, giristinoak, osteka dire mundu guzian.

	3. Zoin eskualdetara gan zen Abraham? Jainkoaren manuaren arabera, Abrahamek utzi zuen bere sor lekua, eta gan zen Khanaango eskualdera. Lur saindua deitzen dugu orai eskualde hura. Han Jainkoa berritz agertu zitzaion, eta hitzeman zion inguru hetako eremu guziak emanen ziozkatela haren ondokoeri; hitzeman zion ere haren ethorkitik sortuko zela munduaren salbatzailea, zoinari esker lurreko nazione guziek, luzez gal-bidetan ibili ondoan, egun batez itzuli behar baitzuten egiazko Jainkoarenganat, eta sartu zeruko bidean.

	4. Adami bezala, Jainkoak Abrahami ere galdetu othe zion bere amodioaren eta obedientziaren zerbeit froga berezi?
	Bai segurki, eta huna zer: Jainkoak Abrahami manatu zion, berak, Jainkoaren ohoretan, Isaak bere seme bakharra hil zezan. Abrahamek ez zuen den gutieneko dudarik izan; bainan, bihotza erdiratua bere semearen sakrifikatzerat zohalarik, Jainkoak adiarazi zion aski zitzaiola obeditzeko irakusten zuen lehia khartsua.

IXTORIOA
Abrahamen sakrifisioa

	Abrahamek, Jainkoak manatua egiteko, deitzen du Isaak bere semea, eta bizkarrean emaiten dio sakrifizioko behar den egurra. Berak hartzen ditu sua eta espata, eta bidean abiatzen dire mendia gora. Badohatzilarik, Isaakek erraiten dio bere aitari: «Aita, huna egurra eta sua, bainan non dugu sakrifizioarentzat behar den biktima [1].»
	«Ene haurra, Jainkoak emanen du behar dena», ihardesten dio Abrahamek. Heltzen denean Jainkoak irakutsi tokirat, Abrahamek, aldare bat eginik, han emaiten du egurra, gero semea lotzen du eta ezartzen egurraren gainean. Isaaken hiltzeko hartzen du ezpata, eta kolpearen emaiteko besoa hedatzen. Bainan huna non Jainkoaren aingeru hatek oihu egiten dion zerutik: «Abraham, Abraham!!» Abrahamek ihardesten du: «Hemen naiz.» Eta aingeruak orduan: «Ez zazula haur hori uki; ez zozula den gutieneko minik egin; ezen badakit orai Jainkoaren beldurra baduzula, Jainkoari atsegin egiteko zure semeaz gabetzera zinohazinaz geroz.» Abrahamek begiak altxatzen ditu, eta bere gibelean ikusten du ahari bat, elhorri batzuetan adarretarik lotua. Ahari hura hartzen du, eta bere Semearen orde, Jainkoaren ohoratzeko, aldare gainean hiltzen du eta erretzen.
	Irakaspena.— Isaakek, hil eta erre behar zuen tokirat, berak ereman zuen erretzeko egurra; halaber Jesu-Kristo gure Jaunak bere gurutzea garraiatu du Galbarioko bidean.

	[1] Biktimak deitzen ziren Jainkoari sakrifiziotzat eskaintzen edo ofrezitzan zitzaizkon gauzak, bereziki haren ohoretan hil behar ziren gauza biziak, nola baitire bildotxak, migak, ahuntxak eta gaineratekoak.

	5. Zoin izan ziren Abrahanzen ondokoak?
	Isaak, Abrahamen semeak, emaztetzat hartu zuen Rebeka, eta izan zituen bi seme: Esau eta Jakob. Jainkoak Jakob izendatu zuen Israel, eta eman ziozkan hamabi haur. Hauk deitzen dire hamabi patriarkak, izan zirelakotz Israeldar populuaren lehen aitak, eta hamabi tribuen buruzagiak. Israeldar populuan, alainan bada, egin ziren hamabi tribu edo jende-aralde; eta tribu bakotxak hartu zuen patriarka baten izena. Huna hamabi patriarken izenak: Ruben, Simeon, Lebi, Juda, Isakhar, Zabulon, Dan, Neftali, Gad, Azer, Josef eta Benjamin.

	6. Nola bizi ziren patriarkak?
	Patriarkek bizi arrunt bat zaramaten, nekhatzaile bizi bat. Bazituzten artalde handiak, eta hekien alhatzeko bazohatzin orai hunat, gero harat, nihon aldera gelditu gabe. Jainkoak benedikatzen zuen hekien lana, zeren baitziren haren nahiari jarraikiak; eta iragaiten ziren toki guzietako jendek, ala xehek ala larriek, begi onez ikusten zituzten.

IXTORIOA
Josef saltzen dute bere anaiek

	Jakobek bertze seme guziak baino maiteago zuen Josef; anaiek aldiz, aitak hala maite zuelakotz, higuin zuten, eta harrentzat ez zuten solas garratzik baizik. Gertatu ere zitzaion Josefi, egin zuen amets baten bere anaieri erraitea, eta horrek are gehiago sumindu zuen hekien herra. Erran zioten beraz: «Iduri zitzaitan phal lotzen hari ginela landa batean; ene phala altxaturik xutik zagon, eta zuenak makurturik etzinak nerearen aintzinean.» Anaiek ihardetsi zioten: «Gure erregea izanen othe haiz bada? hire azpiko behar othe diagu?» Bertze amets bat ere erran zioten. Huna zer: «Iduritu zait ikusten nituela iguzkia, hilargia, eta hameka izar nere adoratzen.» Aitak gaizki hartu zion hori, eta erran: «Zer dioke amets horrek? Nik eta zure amak, eta zure anaiek, adoratu behar zaitugula?» Egun batez, bertze haurrak artaldearen alhatzerat urrun ganak zituelarik, Jakobek erran zion Josefi. «Zohatzi zure anaien ikusterat, eta ekhar dazkidatzu hekien berriak.» Josef berehala bideari eman zen. Anaiek, urrundanik ikusirik, egin zuten beren artean: «Huna non heldu zaikun gure amets-egilea; hil dezagun eta zipu [Putzua edo ur biltzeko zuloa] handi batetarat artik; erranen dugu gero zerbeit basa ihizik jan duela, eta ikusiko du orduan zer baliatuko zaizkon bere ametsak.»
	Bizkitartean Ruben, anaia zaharrena, Josef bertzen eskuetarik athera nahiz hari zen, garo aitari bihurtzeko esperantzan, eta erraiten zioten: «Ez zazuela hil, ez zazuela haren odolik ixur, bainan bizirik artik zazue hortxeko zipu hortarat, eta atxik zatzue zuen eskuak garbi.» Oro Rubenen erranerat erori ziren, eta Josef hetarat heldu izan zen bezen sarri, gaineko soinekoak khendurik, zipurat jautsi zuten. Handik laster ethorri ziren Ismaeldar tratulari batzu, Ejiptorat zohatzinak. Judak erran zioten bere anaieri: «Hobe dugu Josef gizon hoiki saldurik; gure anaia da, gure odol berekoa.» Saldu zuten beraz hogoi diru pusketan, eta Ismaeldarrek ereman zuten Ejiptorat. Arte hartan Jakoberen haurrek hartu zuten Josefen soinekoa, eta pittika baten odolean sartu ondoan, aitari igorri zioten, erranarazten ziotelarik: «Soineko hau atzeman dugu, ikus zazu ez othe den zure semearena.» Bai hala zen; Jakobek ezagutu zuen, eta, ustez semea hila zuen, hainitz denbora nigarretan bizi izan zen.

	Iraraspena.— Nola Josef saldu baitzuten bere anaiek, hala Jesus Jauna saldu zuen Judas bere Apostoluak, erran ditake bere anaiak.

	7. Jakob, bere semekin, beti Khanaango lurretan egon zen-a?
	Ez Jakob, bere semekin, ez zen beti Khanaango lurretan egon. Gosete handi batek bortxatu zituen Ejiptorat gatera, eta geroztik han finkatu zuten beren egoitza.

IXTORIOA
Josefek salbatzen ditu 
Ejiptoko populua eta bere familia

	Bazuen jadanik urthe multxu bat Josef Ejiptoan zela. Ismaeldar tratulariek saldu zuten Ejiptoko harmadaren aintzinriari, Putifar deitzen zen bati. Putifarek, ikusirik Jainkoa Josefekin zela, bere etxe guzia harren gain utzi zuen. Putifaren emazteari aldiz prestuegi zitzaion, ez ziolakotz gaizki ziren gauzetan obeditu nahi. Egun batez beraz, bere senharrari gezurrez sinhetsarazi zion, Josef behar ez zen urratsetan ibili zela. Putifarek preso harrarazi zuen. Handik laster presondegi berean emanak izan ziren bi gizon, batek erregearen mahaineko ogiaz, eta bertzeak arnoaz artha hartzen ohi zutenak. Eta Josefek bere bi laguneri erran zioten, zer gertatuko zitzaioten; ogi arthatzaileari erran zion, hilaraziko zutela, eta arno arthatzaileari, erregeak barkhatuko ziola. Hark erran bezala gertatu zen. Handik bi urtheren buruan, erregeak egin zuen amets bat, nihork xuri ez zezakena. Ustez ur handiaren hegian zagolarik, ikusi zituen uretik atheratzen zazpi behi gizen eta eder, eta hekien ondotik bertze zazpi itsusi eta mehe akabatu; eta mehek gizenak iretsi zituzten. Arno arthatzaileak erregeri erraiten die, nola presondegian Josefek ethorkizuna ezagutarazi zioten; erregek ekharrarazten du, eta huna Josefek zer argitasun emaiten dion bere ametsaz: «Zazpi urthez zer nahi ekharriko dute Ejiptoko lurrek, eta bertze zazpi urthez deus; goseteak orduan bazter guziak xahutuko ditu. Josefen sariztatzeko, erregek, bere erheztuna emanik, beraren ondotik lehen ezarri zuren erresuma guziko, eta harren gain utzi zuen lehen zazpi urthetan ahal bezenbat bihiren biltzea, bihi hartaz jendearen hazteko urthe txarretan. Josefek erran bezala gertatu ziren guziak: zazpi urthe nasaien ondotik gosetea hedatu zen Khanaango eskualdetaraino. Orduan gan zen Jakob bere semekin Ejiptorat bihi-ketara. Josefek ezagutu zituen; bihotz onez barkhatu zioten bere anaieri, eta familia guzia dohainez gainditu ondoan, eman ziozkan, han egoiteko, Jessen aldeko lurrak. Han bizi izan zen Jakob hil artio.

	Irakaspenak.— Josefek, gosete denboran, biziarazi zituen Ejiptoarrak, biziarazi hain gaizki ibili zuten bere anaiak. Halaber Jesus Jaunak, gurutzean hilez, bizitze eternala ardietsi diote gizon guzieri, Juduak berak barne, gurutzeari itzatu zuten Juduak.

	8. Zer gertatuko zela erran zuen Jakobek, hil baino lehen?
	Hiltzera zohalarik, Jakobek bere ondorat bildu zituen bere haur guziak: bakharka benedikatu zituen, eta gero erran zioten, egun batez Jainkoak segur berritz eremanen zituela beren arbasoen tokietarat; erran zioten oraino, Juda izanen zela anaia guzietarik aiphatuena. Judaren ariaz, Khanaango herriak hartu behar zuen egungo egunean oraino dakharken izena: Judea; Judaren ariaz, Israeldar jendeak deituak izan behar ziren egun batez Juduak. Jakobek, Juda benedikatzen zuelarik, erran zion zoin ethorki loriosa izanen zuen, erran zion haren ethorkitik sortuko zela munduaren Salbatzailea.

	9. Jakob hil eta, zer egin zuen haren familiak?
	Jakob hil eta, hainitz emendatu zen haren familia; bilhakatu zen populu handi bat Ejiptoarren erdian. Populu hura atxikia egon zen patriarken sinhesteari; agerian zerbitzatzen zuen Ejiptoarrek ezagutzen ez zuten Abrahamen, Isaaken eta Jakoben Jainkoa. Josef hil zenean, bertze errege bat zen Ejiptoan; hunek axolarik ez zuen Josefek eginikako ongiaz , eta hasi zen behar zituela Israeldarrak suntsitu.

IXTORIOA
Moise ithotzetik begiratua

	Jakoben ethorkiaren suntsitzeko, errege berriak manatu zuen, Nil deitua zen ur handirat artikitzea sortzen ziren Israeldar muthiko guziak. Lebiren tribuko emazte batek gorde ahal izan zuen bere semea hiru hilabetez; bainan beldurturik, azkenean atzemanen ziotela haur ihizin zabiltzan Ejiptoarrek, ihizko saskitto batean ezarririk, ereman zuen ur hegirat, eta han kanaberen artean utzi. Handik hurbil egon zen haurraren arreba, jakiteko zer gertatuko zen. Bada, nola erregeren alaba heldu baitzen ur handian mainatzera, saskittoa ikusi zuen, ideki, eta haur ttikia nigarrez baitzagon, urrikaldu zitzaion. Hurbildu zen orduan haurraren arreba, eta erran zion erregeren alabari: «Nahi baduzu, ekharraraziko dautzut haur horrentzat Israeldar amaño bat.» «Bai, zohazi bilha», dio ihardesten errege alabak. Nexka badoha, eta ekharrarazten du bere ama. Eta errege alabak erraiten dio amari: «Har zazu haur hau eta haz, emanen dautzut beharko dena.» Haur hura bere seme ordetzat atxiki zuen errege alabak, eta izendatu zuen Moise, erran nahi da uretik salbatua. Moise, handitu zenean, erregeren gortean bizi izatu zen, bainan ez luzez. Ikusten zituen Israeldar bere anaiak laidoztatuak, joak, lehertuak; aditzen zituen hekien auhenak, aditzen Jainkoari, Ejiptoarren eskuetarik libratuak izaiteko egiten ziozkaten othoitz khartsuak. Moise hazkarki jazarri zen bere anaien alde, eta ihesi gan behar izan zuen morturat.

	10. Nola salbatuak izan ziren Israeldarrak?
	Jainkoa agertu zitzaion Moisi, eta erran zion: «Oha erregerenganat, eta errok utz dezan ene populua Ejiptotik atheratzera.» Bainan erregek ez zuen holakorik aditzen. Moisek orduan Ejiptoa jo zuen Ejiptoko hamar zauriak deituak diren hamar zigorrada izigarriz. Errege ikharatu zen, eta utzi zituen Israeldarrak gatera.

IXTORIOA
Bazkoa

	Hamargarren zigor-aldiaz Ejiptoarrak jo baino lehen, Moisek Jainkoaren manuz erran zioten Israeldarreri: «Zuetarik bakotxak bar beza urtheko bildotx bat, tatxarik gabekoa, eta hil arrats irian. Haren odolarekin busti zatzue zuen etxetako atheak. Gero, xutik, gerria lotua, oinetakoak zangoetan eta makila bat eskuan, janen duzue bildotxaren haragia.
	»Ahalik lasterrena hartuko duzue janari hori, Bazkoa delakotz, erran nahi da Jainkoaren iragaitea.» Zerutik manatuak egin zituzten Israeldarrek. Gau erditsutan, Jainkoaren aingeruak hil zituen Ejiptoarren muthiko zaharren guziak; nihori ez zioten barkhatu, salbo beren athetan bildotxaren odola zuten etxetako jenderi. Hori izan zen hamargarren zigorrada edo zauria. Orduan erregek, ikharaturik, utzi zituen Moise eta Israeldar populua Ejiptotik atheratzera.

	11. Zer gertatu zitzaioten Israeldarreri, Ejiptotik athera zireneko?
	Ejiptoko erregea laster urrikitu zen Israeldarrak urruntzera utzirik, eta abiatu zitzaioten ondotik, harmada handi batekin. Israeldarrak itsaso gorriaren hegirat helduak ziren. Moisek, Jainkoaren manuz, eskua hedatzen du, eta itsasoko ura urratuz bezala idekitzen da, eta urezko bi pareten erdian, Israeldarrak leihorrez badohatzi bertze alderaino. Ejiptoarrak ere sartzen dire bide berean; bainan Moisek berritz ere eskua hedatzen du, eta bi aldetarik ura biltzen da, bateratzen, eta Ejiptoar guziak urpean ehortziak dire. Israeldarrek, zuzen zen bezala, Jainkoa laudatu zuten eta benedikatu, kantaz eskerrak bihurtu ziozkaten.

	Irakaspena.— Israeldarrak Ejiptoarren esklabo ziren bezala, Satanen esklabo egiten gaitu bekatuak. Moisek Israeldarrak Ejiptotik libratu zituen bezala, Jesu-Kristok gizon guziak bekhatutik ditu libratu; eta nola Ejiptoar guziak itho batziren, itsaso gorriko urean, hala bathaioko urean, erran behar bada, ithotzen dire bekhatu guziak.

HIRUGARREN ZATIA

Jainkoaren populua Ejiptoko lurretarik 
athera zenetik, eta erregeak 
buruzagitzat izan zituen arteraino
(420 urtheren heina)

	1. Zertako Israeldarrak athera ziren Ejiptotik?
	Bi xedez athera ziren Israeldarrak Ejiptotik: lehenbizikorik, hanbat pairarazten zioten Ejiptoarren azpiko gehiago ez egoiteko; bigarrenekorik, Jainkoak Abrahami, Isaaki, Jakobi eta hunen ethorkiari hitzeman zioten Khanaango herrirat gateko, eta hartaz jabetzeko.

IXTORIOA
Job Saindua

	Beraz, Israeldarrak bertze populu guzietarik berex bizi ziren; hek bakarrik zuten egiazko erlisionea begiratu. Bertze populu guziek jainko faltsoak, urhezko, harrizko edo zurezko jainkoak zituzten adoratzen; osoki deboilatuak eta galduak ziren. Han hemenka bizkitartean, populu itsutu eta galdu hekien artean ere, jende banaka batzuek egiazko Jainkoa ezagutzen zuten eta zerbitzatzen; hala nola Job sainduak Job Idumean. Huseko eskualdean bizi zen. Jainkoaren beldurra bazakarken bihotzean; gaizkirik ez zuen egiten, eta etsenplurik hoberena emaiten zioten bere zazpi seme eta hiru alaberi. Hainitz aberatsa zen, eta alde hetako jende guziek jaun handi bezala zuten ohoratzen Joben bertutearen frogatzeko, Jainkoak utzi zion debruari gizon saindu harren jotzeko eskua. Egun batez beraz, Jobek galdu zituen bere ontasun guziak, eta egun hartan berean haur guziak, beren etxeak gainerat eroririk, lehertu zitzaizkon eman zen Jainkoaren oinetan, ziolarik: «Guziak Jainkoak emanak nituen, Jainkoak dauzkit guziak ereman; benedikatua izan bedi Jainkoaren izen saindua» Ontasun bat bizkitartean gelditzen zitzaion oraino; osasuna. Bainan zauri izigarri batek oinetarik buru gorphutz guzia hartu zion, eta bizi zen ongarriaren gainean etzina. Orduan bere adixkideak eta bere emaztea bera trufatzen zitzaizkon; irriz zagozkion haren pazientziari eta Jainkoaren baithan zuen fidantziari. Bainan Jobek ixilarazten zituen, erranez: «Guziak Jainkoarenganik heldu dire; Jainkoak eman ontasunak gogotik hartzen ditugu; zertako ez ditugu hartu behar igorri nahi dauskigun gaitzak?» Horra zer humiltasun eta pazientziarekin onhartzen zuen Jobek Jainkoaren nahia. Azkenean Jainkoa urrikaldu zen bere zarbitzariaz, eta eman ziozkan osasuna, umeak eta lehen baino bi aldiz ontasun gehiago.
	Irakaspena.— Joben ixtorioak irakasten dauku behar dela, zer nahi gerta, Jainkoa zerbitzatu; irakasten dauku Jainkoak gaitzak eta atsegabeak igortzen dauzkigula, gure bertutearen sustatzeko, eta gero gure sariztatzeko.

	2. Zer gertatu zitzaioten Israeldarreri, Jainkoak agindu herrirat zohatzilarik?
	Itsaso gorritik iragan ondoan, Israeldarrak, Moise aintzindari, abiatu ziren Khanaango herri alderat, mortuan barna. Jainkoak, aita on batek bezala, hetaz artha zuen. Bidearen irakusteko, hedoi iduri bat igorri zioten, beti hekien aintzinean zabilana, egunaz ilhun eta gauaz argi-argia; goiz guziez zerutik erortzen zitzaioten mana deitzen zen hazkurri bat, ahotik ezin utzia; Moisek, ur eskasia zutelakotz, harroka bat jo zuen bere makilarekin, eta ura ethorri zen ausarki.

	3. Jankoak ez zion-a lege berezi bat eman bere populuari?
	Bai Jainkoak lege berezi bat eman zion bere populuari. Sinako mendian, ximixta ximixtaren gainean hari zelarik, eta ihurtzuria ihurtzuriaren gainean, Jainkoak harrizko bi mahainen gainean iskribatu zituen hamar manamendu. Bertzalde Moisi ezagutarazi ziozkan Jainkoak, Jesu-Kristo gure Jauna ethorri arteraino Israelgo populuak segitu behar zituen legeak.

	4. Jainkoak Moisi eman zion legean, bazen beraz manamendu aralde bat baino gehiago?
	Bai, Jainkoak Moisi Sinako mendian eman zion legean baziren bi mandamendu aralde: alde batetik, harrizko bi mahainetan iskribatuak ziren hamar manamenduak; bertze aldetik, Israeldarrek Jainkoaren agerian ohoratzeko segitu behar zituztenak.

	5. Zoin dire harrizko mahainetako hamar manamenduak?
	Huna Jainkoaren hamar manamendu hek:
	1. Ez duzu nitaz bertze Jainkorik adoratuko.
	2. Ez duzu Jainkoaren izena beharrik gabe aiphatuko.
	3. Jaunaren eguna begiratuko duzu sainduki.
	4. Aita amak ohoratuko ditutzu, bizi zaiten luzeki.
	5. Ez duzu nihor hilen.
	6. Ez duzu bertzen emazterik gaizki bilhatuko.
	7. Ez duzu ohointzarik eginen.
	8. Ez duzu lagunaren kontra lekukotasunik emanen gezurrez.
	9. Ez duzu bertzen emazterik gutiziatuko.
	10. Ez duzu zuzenik gabe bertzen etxerik, idirik, astorik, ez berze deusik gutiziatuko.

	6. Zer egin behar izan zuten Israeldarrek, Jainkoaren agerian ohoratzeko?
	Jainkoak Israeldarreri irakatsi ziozkaten eta manatu, harren ohoratzeko egin beharko zituzten zeremoniak. Eginarazi zuen Tabernaklea; establitu zituen sakrifzioak eta besta multxu bat.

	7. Zer zen Tabernaklea?
	Tabernaklea zen bizkarka ibil zitaken etxetto bat, hainitz aberaski berregindua. Gainetik behereraino jausten zen oihal eder batek bi barne egiten ziozkan. Lenbibiziko barnea deitua zen: Toki saindua; bigarrena, Sainduen saindua. Sainduen sainduan aurkitzen zen alientzako (adixkidetasuneko) arka. Hura zen kutxa aberats bat dena urhe; eta kutxa hartan ezarriak ziren Jainkoaren legea zakharkaten harrizko bi mahainak, eta untzi bat manaz bethea.

	8. Zer ziren sakrifizioak?
	Sakrifizioak ziren Jainkoari egiten zitzaizkon eskaintzak edo emaitzak. Eskaintzen zitzaizkon bai fruituak, bai animaleak; animaleak hiltzen ziren, eta aldare gainean erretzen.

	Irakaspena.— Lege zaharreko sakrifizio guziak ez ziren Jesus Jaunak gurutzean, bere buruaz egin duen sakrifzioaren seinaleak baizik.

	9. Zoin ziren Israeldarrentzat erlisioneko besta handienak?
	Israeldarrek bazituzten urthean erlisioneko lau besta handi: Bazko, Ejiptoarren eskuetarik nola libratuak izan ziren orhoitarazteko;
	Mendekoste, nola Sinako mendiaren gainean Jainkoak bere legea eman zioten orhoitarazteko;
	Tabernaklen besta, orhoitarazteko nola Israelgo populuak mortuan tabernakleak [Tabernakleak ziren, orai soldaduek gerlan dituzten bezalako, oihalezko etxe edo etxola ttiki batzu] zituen egoitzatzat;
	Penitentziazgo besta, populuak egin huts guziez barkhamendu galdetzeko;
	Bertzalde, aste bakotxean, Israeldarrek Sabbataren eguna (gure igandea) begiratu behar zuten, eta sainduki iragan.

	10. Zoin aphezek egin behar zituzten Israeldarren zeremoniak?
	Israeldarren zeremoniak egin behar zituzten aphez guziak Lebiren tributik ziren. Jainkoak berak hautatu zituen. Lehenbiziko aphez handia edo nausia izan zen Aaron.

	Irakaspena.— Giristinoen bilkura deitzen da Eliza; Israeldarren Eliza deitzen zen Sinagoga.

	11. Zer egin zuten Israeldarrek, Moisek ekharri ziotenean Jainkoak eman legea?
	Moisek ekharri ziotenean legea Jainkoarenganik, Israeldarrek hitzeman zuten lege hura begiratuko zutela beren bizi guzian; eta gero berritz ere abiatu ziren Khanaango herriari buruz. Bainan maiz eta ardura, nahiz Jainkoak hainbertze mirakuilu egiten zuen hekien onetan, erasiaka hari ziren, eta Jainkoari jazartzen zitzaizkon, ziotelarik: «Ez bagine bederen Ejiptotik athera!» Jainkoa hasarretu zen hekien eskergabetasunaz, eta gaztigutzat eman zioten, mortuan berrogoi urthez itzulika ibiltzea, agindua zioten Khanaango lurrean sartu baino lehen.

	Irakaspena.— Israeldarreri Khanaango lurra agindu zioten bezala, Jainkoak zerua agintzen diote giristino on guzieri, eta nola Israeldarrak mortuan ibili baitziren, hala guk ere ibili behar dugu mundu higuin huntan barna, zerurat, gure egon leku goxorat, heldu baino lehen.

IXTORIOA
Heren-Sugea

	Behin, Israeldarren gaztigatzeko, Jainkoak igorri zioten sugez leher; suge heien asikiek erretzen zuten, eta hainitz jende hiltzen zen oinazerik minenen erdian. Populua bildu zen orduan Moisengana, eta erran zion: «Hobendun gare Jainkoaren eta zure aldera; othoitz zazu Jainkoa suge hautarik libra gaitzan.» Othoitz egin zuen Moisek; gero, Jainkoaren manuz, heren suge bat ezarri zuen haga baten puntan, eta suge harri behatzea zioten guziak sendatzen ziren.

	Irakaspena.— Heren-sugea hagaren puntan bezata, izan da Jesus Jauna gurutzearen gainean altxatua. Nork ere fede bizi batekin eta amodiorekin behatzen baitio Jesus gurutzefikatuari, eta harri sendatzen zaizko arimako gaitzak, debruak eginikako asikiak.

	12. Noiz hil izan zen Moise?
	Moise ehun eta hogoi urthetan hil izan zen, Khanaango lurrean sartu ahal izan gabe. Zorion hortaz gabetua izan zen, Jainkoaren hitzaren gainean behin fede eskas bat izan zuelakotz. Hil baino lehen Moisek, Jainkoaren nahiaren berri jakinik, bere ondokotzat hautatu zuen Josue.

	13. Zer egin zuen Josuek?
	Josue Moisen ondorio jarri zenean, akabatzera zohan Israeldarrek mortuan egin behar zuten berrogoi urtheren penitentzia. Jainkoak Josueri eman zion Khanaango lurraren eskuratzeko baia, eta lan hortan lagundu zuen zer nahi mirakuiluz: behin, Israelgo populua Jourdaineko ibaiaren alde batetik bertzera gan zen zangorik busti gabe; bertze behin, etsaiak beren ustez osoki gerizan eta segurean zagotzilarik Jerikoko hirian, hiri hartako paretak, oihuka eta tronpeta soinuz, leherrarazi zituzten Josueren soldaduek, eta hirian alde guzietarik sartu ziren errexki; bertze behin oraino, Josuek iguzkia geldiarazi zuen, erran nahi da, Josueren othoitza entzunik, Jainkoak eguna luzatu zuela Israeldarrek beren etsaiak suntsitu arterainokoan. Denbora laburren barnean, Israeldarrak jabetu ziren Jainkoak agindu Khanaango eskualde guziaz. Erran dugu jadanik Israelgo populuan bazirela hamabi tribu edo jende-aralde, guziak Jakoberen ethorkitik zirenak. Hamabi tribu hekieri zatitu zioten Josuek Khanaango herria. Hil izan zen ehun eta hamar urthetan, populuari juramentu eginarazi ondoan, beti jarraikiko zela Jainkoaren legeari.

	14. Josue hil eta, zoin buruzagi izan zituzten Israeldarrek?
	Josue hil eta, ez zioten Jainkoak Israeldarreri buruzagirik eman; bera izan zen bere populuaren buruzagi. Jainkoaren nahia egiten zuten bada Israeldarrek, Jainkoak bereziki laguntzen zituen eta ontasunez gainditzen. Hala hala Jainkoarenganik urruntzen zirenean, Jainkoak ere ez zituen gehiago laguntzen, eta etsaiek garhaitzen zituzten eta beren azpiko ezartzen. Bainan urrikitzen zirenean, barkhamendu galdetzen zutenean, Jainkoak berritz ere urrikari izaiten zituen, eta norbeiti emaiten zion etsaien eskutik hekien libratzeko lehia eta indarra. Israelgo populuaren libratzaile edo salbatzaile hek deitzen dire jujeak. Izan zen asko juje; aiphatuenak dire: Gedeon, Jefte, Santson, Heli eta Samuel. Samuelek, populuak othoizturik, gantzutu zuen eta kontsekratu Saul, Israelgo lehen erregea.

IXTORIOA
Santson

	Israelgo populua, Jainkoaren manuak hautsirik, Philistindarren azpiko eta meneko zen. Santson hasi zen bere populua libratu nahiz. Izigarri hazkarra zen. Hemezortzi urthetan, eskuan phitsik gabe, jokatzen zitzaion lehoin gazte bati lotu zitzaion, eta zatikatu zuen. Geroxago, nola etsaiek hiri batean hetsi baitzuten, hiri hartako atheak bizkarrean harturik beren burdineriarekin, ereman zituen mendi kasko batetara; bertze behin, asto matraila batekin hil zituen mila Philistindar. Nihork ez zakien nondik heldu zitzaion hainbertzetarainoko indarra. Bainan berak egun batez erran zion Dalila deitzen zen emazteki bati, ileak pikatzen balin baziozkaten, ez zuela bertzek baino indar gehiago izanen. Emazteki harrek enganatu zuen eta saldu Santson: lo zegolarik, ileak pikatu ziozkan, eta etsaiez harrarazi zuen. Philistindarrek begiak lehertu ziozkaten, eta bardin gathez loturik eman zuten preso. Heak luzatzearekin, indarrak ere berretzen hari zitzaizkon Santsoni. Egun batez, besta handi bat batzuten Philistindarrek, Dagon beren jainko faltsoaren ohoretan. Trufatzeko, ekharrarazten dute Santson beren tenplorat. Baziren han hiru mila arima, gizon eta emazte. Santson itsua zelakotz, haur batek zabilean eskutik; haur harri erraiten dio, ereman dezan tenploa xutik zaukaten bi pilarren erdirat. Harat denean, Jainkoa othoizten du, galdetzen dio lehengo indar bera, eta gero, pilarreri loturik, egin-ahala iharrosten ditu. Tenploa lurrera badoha, eta bere azpian lehertzen ditu Philistindar guztiak, eta Santson bera ere heiekin.

LAUGARREN ZATIA

Jainkoaren populuak 
erregeak buruzagitzat izan zituenetik 
eta Jesu-Kristoren sortzeraino
(1080 urtheren heina)

	1. Zoin izan ziren Israeldarren erregerik handienak?
	Israeldarren erregerik handienak izan ziren Dabid eta Salomon.

	2. Erran diezaguzu zer egin zuen Dabidek?
	Dabid Judaren tribukoa zen. Tribu hartarik Jakoben erranaren arabera, sortu behar zuen Salbatzaileak. Gauzarik aiphagarrienak egin zituen Dabidek. Hartu zuen Jerusalemeko hiria, eta harat eremanarazi alientziako arka. Inguruetako eskualde guziez jabetu zen. Nahi izan zuen Tenplo bat egin Jainkoaren ohoretan; bainan Jainkoak garbiki erran zion, haren semeak egin beharra zela lan eder eta saindu hura. Erran zion ere, haren ethorkitik sortuko zela munduaren hastapenetik agindua zen Mesias edo Salbatzailea. Handik aintzina Israeldarrek Mesias deitu zuten: Dabiden Seme Erregea. Ez zen sekulan ikusi Dabid bezen errege botheretsurik. Bainan, hoinbertze zorionen erdian, galdu zen, itsuskeria eta tzarkeria batzu egin zituen, eta Jainkoak gaztigatu zuen garrazki. Dabid urrikitu zeu bere hutsez, eta zer nahi nigar hekientzat eginik, bihotza Jainkoarekin, baketua hil izan zen hiruetan hogoi eta hameka urthetan. Dabidek eginak dire egungo egunean ere gure elizetan kantatzen diren psalmu gehienak.

IXTORIO
Absalon

	Huna bere bukatuengatik, Dabidek jasan behar izan zuen bihotz minik zorrotzena eta khiretsena: Absalon bere semea kontra altxatu zitzaion. Haur eskergabe harrek harmada handi bat bildu zuen, bere aitari erregetasuna khendu nahiz. Aitak gudukatu behar izan zuen bere semearen kontra. Absalonen tropak xehakatu zituzten Dabiden tropek; seme dohakahea ihesari eman zen. Bainan haitz baten azpitik iragaiten zelarik, buruko ile luzeak nolazpeit adarreri lotu zitzaizkon: azpian zuen mandoa aintzina gan zen, eta bera han itetarik dilindan gelditu. Norbeitek ikusi zuen, eta ethorri zen Joab deitzen zen, Dabiden tropetako aintzindari bati erraitera. Nahiz Dabidek debekatu zuen Absalonen hiltzea, Joabek bihotza erdiratu zion. Hori jakin zuenean, Dabid marrazkaz abiatu zen, eta ez ziren berehalakoan agortu haren nigarrak.

	3. Erran diezaguzu zer egin zuen Salomonek?
	Salomon Dabiden semea zen. Zuhurtzia berezi bat irakutsi zuen bere erresumako harat-hunat guzietan; bazuen lehia handi bat bakotxari bere zuzenaren emaiteko eta emanarazteko: Salomonek egin zuen Dabidek egin gogo izan zuen tenploa; lan hartan hiru ehun mila langile baino gehiago haritu ziren zazpi urthez. Akabatu zenean, jendea ihaurrika bildu zen alde guzietarik, eta Salomonek Jainkoari kontsekratu zion tenplo miragarri hura. Othoitz eder luze bat egin zion Jainkoari, eta gero xutiturik benedikatu zuen bere populua. Dabidek baino are zorion gehiago izan zuen Salomonek; bainan hunek ere bekatu handiak egin zituen, eta handiena, jainko faltsoen adoratzea. Jainkoak Salomonen gaztigatzeko, erran zion hura hil eta haren erresuma ez zela osorik geldituko, bainan izanen zela zatitua.

IXTORIOA
Nola hauzi bat xuritu zuen Salomonek

	Behin, etxe berean zagotzin bi emazteki gan zitzaizkon Salomoni, eta batek erran zion: Baginuen bakotxak haur bana; emazte huni hil zaio bere semea, eta lo nindagolarik ethorri zait, eta ene semea harturik, haren orde bere semearen gorphutza utzi daut.» Bertze emazteak ihardesten zuen: «Hori ez da egia; nere haurra bizi da, eta zurea da hila.» Eta biak kasaila gorrian hari ziren, eta lekukorik ez zen. Salomonek aditzen ditu bien erranak; gero, jakiteko zoinena zen haur bizia, ekhararazten du ezpata bat, eta erraiten diote bere zerbitzarieri: «Pika zazue erditik haur bizia, eta erdi bana eman emazte bakotxari.»
	Ama ez zenak dio orduan: «Bai, ongi hori; parti dezatela bien artean; hala ez da ez batena, ez bertzearena izanen.» Bainan egiazko ama kasik aldi-txartzen da, eta nigarra begian erraiten dio erregeri: «Jauna, ereman beza hunek haur bizia; bainan, othoi, ez hil.» Bazakien orai Salomonek jakin nahi zuena, eta erraiten du: «Emozue haur bizia emazte huni; ezen hau da egiazko ama.» Israelgo populuaren artean laster hedatu zen gertakari horren berria, eta guziek miresten zuten, zer zuhurtzia handiaz Jainkoak dohatu zuen Salomon, zuzenari bere bidearen emateko.

	4. Nola zatitua izan zen Salomonen erresuma?
	Salomon hil eta laster, hamabi tributarik hamarrek ez zuten Roboan haren semea erregetzat nahi izatu, eta Jeroboam buruzagitzat hautaturik, egin zuten berex Israelgo erresuma. Bertze bi tribuak aldiz, Judarena eta Benjaminena, egon ziren Roboamen azpiko, eta egin zuten Judako erresuma.

	5. Bi erresuma horietan zointarik sortu behar zuen Mesiasek?
	Mesiasek sortu behar zuen Judako erresumatik, Jakobek bere semeri hiltzerakoan erran ziotenaren arabera.

	6. Erran diezaguzu laburzki Israelgo eta Judako erresumen ixtorioa.
	Judako eta Israelgo erresumek, biek iraun zuten bat bertzearen aldean, Israelgoak 244 urthe, Judakoak 375 urthe. Nahiz Judako erresuman ez ziren bi tribu, baizik, Israelgoa baino hazkarragoa zen; jende gehiago zuen, eta lurrak ere hobea zituen. Judako hiri nausia zen Jerusalem, Israelgoa Samaria. Israelgo erregetasuna ez zen familia berean egon, bederatzi familiek ardietsi zuten aldizka; Judako errege guziak aldiz Dabiden familiatik izan ziren. Israelek ez zuen kasik errege tzarrik baizik izan; erresuma hori, Jainko egiazko ahantzirik, zer nahi itsumendutan pulunpatu zen. Judako erregetan aldiz izan zen asko jainkotiar eta populua ez zen sekulan bide onetik osoki eta alde bat zeihartu. Judako erregerik hoberenak izan ziren Josafat eta Ezekias: Israelgo tzarrena Akab.

IXTORIOA
Judithek bere populua libratzen du

	Frangotan Judako eta Israelgo erresumeri jazarri zitzaizkoten hauzoko nazioneak, eta kalte hainitz egin zioten. Behin, Holoferne deitzen zen Asiriarren jeneral batek, setiatu zuen Bethuliako hiria. Hiriko jendeak, jatekorik ez izanez, hersturarik izigarrienean gertatzen ziren; eta hitzeman zuten, baldin bortz egunen barnean laguntzarik heldu ez bazitzaioten, atheak idekiko zituztela. Ikusirik laguntzarik ez zela ageri, alarguntsa saindu bat, Judith, hiritik atheratu zen, eta, xoil xoila bere neskatoarekin, gan zen Holofernen soldaduen artera. Emazte ederra zen, eta ederki aphaindua. Soldaduek hartu zuten eta Holoferni ereman. Huni, Judithen solasetarik, iduritu zitzaion Bethuliatik urrundua zela hango herstura ezin jasanez. Bertzalde gustatu zitzaion; manatu zuen beraz utz zezaten nahi zuen bidetan ibiltzera, eta berak bere mahainean jarrarazi zuen. Aphairu nasaia zen; moxkortu zen Holoferne, eta bere soldaduek ohe gainerat ereman behar izan zuten. Soldaduak ilki zirenean, ez ziren Holofernekin gelditu Judith eta bere neskatoa baizik. Judithek orduan Jainkoari othoitz khartsu bat egiten dio; gero hartzen du Holofernen ezpata, burua pikatzen dio, ezartzen du zaku baten barnean, eta etsai guzien artetik itzultzen da Bethuliarat. Nork erran hiriko jenden bozkarioa? Berehala atheratzen dire Asiriarren kontra. Asiriarrak, ohartzen direnean jenerala hil diotela, harritzen dire eta ikharatzen; badohatzi ihesi, zituzten guziak han utzirik.
	Irakaspena.— Judithek Holoferne bere populuaren etsaiari burua pikatu zion; halaher Maria Birjina Sainduak burua lehertu dio ifernuko sugeari, gizon guzien etsaiari.

	7. Zoin izan zen Israeldarren azken gaztigua?
	Judako erresumaz bezenbatean, Nabukhodonosor, Asiriako erregeak, Jerusalemeko hiria funditu zuen eta suntsitu; tenploa erre zuen, eta populu guzia preso ereman Babiloneko eskualdera. Israelgo erresuma 130 urthe lehenago desegin zen eta akabatu; Ose, Israelgo azken erregea, bere populuarekin preso ereman zuten Ninibeko eskualdera.

IXTORIOA
Tobias

	Judako erresumatik Niniberat preso ereman zituzten jendetan bazen gizon saindu bat, Tobias deitua. Haur haurretik prestua izana zen; sekulan ez zituen jainko faltsoak adoratu nahi izan, eta behar zen tenoretan gaten zen Jerusalemerat, egiazko Jainkoaren bere tenploan adoratzeko. Niniben ere urrats bereri jarraikia zen. Bazabilan beti bertze Judatarren ikusten eta kontsolatzen; nasaiki laguntzen zituen bere ahalaren arabera; eta, nahiz erregek debekatua zen, hilak ehorzten zituen. Egun batez, pareta baten aldean lo zagolarik, xori ongarria erori zitzaion ohatze batetik begietara, eta itsutu zen: bainan horrengatik ez zuen gutiago Jainkoa maitatzen eta benedikatzen. Ustez laster hil behar zuen, bere semea ondorat ekharrarazi zuen, eta eman ziozkan sainduki bizitzeko irakaspenik hoberenak. Erran zion gero, bazuela hunenbertze diru denboraz prestamuz emana Gabelus, Rageseko hirian zagon Israeldar bati, eta zohakola diru harren galdetzera. «Aita, dio ihardesten gizon gazteak, ekharria naiz zuk erran guzien egitera; bainan ez dut ezagutzen ez Gabelus ez Rageseko bidea.— Zohazi beraz, dio aitak, bidea irakutsiko dautzun norbeiten bilha.» Ilkitzen da gizon gaztea; eta buruz buru egiten du iduriz bideari lotzera dohan bertze gizon gazte batekin; aingeru bat zen. Galdegiten dio Tobias semek, badakien-ez Tageseko bidea. «Bai, du ihardesten aingeruak, eta Gabelus ere ezagutzen dut:» Lorietan sarrarazten du Tobias gazteak bere etxean. Aingeruak hitzemaiten dio Tobias zaharrari ongi zainduko diola semea, eta gibelat ekharriko. Eta ahalik lasterrena bideko behar zituztenak harturik, badohatzi bi gizon gazteak. Hainitz ongi egin zuten beren joan-jina. Egun barez, Tobias gaztea Tigreko ur handian zangoen garbitzen hari zelarik, arrain izigarri bat athera zitzaion eta iresterat abiatu; oihuka hasi zen Tobias. Aingeruak erran zion orduan: «Har zazu arrain hori hegatsetarik, eta ekhar ur hegirat. Khen-zotzu bihotza, hera eta mina, eta altxa zatzu; on dire begietako gaitzen sendatzeko.»
	Etxerat itzuli zirenean, Gabelusek zor zuen dirua harturik, Tobias semek aitari begiak gantzutu ziozkan arrainaren minarekin, eta berehala sendatu zitzaizkon. Tobias orduan nahi izan ziozkan aingeruari bere ontasunen erdia eman, harrentzat eta haren semearentzat egin zituenen sari. Bainan ihardetsi zion: «Ni Rafael aingerua naiz; Jainkoak zuregana igorri nau, zure bizi guzian ongi zerbitzatu duzulakotz.» Eta hitz horiek erraitearekin, bixtatik gan zitzaioten.
	Irakaspena.— Oxala baginu Tobiasen konfidantzia Jainkoaren aldera, haren karitatea lagunaren aldera! Tobiasen ixtorioak irakasten dauku, Jainkoak bere zerbitzari onak beti sariztatzen dituela.

	8. Zer egin zuten Israeldarrek, Baliloneko eskualdean preso zagotzilarik?
	Israeldarrek ezagutu zuten eta aithortu Jainko ofentsatu zutela, eta hartakotz zirela hala gaztigaturik. Barkhamendu galdegin zioten, eta geroztik Salbatzailearen beha zagotzin; Salbatzaillea deitzen zuten ahal bezen khartsuki, eta heien bihotzetan ez zen bertze gutiziarik. Bizi ziren Jainkoaren legeari osoki jarraikiak, othoitzari emanak; beren hitziez eta egintzez, toki hetako jende sinheste gabekoari ezagutarazi zioten egiazko Jainkoa; eta hekieri esker, hainitz bazterretan hedatu zen munduaren Salbatzailea laster sortu beharra zelako sinhestea.

IXTORIOA
Daniel eta haren hiru lagunak

	Babilonen preso zauden Israeldarretan ziren Daniel eta haren hiru lagun. Nabukhodonosor erregeak eginarazi zuen bere potret bat, urhezkoa, eta nahi zuen jende guziek ahuzpez emanik adora zezaten. Danielek eta haren lagunek ez zuten holakorik onhetsi, ziotelarik, ez zela egiazko Jainkoa baizik adoratu behar. Erregea hasarretu zen, eta hiru gizon gazteak artikarazi zituen sutan zen labe batetara. Bainan ordu berean aingeru bat jautzi zitzaioten zerutik, eta su lamak bazterreraturik, igorri zioten haize goxo bat eta ihintz ezti bat. Suak ez ziozkaten soinekoak berak den gutienekorik ukitu; hala hala erre eta suntsitu zituen gizon gazteak loturik zauzkaten sokak; eta hiruak han zabiltzan bozik kharraren erdian, Jainkoa laudatzen eta benedikatzen zutela. Ikusgarri horren berria jakin zuenean, erregek gizon gazteak labetik atherarazi zituen, eta debekatu zuen handik harat Israeldarren Jainkoaren kontra mintzatzea.
	Gauza bertsua gertatu zitzaion Danieli. Erregek hainitz maite zuelakotz, bekhaizti zituen erregeren ondoko gizonak.
	Egun batez beraz, gezurrez hobendatu edo akusatu zuten, eta erregek, nahiz ongi gogoaren kontra, kondenatu zuen lehoinek jatera, eta lehoinak zauzkaten zilo handi batera artikarazi. Bainan Jainkoak mirakuilu batez salbatu zuen bere zerbitzaria. Lehoinek ez zioten den gutieneko minik egin Danieli; hantxet zagon gozo-gozoa hekien erdian jarria. Gauza miragarri hori jakin zuenean, errege oihuka hasi zen: «Zoin handia zaren Danielen Jainko Jauna! zoin handia zaren!» Daniel lehoin zilotik atherarazi zuen, eta haren orde harat artikarazi zituen haren etsaiak. Hauk, agertu bezen laster, jan zituzten lehoinek.

	9. Jainkoak onhartu zuen-a bere populuaren urrikia?
	Bai, Jainkoak onhartu zuen bere populuaren urrikia. Hiruetan hogoi eta hamar urtheren buruan, Jerusalemerat itzularazi zituen Israeldarrak eta han berritz egin zituzten beren hiria eta beren teknploa.

IXTORIOA
Esther

	Ez ziren bizkitartean Judu guziak Jerusalemerat itzuli; zonbait familia gelditu ziren Asirian, hala nola Mardokeren familia. Mardokek bazuen iloba bat Esther deitua, hainitz ederra eta prestua. Asuerus erregeak hartu zuen andretzat. Erregeren lehen ministroa, Aman, barne tzarreko gizona zen; bere baithan egin zuen, behar zituela Asirian gelditu Judu guziak hilarazi. Nihork ez zakien Esther Judua zela. Hunek jakin zuenean Amanen xedea, berehala Asuerusen mintzatzera abiatu zen. Bainan nihor ez zitaken biziaren penan, deitua izan gabe, erregeren aintzinean ager. Halarik ere badoha Esther; erregeren aintzinean ahuspez emaiten da, eta bizia galdetzen dio bere nazioneko jendentzat. Erregek altxarazten du, eta hitz-ematen dio eskatzen duena.
	Jakiten du orduan zer hisian zagon Aman Judueri buruz: jakiten du Mardoke, Estherren osaba, urkharazi nahi zuela; eta sumindurik, Aman bera urkharazten du Mardokerentzat eginikako urkhabean.
	Irakaspena.— Esther erreginak galdegin eta ardietsi zuen bere populuaren bizia; halaber Maria, zeru lurretako erreginak, bere haurrentzat galdegiten du eta ardiesten bekhatuen barkhamendua, eta betiereko bizitzea.

	10. Nola bizi izan ziren Israeldarrak, Jerusalemerat itzuliz geroztik?
	Jerusalemerat itzuliz geroztik, Israeldarrak deituak izan ziren Juduak; ez zioten bertze izenik emaiten. Israeldar populua ez zen gehiago bere jabe, bere eskuko; bainan beti geroztik bizi izan zen bertze nazionen azpiko, ala Persen, ala Greken, ala azkenean Erromanoen.

IXTORIOA
Eleazar

	Juduek, egiazko erlosioneari atxikiak egoiteko, pairati behar izan zuten. Bazen lauetan hogoi eta hamar urtheko gizon saindu bat, Eleazar deitua. Bildu nagi izan zuten Moisen legeak debekatzen zituen zonbeit haragiren jatera; bainan holakorik ez zuen aditzen. Baitezpada lanarazi behar ziozkatela, ahoraino bortxaz sartzen ziozkaten, bainan alferretan; ahamenik ere ez zuen iretsi. Bazakien bada behar zuela edo jan edo hil. Haren adixkidek, heriotzetik begiratzeko, etsaiek jakin gabe khendu zituzten haragi debekatuak, eta hekien orde ezarri sori zirenak. Bainan Eleazarek erraiten diote: «Ez, ez, holako amarruak ez dire nere adineko gizonarentzat on eta gisa; etsenplu tzarra liteke bertzentzat, uste balute erregeren manua bethe dutala. Nereak laster egin du; ez ditut nere azken egunak zikhindu nahi eta desohoratu. Bertzalde, gizonen eskuetarik libraturik ere, ez nindake Jainkoaren eskuetarik libra.» Hiltzerat ereman zuten orduan, eta ehotzen hari zutelarik, huna haren othoitza: «Gauza guziak dakizkatzun Jainko Jauna, ikusten duzu izigarriki pairatzen duela nere gorphutzak, bainan nere arima bozkariotan dagola, zure amoreagatik pairatzen dutalakotz.» Hola hil izan zen Eleazar saindua, etsenplurik ederrena ez xoilki gazteriari, bainan oraino populu guziari uzten ziolarik.

	11. Jainkoak bere populuari maiz igortzen ziozkan-a profetak?
	Bai Jainkoak bere populuari maiz igortzen ziozkan profetak; igortzen ziozkan, erran zion legeaz orhoitarazteko, lege harren kontra egiten zituen hutsentzat gaizkien adiarazteko, eta hetaz urrikitan sarrarazteko; igortzen ziozkan bereziki, ethorri behar zuen Salbatzaileaz mintzatzeko. Profeten begien aintzinean, alainanbada, Jainkoak ethorkizuna zabaltzen zuen eta agertzen, eta irakusten ziozkaten handik ehunka urtheren buruan gertatu beharrak ziren gauzak. Profetak, laburzki erraiteko, ziren beraz ethorkizuna ezagutzen eta ezagutarazten zuten gizon batzu.

	12. Zer argi eta xehetasun eman zuten profetek Salbatzaileari buruz?
	Profetek luzaz aintzinetik erran zuten noiz ethorriko zen Mesias; erran zuten Judaren tributik izanen zela, sortuko zela Bethleemen, pairatuko zuela, hilen zela eta piztuko, Juduak arbuiatuko zituela beren bihotz gogortasunaren eta itsumenduarengatik, eta populu paganoak [Paganoak deitzen dire egiazko Jainkoa ezagutzen ez dutenak, eta, egiazko Jainkoaren orde, debrua zerbeit kreaturaren itxuran adoratzen autenak] egiazko erlisionerat ekharriko. Erran zuten Jainkoak, Mesiasen bidez, bere populuarekin eginen zuela adixkidetasun edo batasun berri bat, lehengoa baino hertsiagoa; eta bere zerbitzura deituko zituela, ez xoilki Juduak, bainan oraino lurreko nazione guziak.

	12. Zoin izan ziren profeta aiphatuenak?
	Izan ziren hamasei profeta bereziki aiphatuak: lau handi eta hamabi ttiki. Lau handiak dire Isaias, Jeremias, Ezekiel eta Daniel. Bertze hamabiak profeta ttikiak deituak dire, zeren ez baitire bertze lauak bezenbat ethorkizunaz mintzatu: Hamabi profeta horien izenak liburu sainduetan aurkitzen dire.

IXTORIOA
Elia eta Elisea, Jonas

	Bertzk hainitz profetek, nola Eliak eta Eliseak, ez dituzte, beren erranak iskribuz utzi; populuari ez ziren hitzez baizik mintzatu. Asko mirakuilu egin zuen Eliak, bai eta haren dizipulu Eliseak.
	Behin, Sareptako hiriaren ondoan, Eliak kausitu zuen alharguntsa gaixo bat, egur biltzen hari zena. Oihu egin zion eta galdetu ur xorta bat, eta ogi asiki bat. Goseteak toki hura xahutua zaukan. Alharguntsak ihardesten dio «Ez zait gelditzen olio ikhin bat eta ahur bat irin baizik; zonbeit xixtapurren biltzen nabila nere azken ogi ophilaren erretzeko; hura janez geroz, nere semearentzat eta neretzat ez da hiltzea baizik.—Ez beldurrik izan, dio Eliak; zohazi, eta duzun irinarekin egin diezadazu, ogi bat, eta hautspean errearaz; aspaldian jan gabea naiz.» Alharguntsak, galdegin bezala, ogia egin zuen, eta Eliak jan. Eta Jainkoak sariztatu zuen emazte harren karitatea; irinak eta olioak iraun zioten gosetea akabatu artio, eta aski izan zuen beretzat, bere semearentzat eta Eliarentzat. Geroxago eritu zen alharguntza gaixoaren semea, eta hil. Amak, marraskaz, hartu zuen bere haurraren gorphutza, eta ereman zion profetari. Eliak othoitz khartsu bat egin zion Jainkoari, eta haurra piztu zen.
	Holatsuko mirakuilu batzu egin zituen Eliseak ere: Samariako alharguntsa bat zorretan zen; eta, ez baitzuen pagatzekorik, haren baithan hartzeko zuenak ereman nahi ziozkan bi semeak. Emazte gaixoa badohako profetari, eta erraiten dio: «Ez dut untzi bat olio baizik, eta Jainkoak ez banau laguntzen, khenduko daurkitet nere haurrak.» Eliseak erraiten diu, bilha detzala bertze zonbeit untzi, hutsak, eta hetarat ixur dezala duen olioa. Emazteak egiten du profetak errana. Hasten da untzi hutsen belhetzen; bethetzen ditu, eta beti badario lehenbiziko untziari. Emazte zorionekoa! saldu zuen oliotik, bere zorrak pagatu ondoan, izan zuen bizitzekoa.
	Elia, Elisearen begien bixtan, lurretik zerurat altxatua izan zen suzko karrosa batean.
	Jonas zen hamabi profeta ttikietarik bat. Jainkoak Ninibeko hirirat igorri zuen, hango jende gaixtoa bere predikuez penitentzia egiterat ekhartzeko. Jonas, Jainkoaren errana egiteko orde, sartu zen bertze norapeit zohan untzi batean. Bainan untzi hura itsaso handirat zeneko, haize xirinbola izigarri bat altxatu zen, eta guziak galtzera zohazin. Orduan Jonasek bere laguneri ezagutarazi zioten harrengatik, Jainkoaren errana ez zuelakotz egin, zela kalerna hura, eta erran zioten: «Artik nazazue itsasora, eta itsasoa eztituko da.» Artiki zuten, eta erran bezala, ematu zen itsasoa. Jainkoaren nahiaz han barna zabilan arrain handi batek Jonas iretsi zuen, eta, hiru egunez eta hiru gauez bere sabelean iduki ondoan, leihorrerat eman zuen bizirik. Han, berritz ere, Jainkoak manatu zion Jonasi Niniberat gan zadien. Gan zen, eta egun oso batez karrikaz karrika ibili zen oihuka, ziolarik: «Oraino berrogoi egun, eta Ninibe desegina eta suntsitua izanen da.» Izitu ziren Ninibetarrak, penitentziari zin-zinez lotu ziren, eta, urrikitan sartu zirelakotz, Jainkoak barkhatu zioten.
	Irakaspena.— Jonas, hiru egun egonik arrainaren sabelean, bizirik ilki zen ur bazterrera; balaber, hiru egunen buruan, bizirik eta lorios ilki da hobitik Jesu-Kristo gure Jauna.

	13. Zoin dire Mesiasen ethortzeaz, biziaz, eta heriotzeaz, xehetasun gehienekin mintzatu izan diren profetak?
	Mesiasen ethortzeaz, biziaz eta heriotzeaz, xehetasun gehienekin mintzatu izan diren profetak dire: Daniel, Jeremia, Mikea, Zakharia eta Isaia.

	14. Zer erran izan zuen Daniel profetak?
	Danielek, Israeldarrak Babilonan preso zirelarik, bortz ehun urthe aintzinetik, xuxen xuxena erran zuen noiz sortuko zen eta noiz hilen Mesias.

	15. Zer erran zuen Jeremiak?
	Jeremiak erran zuen, Salbatzailea sortzearekin, hilaraziko zituztela haur ttiki hainitz, inozent sainduak; bertzalde ezagutarazi zituen Salbatzailearen pasioneko asko xehetasun.

	16: Zer erran zuen Mikeak?
	Mikeak erran zuen Mesias Bethleemen sortuko zela, eta hil ondoan lorios piztuko.

	17. Zer erran zuen Zakhariak?
	Zakhariak erran zuen Mesias erromes izanen zela, Jerusalemen sartuko zela astaina baten gainean, eta Judueri salduko zutela hogoi eta hamar diru puskentzat.

	18. Zer erran zuen Isaiak?
	Profeta guzietarik hobekiena Isaiak ezagutarazi zuen Salbatzailea, 700 urthe aintzinetik. Erran zuen, Mesias sortuko zela Dabiden ethorkiko Birjina batenganik, eginen zuela mirakuilu hainitz, eta hilen zela oinazerik garratzenetan. «Zango zolatik eta buru, kaskoratno ez da deus sendorik harren baithan.— Bildotx bat bezala ereman dute hiltzera, eta bildotxa bezala ixil ixila egon da ahorik ideki gabe.» Bainan ez du bere bekhatuengatik pairatu, ez da bere bekhatuengatik hil. «Pairatu du, dio oraino Isaiak, eta hil da, gure bekhatu eta tzarkeria guziak bere gain hartu dituelakotz.»

	19. Jainkoak zertako hola aintzinetik ezagutarazi zituen Salbatzailearen bizia eta heriotzea?
	Huna zertako Jainkoak hola aintziñetik ezagutarazi zituen Salbatzailearen bizia eta heriotzea: Nahi zuen, Salbatzailea ethortzen zenean, munduak errexki ezagut zezan, eta errexki onhar zezan haren hitza.

	20. Egi-guzu laburzki Testament zaharreko ixtorioaren bilduma?
	Haste hastetik, Jainkoak zeru lurrak kreatu zituen sei egunez. Lehen gizona izan zen Adam, lehen emaztea Eba. Jainkoak ezarri zituen lurreko parabisuan, eta hitzeman zioten, baldin haren manueri jarraikitzen baziren, dohatsu izanen zirela mundu huntan eta bertzean. Hekien zorionik handiena zen, Jainkoarekin bat egiten zituen grazia beren baithan izaitea. Bainan Adamek eta Ebak Jainkoari desobeditu zioten, fruitu debekatutik janez. Orduan galdu zuten grazia, parabisutik kanpo emanak izan ziren, eta Jainkoak kondenatu zituen, hek eta hekien ondokoak, bizi huntako gaitzen jasaitera, hiltzera eta sekulako ifernuan erretzera. Bizkitartean Jainkoak ez zituen osoki arbuiatu. Hitzeman zioten, hekien eta gizon guzien bekhatuen ezeztatzeko, eta zeruko athearen idekitzeko, lurraren gainera igorriko zuela Salbatzaile bat. Adamen eta Ebaren ondokoak gaixtatu ziren eta bekhatuan pulunpatu. Jainkoak gaztigatu zituen uhalde baten bidez, eta guziak itho ziren, salbo Noe eta haren familia. Berritz ere jendez estali zen lurra; bainan berritz ere gizonek, Noeren ondokoek, agindu Salbatzailea ahantzi zuten, eta eman ziren zer nahi tzarkeriari. Egiazko erlisionearen osoki galtzerat ez uzteko, eta gizonen artean Mesiasen esperantza bizirik idukitzeko, Jainkoak populu bat hautatu zuen, bere populutzat hartu zuena, eta bertze populu guzietarik berexi. Populu harrek behar zituen oso osoa begiratu Jainkoak Adami, Noeri, eta Abrahami irakatsi ziozkaten erlisioneko egiak. Populu hura deitua izan zen lehenik Hebreo populua, gero Israeldar populua, eta azkenekotz Judu populua. Populu hura Ejiptoarren aztaparretarik Moisek libratu zuen mirakuiluzki. Populu harri Jainkoak eman ziozkan bere hamar manamenduak Sinako mendian, eta gero jarri zuen Khanaango eskualdean. Eskualde hura deitzen dugu Lur Saindua, Judea edo Palestina. Populu hartan baziren hamabi tribu edo jende aralde; Judaren tributik athera behar zuen Salbatzaileak. Populu harren erregerik handienak izan ziren Dabid eta Salomon; Jerusalem zen hekien hiri nausia. Maiz eta ardura Jainkoak profetak igorri ziozkan populu barri, Mesiasez mintzatzezo; eta, zenbatenaz ere gehiago hurbiltzen hari baitzen Mesiasen sortzea, hanbatenaz ere nasaikiago eta garbikiago mintzo ziren profetak. Azkenean, Adamen kreatzeak 4.000 urtheren heina zuelarik, Bethleemen, Maria Birjina guziz Sainduarenganik sortu zen Salbatzailea, Jesu-Kristo Jainkoaren Semea.

TESTAMENT BERRIA

(Jesu-Kristoren sortzetik eta 
munduaren akabantzaraino)

	Testament berriko ixtorioa eman diteke bortz zati edo kapitulutan. Ikusiko dugu:
	1. Jesu-Kristo gure Jaunaren bizia eta Elizaren hastapena;
	2. Nola Elizak garhaitu zituen pertsekuzioneak;
	3. Nola Elizak garhaitu zituen heretikoak;
	4. Nola Elizak argitu zituen populuak eta bide xuxenetan sarrarazi;
	5. Zer egin duen Elizak azken mende hautan.

LEHEN ZATIA

Jesu-Kristo gure Jaunaren bizia 
eta Elizaren hastapena
(33 urthe)

	1. Zoin denboretan ethorri zen mundurat Jesu-Kristo gure Jauna?
	Jesu-Kristo gure Jauna mundurat ethorri zen profetek aiphatu denboretan: orduan, Jakobek bere haurreri erran ziotenaren arabera, ez zen gehiago Judaren erresumarik, eta Herodesek manatzen zuen Judean Erromanoen konduko.

	2. Zonbait denbora bizi izan zen Jesu-Kristo lurraren gainean, eta zonbat parte berex ditezke haren bizian?
	Jesu-Kristo gure Jauna lurraren gainean bizi izan da hogoi eta hamahiru urtheren ingurua. Haren bizian berex ditazke hiru parte: bizitze gordea, bizitze publikoa edo agerikoa, bizitze loriosa.

§ I
JESU-KRISTO GURE JAUNAREN 
BIZITZE GORDEA

	3. Zonbat denbora iraun zuen Jesu-Kristo gure Jaunaren bizitze gordeak, eta zertako gordea deitzen da bizitze hura?
	Jesu-Kristo gure Jaunaren bizitze gordeak iraun zuen hogoi eta hamar urtheren heina. Bizitze hura gordea deitzen da, zeren hogoi eta hamar urthez Jesus Jauna gizonen begietarik urrun egotu baitzen.

	4. Zoin dire Jesusen bizitze gordeari dohazkon gertakaririk handienak?
	Jesusen bizitze gordeari dohazkon gertakaririk handienak dire:
	Andre-dena Mariaren Anontziazionea;
	Andre-dena Mariaren Bisitazionea;
	Jesu-Kristoren Sortzea;
	Artzainen eta Errege Magoen adorazionea;
	Jesu-Kristoren Zirkonzizionea;
	Jesu-Kristoren tenploari Presentatzea edo Ofrendatzea;
	Ejiptorat ihes egitea;
	Jesus haurraren Jerusalemeko piaja;
	Azkenekotz, Jesusen Nazaretheko bizitzea hogoi eta hamak urtheak artio.

	5. Konda zatzu bai Anontziazionea, bai Birjina Mariak bere kusi Elisabethi egin zion bisita.
	Herodes, Judeako errege zelarik, Nazarethen bizi zen Birjina bat, Dabiden ethorkikoa; MARIA zuen izena, eta haren aita amak ziren San Joakin eta Santa Ana. Maria ezkontzaz hitzemana zen Josep deitzen zen gizon zuzen eta jainkotiar bati. Egun batez, Gabriel aingerua agertu zitzaion, eta ezagutarazi zion Jainkoaren ama izanen zela, erranez: «Agur darotzut, o zu graziaz bethea zarena; Jauna da zurekin, benedikatua zare emazte guzien artean.» Hitz horiek ahalkez asaldaturik ezarri zuten Maria; bainan aingeruak erran zion: «Ez zaitezela batere izi; ezen grazia ardietsi duzu Jainkoaren aintzinean. Mundurat emanen duzu seme bat, Jesus izendatuko duzuna; handia izanen da, eta deituko dute guziez gaineko Jaunaren Semea.» Mariak ihardetsi zuen: «Jainkoaren zerbitzaria naiz; egina izan bekit zuk erran duzuna.»
	Eta orduantxet berean, Izpiritu Sainduaren obraz, Jainkoaren Semeak, Trinitate Sainduko bigarren presunak, gorphutz bat hartu zuen Birjina Mariaren erraietan.
	Geroxago, Andre-dena Maria gan zen bere kusi Elisabethen ikusterat , eta etxean sartu zitzaioneko, Elisabethek erran zion «Benedikatua zare emazte guzien artean. «Eta niri nondik heldu zait zorion hau? nola daiteke nere Jainko Jaunaren ama ethor dadin nere ikusterat?» Mariak ihardetsi zuen Magnificat erranez Jainkoari eskerren bihurtzeko.

	Mariaren bihotzetik sortua da beraz, eta Mariaren ezpainek dute lehenbizikorik adiarazi guziek dakigun, guziek kantatzen dugun othoitz eder eta gozo hori: Magnificat anima mea Dominum: Nere arimak laudatzen eta goresten du Jainko Jauna.

	G. Konta zaguzu Jesu-Kristoren sortzea.
	Maria bere kusi Elisabethen ikusten izan zenetik aski laster, Erromako enperadoreak nahi izan zuen jakin, zonbat jende zuken denetarat bere azpiko, eta hortarakotzat, manatu zuen bat bederak bere izena eman zezan, nondik ere baitzuen bere ethorkia, eta herri hartan berean. Maria eta Josep gan ziren Bethlemerat. Bethlemen alainanbada sortu zen Dabid erregea, eta Maria eta Josep Dabiden ethorkitik edo familiatik ziren. Tokirik ez atzemanik ostatuetan, gan behar izan zuten hiriz kanpo zen heia erdi ideki batetara. Han gauerdi gainera, Abendoaren 25ean, mundurat ethorri zen Jesu-Kristo gure Jauna. Andredena Mariak ahal bezala troxatu zuen zituen puxea txarretan, eta othalako [Menjatera edo aska] baten gainean ezarri.

	7. Nork jakin zuen lehen lehenik Jesu-Kristoren sortzea?
	Jesu-Kristoren sortzea lehen lehenik jakin zuten artzain batzuek eta Magoek. Artzaineri aingeruek jakinarazi zioten, Magoeri aldiz mirakuiluzko izar batek. Magoak iguzkia sortzen den eskualdetakoak ziren, eta gehienen ustez erregeak. Mirakuiluzko izarrari jarraikiz, ethorri ziren Bethlemeko etxolarat Jesusen adoratzeko, eta eskaini ziozkaten urhea, itsentsua eta mirha: urhea, errege zelakotz; itsentsua, Jainko zelakotz; mirha, gizon hil beharra zelakotz.

IXTORIOA
Errege Magoak

	Beraz, errege Magoak iguzki aldeko tokietan bizi ziren. Mirakuiluzko izarra ikusi zuten bezen laster, jarraiki zitzaizkon, eta ekharri zituen Jerusalemeko hirirat. Han galdetu zuten: «Non da berriki sortu den Juduen erregea? Haren izarra ikusi dugu iguzki aldeko tokietan, eta ethorriak gare harren adoratzerat.» Herodes zen orduan Juduen erregea. Nola guzien bortxarat erregetua baitzuen bere burua, bertze errege batez mintzatzen aditzearekin, bere khoroa gal beldurrez osoki ikharatu zen, eta asaldatu. Berehala aphezak eta legeko nausiak bilarazirik, galdetu zioten non sortu beharra zen Kristo. Ihardetsi zioten: Bethlemen behar da sortu, Jainkoak bere profetaren ahoz erran bezala. Herodesek orduan Magoak bereganat ekharrarazi zituen ixilka eta gordeka; galdegin zioten noiz agertu zitzaioten izarra, eta igorri zituen Bethlemera, ziolarik: «Zohazte; jakin zatzue xeheki haurraren berriak, eta kausitzen duzuenean, jakintsun egin nazazue, ezen nik ere, zuek bezala, Haur harren adoratzera gan nahi dut.» Gezurtia! Ez zuen ez Jesus Haurra adoratu nahi, bainan bai hil! Erregeak berritz bideari eman ziren; Jesus Haurra aurkitu zuten bere othalakoan, eta adoratu. Bainan aingeru batek erran zioten, ez gehiago Herodesenganat hurbiltzeko, eta bertze bide batetik itzuli ziren beren tokietarat.

	8. Salbatzaileak noiz jasan zuen Zirkonzizioneko zeremonia garratza, eta noiz izan zen Tenploan ofrendatua?
	Sortu zenetik zortzigarren egunean, Salbatzaileak, Moisen legeak zakharken bezala, jasan zuen zirkonzizioneko zeremonia garratza, eta orduan berean eman zioten bere izena: Jesus; Jesus, erran nahi baita Salbatzailea.
	Berrogoigarren egunean, hau ere legeari obeditzeko, Mariak bere semea Tenplorat ereman zuen, eta Aita Eternalari ofrendatu. Han, Izpiritu sainduak argiturik, Simeon deitzen zen gizon zahar prestu batek, eta Ana deitzen zen alharguntsa saindu batek, ezagutu zuten Mariaren besoetan zen Haur hura munduaren salbatzailea zela, eta bozkarioz sustatuak, hasi ziren goraki Jainkoaren laudatzen. Gero Simeonek Mariari erran zion, dolorezko ezpata batek zilatuko ziola bihotza. Gizon saindua mintzo zen Mariak, Jesus bere semearen pasionean, pairatu beharko zituen oinhazez.

	9. Sortu zenetik laster norat ereman zuten Jesus Haurra?
	Sortu zenetik laster, Mariak eta Josepek Jesus haurra ereman zuten Ejiptorat, Herodesen ihesi, errege tzar horrek hilarazi nahi zuelakotz.

IXTORIOA
Ejiptorat ihes egitea.— Inozenten hiltzea

	Magoak beraz ez ziren Herodesenganat itzuli. Ikusirik ez zirela heldu, sumindu zen erregea, eta bere gogoari eman zion, behar zituela hilarazi bi urthe iraganak ez zituzten Bethemeko eta inguruetako haur guziak. Uste zuen hola eginez hilaraziko zuela Jesus Haurra; ezen Magoen solasen arabera, bi urtheren heintsua izan behar zuken, agertu zela Jesusen sortzearen berria zakharken izar miragarria. Bainan sarraski izigarri hori Herodesek egin baino lehen, aingeru bat agertu zitzaion Josepi, eta erran zion: «Har zatzu Haurra eta ama, ihes egizue Ejiptorat, eta zaudezte han nik itzultzeko erran artio; ezen Herodesek Haurra bilhatzen du hilarazteko.» Josepek aire berean hartu zituen Jesus eta Maria, eta hekiekin gan zen Ejiptorat. Laster Herodesen soldaduak ethorri ziren Bethlemerat eta inguruetarat, eta hango haur guziak hil zituzten. Haur ttiki hek dire deitzen: inozentak.
	Herodes hil eta, berritz ere aingerua agertu zitzaion Josepi, eta manatu zion itzul zadin bere herrirat.

	10. Zer egin zuen Jesus-Haurrak, Ejiptotik Israelgo lurretarat ethorriz geroz?
	Ejiptotik Israelgo lurretarat ethorriz geroz, Jesus-Haurra Nazarethen egon zen bere burhasoekin; hauk erran guziak egiten zituen; handituago eta zuhurtzia eta saindutasun gehiago zuen irakusten. Hamabi urthe zituelarik, burhasoek ereman zuten Jerusalemerat; eta etxerateko denbora ethorri zenean, Jesus, burhasoen ohar gabean , hiri hartan gelditu zen. Mariak eta Josepek eskas zutela ezagutu zuteneko, auhenka bilhatu zuten bazter guzietan. Hiru egunen buruan, atzeman zuten Tenploan, doktoren erdian; eta legeko nausi jakintsun hek miretsiak zauden Haur harren solasen zuhurtziari.
	Hogoi eta hamar urthetaraino, Jesus Jauna bizi izan zen pobre; bizi izan zen othoitzean eta lanean.

§ II
JESU-KRISTO GURE JAUNAREN 
BIZITZE PUBLIKOA

	11. Zer adinetan Jesus Jaunak hasi zuen bere bizitze publikoa, eta zonbat denbora iraun zuen bizitze harrek?
	Jesus Jaunak bere bizitze publikoa hasi zuen hogoi eta hamar bat urthetan, eta bizitze harrek iraun zuen hiru urthe, Salbatzailea hil artio.

	12. Zer egin zuen Jesus Jaunak hogoi eta hamar urthetan?
	Hogoi eta hamar urthetan, Jesus Jaunak Jondoni Joani Baptistaren bathaioa errezebitu zuen Jourdaingo ibaian; gero sartu zen mortuan; han barurik egon zen berrogoi egun eta gauez, eta debruak tentatu zuen.

IXTORIA
Jesu-Kristoren bathaioa

	Jondoni Joani Baptista, santa Elisabethen semea, bazabilan Jourdain hegiko eskualdetan, ziolarik Salbatzailea sortua zela. Eta jendea osteka heldu zen harrenganat, ibai hartako urean penitentziazko bathaioaren errezebitzeko. Jesus ere Nazarethetik ethorri zitzaion Jondoni Joaniri. Sainduak ezagutu zuen, eta oihuz hasi zen: «Huna Jainkonaren bildotxa, huna munduko pekhatuen khentzailea.» Eta gero Jesusi buruz: «Zer, erran zion, eneganat heldu zare! Bathaia zaitzadan nahi duzu, zu, ni bathaiatu behar nindukezuna!» Jesusek ihardetsi zion, hala behar zela. Eta Salbatzailea uretik ilkhitzearekin, zerua ideki zen, eta Izpiritu Saindua jautzi zen haren buruaren gainera, uso baten itxuran. Eta denbora berean, zerutikako boz bat aditu zen, zioena: «Hau da nere seme guziz maitea, hunekin da osoki nere bihotza.»

	Zerutikako boz hura zen Aita eternalaren boza; horrela Trinitate Saindu guzia seinale zen Salbatzailearen bathaioan. Aita Jainkoa, mintzo zena: Seme Jainkoa, bathaioa errezebitu zuena; Izpiritu saindu Jainkoa, usoaren itxuran jautsi zena.

	13. Zer egin zuen Jesu-Kristok mortutik atheratu ondoan?
	Mortutik atheratu ondoan, Jesu-Kristok hautatu zituen bere hamabi apostoluak, eta hasi zen Ebanjelioaren predikatzen. Ebanjelioa, hitz horrek erran nahi du Berri-Ona. Jesusek goraki zion (eta hori zen Berri-Ona) Jainkoaren Semea zela, zela Mesias edo Salbatzaile Jainkoak agindua, munduaren hastetik igurikatua eta profetek hanbat aldiz aiphatua; zion ethorria zela gizon guzien salbatzeko.

	14. Nola Jainko Semeak frogatu zuen egiazki Jainkoaren semea zela, eta munduaren Salbatzailea?
	Jesus Jaunak, Jainkoaren Semea eta munduaren Salbatzailea zela, frogatu zuen: 1. Irakaspenik garbienak eta ederrenak, Jainkoarenganik baizik ethor ez zitazken irakaspenak emanez, eta berak, irakaspen hekien arabera, gauza guzietan saindutasunik miragarriena irakutsiz; 2. profeten erran guziak bethez; 3. mirakuiluz leher eginez. Konparazionera; bortz ogiekin bortz mila gizon baino gehiago hazi zituen; bere nahi xoilaz eriak sendatu zituen, sendatu itsuak, elkhorrak, mutuak; hilak phiztu zituen, eta azkenean phiztu zuen bere burua.
	Beraz bi hitzez: Jesusek garbiki zion Jainkoaren Semea zela, zerutik lurrera gizonen salbatzeko jautsia, eta egiaz mintzo zela frogatzeko, mirakuiluak egiten zituen, konparazionera hilak pizten [1].

	[1] Mirakuilua da kreatura guzien ahalaz gaineko gauza bat, gauza bat Jainkoaren indarrak baizik egin ez dezakena. Mirakuiluak batzuetan Jainkoak egiten ditu ber-berak, nihor bitartekorik gabe; eta bertze batzuetan egiten ditu kreaturen, eta guziz sainduen bidez, heieri hartakotz behar duten indar berezia emanez.— Ebanjelio sainduan ikusten dugu nola, bertze askoren artean, hiru hil piztu zituen Jesus Jaunak.
	1. Behin, Naimgo hirixkan sartzera zohalarik, Jesusek buruz buru egin zuen hauka handi batekin. Ehorztera zaramaten alharguntsa baten seme bakharra. Ama gaixoa han zen, nigarrez urtua. Jesus Jaunak, urrikaldurik, erraiten dio: «Ez zazula nigarrik egin.» Gero kutxatik hurbiltzen da, eta ukhitzen du. Hil garraiatzaileak gelditzen dire, eta Jesusek hitz hauk adiarazten ditu: «Gizon gaztea, manatzen dautzut, altxa zaite.» Eta hila altxatzen da eta mintzatzen hasten, eta Jesusek bihurtzen dio bere amari.
	2. Bertze behin, Jaire deitzen zen Sinagogako aintzindari bat ahuspez eman zen Jesusen oinetan; eta bere alaba, hamabi urtetako nexka bat, hil urrana zuelakotz, othoizten zuen zohakion etxera, haurraren sendatzera. Salbatzailea berehala abiatu zen. Bidean zohatzilarik, Jairen zerbitzariak ethorri zitzaizkon, ziotela: «Zure alaba hil izan da. Zer balio du Nausiaren, Jesusen unaraztea?» Bainan Jesusek erran zion: «Ez izi; xoilki izan zazu sinhestea.»
	Etxerat heldu zirenean, han kausitu zuten jende multzu bat intzinaka eta marraskaz. Jesusek erraiten diote: «Zertako holako asaldadurak eta nigarrak? Nexka hori ez da hila, lo dago.» Gero bertze guziak ilkiarazirik, xoilki aita amekin eta berekin ekharri zituen hiru dizipuluekin, sartzen da hila etzina dagon barnean. Eskutik hartzen du, eta erraiten dio: «Nexka, xuti zaite.» Eta haurra, pizturik, harat hunat badabila.
	3. Bertze aldi batez, Jesus Jourdaingo ur bazterrean zelarik, Mariak eta haren ahizpa Marthak gaztigatu zioten maite zuena eri zela. Hura zen Lazaro, Mariaren eta Martharen anaia, Jesusen adixkide mina. Hiru anaia arreba horiek Bethaniako hirixkan bizi ziren; eta Bethania Jesus orduan zen lekutik urrun da, arras urrun. Jesus bizkitartean ez zen oraino bi egun hartan mugitu. Gero erran zioten dizipulueri: «Itzul gaiten Judeara; Lazaro gure adixkidea loharkatua da, eta atzartzera nohako.— Bainan, ihardesten diote dizipuluek, baldin lo badago, sendatuko da.» Ez zitzaion gogoratu heriotzeko loaz mintzo zela Jesus. Salbatzaileak erraiten diote beraz orduan garbiki: «Lazaro hila da, eta zuengatik, zuen sinhestea hazkar dadien amoreagatik, atsegin dut ez han gertaturik. Bainan orai gazen Lazaroengana.» Jesus Bethaniara heldu zeneko, bazuen jadanik lau egun Lazaro hobian zela. Nausia han zela jakitearekin, Martha biderat athera zitzaion, eta erran zion: «Jauna, zu hemen izan bazine, ez zen ene anaia hilen.» Jesusek ihardesten dio: «Zure anaia pizturen da.» Mariak ere marraskaz gauza bera erraiten dio Jesusi: «Jauna, zu hemen izan hazine, ez zen nere anaia hilen» Jesusek orduan galdetzen du: «Non emana duzue? — Zato ikustera», diote ihardesten. Jesus bera nigarrez zagon, eta Juduek zioten: «Zonbat maite zuen!» Hobia harroka zilo bat zen, leze ttiki bat iduri, eta harri batek hesten zion sartzea. «Khen zazue harria,» dio Jesusek. Harria khentzen dute, eta Jesusek, bere Aita zerukoari othoitz khartsu bat egin ondoan, boz hazkar batekin erraiten du: «Lazaro, ilki zaite hobitik.» Eta betbetan hila jeikitzen da, gorphutz guzia oihalez lotua, begitartea hil mihiseaz estalia. «Deslot zazue, dio Jesusek, eta utz ibiltzera.» Hori ikustearekin, han ziren jende gehienek sinhetsi zuten Jesus Jaunaren baithan.

IXTORIOA
Jesusen Transfigurazionea 
edo itxuraz kanbiatzea

	Egun batez Salbatzaileak hartu zituen hiru apostolu, eta berekin mendi handi baten gainerat iganarazi. Han, othoitzean nasi zen, eta othoitzean zagolarik, bertze bat iduri bilhakatu zen. Haren begithartea egin zen iguzkia bezen distirant, haren soinekoa elhurra bezen xuri. Denbora berean, betbetan agertu ziren bi gizon, Jesusekin solasean zagozila; hek ziren Moise eta Elia. Eta zerutirako boz batek zion: «Hau da nere Seme guziz maitea, hunen erranak adi zatzue.» Hitz horiek entzutearekin, apostoluak ahuspez erori ziren. Bainan Jesusek hurbildurik ukitu zituen, eta erran zioten: «Xuti zaitezte, ez beldurrik izan.» Orduan begiak altxatu zituzten, eta berehala bazter guzietarat hedatu; bainan ez zuten nihor, Jesus beraz bertzerik, ikusi.

	Jesusen orduko distiradura pare gabea, ez zen bizkitartean haren Jainkotasunaten kasik pindar bat baizik; Jesusek, gutiz gehienetan, bere Jainkotasuna gordetzen zuen, gizonen ez izitzeko.

	15. Nola predikatzen zuen Jesus Jaunak Ebanjelioa?
	Jesus Jaunak bere Ebanjelioa predikatzen zuen bere hitzez, eta bere obrez edo egintzez. Bazabilan Palestinako hirietan eta herrietan barna. Besta handi egunetako, noiz eta ere jende guzia Jerusalemerat biltzen baitzen, hiri hartarat bazohan Salbatzailea ere, eta Tenploan adiarazten zituen bere irakaspenak. Batzuetan bazter-herri zonbaitetara gaten zen, eta nora nahi jendea osteka jarraikitzen zitzaion, haren irakaspenak entzun beharrez. Maiz bere irakaspenak emaiten zituen parabolen bidez. Parabolak dire etsenplu, edo konparantza, edo hobeki alegiazko ixtorio salbagarri batzu. Jesus Jaunak bere dizipulueri ikasi zioten othoitz eder hau: «Gure Aita zeruetan zarena, erabil bedi sainduki zure izena, ethor bedi zure erresuma, egin bedi zure borondatea, zeruan bezala lurrean ere. Egiguzu egunean gure eguneko ogia, barkha diezagutzu gure zorrak, guk gureganat zordun direneri barkhatzen diozkategun bezala, eta ez gaizatzula utz tentamendutan erortzera, bainan begira gaitzatzu gaitzetik. Halabiz.»

	16. Zer bizitze zaraman Jesus Jaunak?
	Jesus Jaunak zaraman bizitzerik sainduena, bizitze bat bertute guziez berregindua. Eztia zen eta bihotzez humila; pazientziarekin jasaiten zituen bai bere pobrezia, bai gizonen sorjeskeriak; guzientzat ona zen, urrikalmenduz bethea konbertitu nahi zuten bekhatorosentzat, eta hala hala garratza beren bekhatuan gogortuak zagotzinentzat. Gauza guzietan ez zuen bere Aita Jainkoaren ohorea baizik bilhatzen, eta maiz gau osoak iragaiten zituen othoitzean.

IXTORIOA
Jesus eta haur ttikiak

	Behin Jesus Jaunari ereman ziozkaten haur multxu bat; ttiki ttikiak ere baziren beren amen besoetan, eta amek Salbatzaileari galdetzen zioten, othoi haur ttiki hek uki zetzan bere esku sakratuez, eta benedika. Dizipuluak, ikustearekin haurrak Jesusenganat hurbiltzen, gibelatzen eta urruntzen hasi ziren frango idorki. Bainan Jesusek ez zioten hori ongi hartu, eta erran zioten: «Utz zatzue haur ttikiak nereganat ethortzerat, eta ez zatzuela urrun; ezen haurrak bezalakoentzat da zeruko erresuma.» Gero besarkatu zituen, haur dohatsu hek, eta eskuak heien buruaren gainean ezarririk, benedikatu zituen.

	17. Erran diezaguzu zer prediku egin zuen Jesus Jaunak mendi baten gainean?
	Egun batez, ikusirik jende oste handi bat ondotik zarraikiola, Jesus Jauna igan zen mendi baten gainerat, eta han jende guzia haren inguruan bildu zenean, mintzatu zen eta erran zuen:
	Dohatsu gogoz pobre direnak, zeren hekiena baita Jainkoaren erresuma.
	Dohaisu ezti direnak, zeren lurraz jabetuko baitire.
	Dohatsu nigarrez dagotzinak, zeren kontsolatuak izanen baitire.
	Dohatsu justiziaren gosea eta egarria dutenak, zeren aseak izanen baitire.
	Dohatsu urrikalmendutsu direnak, zeren berek urrikalmendua ardietsiko baitute.
	Dohatsu bihotza garbi dutenak, zeren Jainkoa ikusiko baitute.
	Dohatsu bakea maite dutenak, zeren Jainkoaren haurrak deituak izanen baitire.
	Dohatsu justiziarengatik pertsekuzionea pairatzen dutenak, zeren hekiena baita zeruko erresuma.

IXTORIOA
Haur prodigoaren parabola, 
edo alegiazko ixtorioa

	Erran dugu jadanik, maiz parabolen bidez Jesus Jaunak argitzen zituela bihotzak. Huna parabola hetarik bat, irakusten daukuna zonbatetaraino Jainkoak maite dituen urrikitzen diren bekhatorosak.
	Gizon batek bazituen bi seme. Gaztenak galdegin zion aitari heldu zitzaion ondoriotasuna, eta hura harturik gan zen etxetik urrun, hainitz urrun, eta zituen guziak lagun tzarrekin garbitu zituen. Halako beharrak jo zuen, non bortxatua izan baitzen muthil jartzera nausi gogor eta zikoitz baten azpiko; eta nahiko zuen ase bederen azienda beltzen janariaz; bainan nihork ez zion emaiten. Azkenekotz bere baithan sarturik, erraiten du: «Zenbat sehiek ene aitaren etxean badute jateko ausarki! itzuliko naiz nere aitarengana, eta barkhamendu galdeginen diot.» Heldu da beraz bere aitaren etxerat; bainan, xedea zuen bezala belhauniko emaiteko astirik utzi gabe, aitak bere besoetan hartu zuen eta besarkatu; gero bazkari handi bat eginarazi zuen, ziolarik: «Bozkaria gaiten; ezen nere semea galdua zen, eta huna non atzemana den.» Seme zaharrena bizkitartean, beti aitarekin etxean prestu egon zena, damuztatua zen, heia harri baino besta gehiago egin behar zion bada aitak makur ibili zen anaiari. Eta aitak erran zion: «Ene semea, zu beti nerekin zaitut, eta nik ditudan guziak zureak dire; bainan zuzen da egin dezagun bozkariozko aphairu bat; bai egiazki: ezen zure anaia galdua zen, eta huna non atzemana den.»

	Haur prodigoa da bekhatorosa, Jainkoarenganik urruntzen dena, eta berritz Jainkoarenganat bere hutsen ondotik itzultzen dena; aita familiakoa da Jainkoa bera, urrikitzen den bekhatorosa bozkariorekin errezebitzen duena; Seme zaharrena da giristino on eta leiala, bekhatorosa gal-bidetarik atheratzen ikusteak loriatu behar duena; azkenekotz, bekhatoros urrikituarentzat egina den janari aberats eta nasaia da Gorphutz Saindua.

	18. Zer egin zuen Jesus Jaunak bere irakaspenak, bera zerurat igan ondoan, munduari ezagutarazteko?
	Beti, menderen mende, bere irakaspenak munduari ezagutarazteko, Jesus Jaunak egin edo establitu zuen Eliza.

	19. Nola Jesus Jaunak egin edo establitu zuen Eliza?
	Jesus Jaunak, Judu parrasta bat konbertitu zuenean, hetarik hamabi hautatu zituen eta egin Apostolu. Berekin, lekuko bezala, hiru urthez ibili zituen izan zen toki guzietan; eta bere irakaspenen gainean emaiten ziozkaten xehetasun bereziak. Erraiten zioten: «Zuek zarete munduaren argia; egun batez , zuek beharko diozkatzuete gizoneri goraki erran, nik orai zueri aphaletik erraiten dauzkitzuetanak.» Gero eman zioten buruzagi bat, zerurat igaiten zenean, bere ordeko lur huntan utzi behar zuena; buruzagitzat hartu zuen Simon eta izendatu zuen Petri [Izen horrek toki hetako mintzairan erran nahi du Harria], erraiten ziolarik: «Petri (Harri) haiz, eta harri horren gainean jarriko diat nere Eliza, eta ifernuko indarrak ez zaizkok sekulan nausituko. Alha zatzik nere bildotxak, alha nere ardiak», erran nahi da: Izan hadi nere artalde osoaren artzaina; ttikiena nola handiena, fededun xoilena nola Elizako aintzindari, aphez edo aphezpikuena. Hiri zagok guzien manatzea, hiri guziak argitzea eta irakaspen garbiez haztea. Ordutik beretik Eliza egina zen; ordutik baziren fededunak edo dizipuluak, Jesu-Kristoren baithan sinhestea zutenak; baziren hamabi Apostolu, fededuneri behar ziren irakaspenen emaiteko; bazen guzien buruzagi bat, Petri. Bizkitartean, Petrik eta bertze Apostoluek ez zuten Salbatore [Jesus Jauna zerurat izan zen eguna] egunean baizik beren Nausi Jainkoarenganik hartu, mundu guzian Ebanjelioaren predikatzeko, eta ahalaz mundu guziaren konbertitzeko manamendua.

	20. Zoin dire hamabi Apostoluen izenak?
	Hamabi Apostoluak dire: Simon-Petri, eta Andres haren anaia. Jakobe lehena eta Joanes; Jakobe bigarrena eta Juda; Philipe, Bartholome, Tomas, Mathiu, Simon Khanaangoa, eta Judas Izkariota, Jesus saldu zuena.

IXTORIOA
Jesusek Apostoluak deitzen ditu 
eta berexten

	Apostolu guziak kasik arraintzale pobre batzu ziren. Egun batez, Galileako itsas hegian zabilalarik, Jesusek bi uraska edo xalupa ikusi zituen leihorrari hurbil. Hetarik batean ziren Simon, eta Andres haren anaia; arraintzan hari ziren itsasoan. Jesusek erran zioten: «Zatozte nerekin, eginen zaituztet gizon arraintzale.» Bigarren xalupan baziren bertze bi anaia, Jakobe eta Joanes, beren aitarekin; hauk beren saren antolatzen hari ziren. Jesus sartu zen Petriren xalupan, eta handik mintzatu ur hegirat bildua zen jendeari. Mintzatzetik gelditu zenean, Jakobe eta Joanes ere doitu zituen. Biek berehala utzi zituzten beren sareak, utzi zuten beren aita xalupan; eta lauak, Simon-Petri, Andres, Jakobe eta Joanes, beren xalupak leihorrerat ekharri ondoan, zituzten guziak utzirik, jarraiki zitzaizkon Jesusi.

	21. Juduek ezagutzarik irakutsi othe zioten Jesusi, hekien artean egiten zuen ongi handiarentzat?
	Ez Juduek ez zioten Jesusi ezagutzarik irakutsi hekien artean egiten zuen ongi handiarentzat: aitzitik, egin ahal gaizki guzia egin nahi zioten, bereziki Eskribauek eta Farisauek. Eskribauek legea irakasten zioten Judueri; bainan Salbatzaileak ezagutarazten eta frogatzen zuen, zonbat guti argituak ziren berak, eta zoin fede tzarrekoak. Farisauak, berek ziotenaz, bertzeak baino hobeki jarraikitzen ziren legeari; bainan gehienak faltso batzu ziren, urguiluz hanpatuak eta zikoitz errabiatuak; jendea enganatzen zuten beren erlisione itxuraz. Jesusen irakaspenak hastio zituzten, zeren baitzion ez zirela maitatu behar mundu huntako aberastasunak, atseginak eta bertze gainerateko ontasunak. Etsai herratsu hek maiz laidoztatu zuten Salbatzailea, harrikatu ere zuten, eta azkenekotz gogoari eman zioten behar zutela hilarazi.

IXTORIOA
Jesus Jaunaren Jerusalemen sartzea

	Aphez nausiek eta Farisauek biltzar bat egin zuten Jesusez mintzatzeko, eta han zioten: Gizon horrek mirakuilu hainitz egiten du; aintzina hola segitzerat uzten badugu, guziek harren baithan sinheste hartuko dute. Egun hartarik harat, ez zuten gehiago gogoan izan gauza bat bakharra baizik: Jesusen hilaraztea. Eta horra zergatik Salbatzailea, bertze eskualde batera, Efrem deitzen zen hiri batera gan zen eta han bere dizipuluekin egon. Bada aphez nausiek eta Farisauek manatu zuten, Jesus non zen zakiten guziek sala zezaten eta jakinaraz; uste zuten hola harrapa. Gaizoak, nahiz gaixtoak! Bainan, mundu hunen uzteko denbora hurbildu zitzaionean, Jesus bera gan zen Jerusalemerat. Bidean Jerikoko itsua eta bertze bi itsu sendatu zituen. Jerusalemen sartu zen astaina baten gainean, profeten erranen arabera , eta populu guzia lasterka biderat athera zitzaion, ziolarik oihuz: «Hosanna! Benedikatua izan bedi Jaunaren izenean heldu dena:» Eta Jesusek orduan ezagutarazi zioten, hanxe laster funditua eta suntsitua izanen zela Jerusalemeko hiria; zonbait egunez gero agerian bere irakaspenak eman ziozkan populuari; bainan ez zitzaion nihor lotzerat atrebitu. Arte hortan tratuan hari zen Judas aphez nausiekin; hitz eman zioten, hogoi eta hamar diru puskentzat salduko ziotela, eta eskuetarat emanen bere nausi Jainkoa.

	22. Zer egin zuen Jesu-Kristo gure Jaunak hiltzeko bezperan?
	Gauza guziez jakintsun zen Jesus Jaunak, bazakien Juduek hilarazi behar zutela. Bainan lurra utzi baino lehen, nahi izan zuen Gorphutz-Sainduko sakramendua establitu. Ortzegunarekin zen, arrats aphalean; Jesus Jauna bere dizipuluekin gan zen Bazko bildotxaren jatera, erran nahi da Juduen Bazkoaren egitera. Mahainean zirelarik, hartu zuen ogia, benedikatu zuen, eta eman zioten Apostolueri, ziolarik: «Har zazue eta jan; hau da nere gorphutza.» Hartu zuen gero arnoa kalitzan [Edateko untzia], eta erran: «Har zazue eta edan; hau da nere odola: hau egizue ene orhoitzapenetan.»

IXTORIOA
Jesusek aintzinetik adiarazten du 
Judasek salduko duela

	Jesus Jauna, bere apostoluekin azken afariaren egiten hari zelarik, betbetan lotsatu zen eta asaldatu, eta erran zioten: «Egiazki, egiazki, zuetarik bat bada, nere etsaien eskuetarat emanen nauena: gauza hori aintzinetik dautzuet ezagutarazten, amoreagatik eta, gertatzen denean, jakin dezazuen nor naizen.» Joanesek galdegin zion: «Nor da hura Jauna?» Jesusek ihardetsi zion: «Nori ere emanen baitiot ogi bustia, eta hura da.» Eta ogia bustirik, eman zion Judasi, erranez: «Egin gogo duzuna, egizu ahalik lasterrena.» Eta Judas ilki zen, Jesus bere etsaien eskuetarat emaiteko. Gaua zen.

	23. Erran diezaguzu Jesus Jaunaren Pasionea [Jesus Jaunak pairatu zituenak].
	Bere apostoluekin azken afaria egin ondoan, Jesus Jauna ilkhi zen hekiekin eta gan Olibetako [Oliba deitzen da bai olioa emaiten duen fruitua, bai fruitu hura dakharken arbola] mendi hegalean aurkhitzen zen baratze batetara; toki hartan othoitz egitea laket zuen. Han, ikusirik zer oinazeak behar zituen jasan, eta gizonek zonbat bekhatu eginen zuten, lazduraz eta antsiaz erori zen hagoniarik izigarrienean. Odolezko izerdi bat jauzi zitzaion gorphutz guzitik, eta ahuspez emanik, bere Aita zerukoari othoitz hau egin zion: «Ene Aita, izurrite hau urrun bedi nereganik, egin ahal baditake. Bizkitartean, egin bedi zure nahia eta ez nerea.» Hainbertzenarekin, aingeru bat zerutik jautsi zitzaion, kontsolatzeko eta hazkartzeko. Handik laster Judas agertu zen, gizon tropa handi baten aintzinean; gizon hek makilekin eta ezpatekin ziren. Jesus hartu zuten eta ereman Anas, Kaifas aphez handiaren aitari-arreba zenaren aintzinera. Anasek igorri zuen Kaifasenganat, eta Kaifasek hiltzera kondenatu zuen, gezurrezko lekukotasunen gainean. Apostolu guziek ihes egin zuten, eta Jesusek erran bezala, Petrik hiru aldiz ukhatu zuen. Kaifasen etxetik Jesus Jauna ganarazi zuten Pontzio Pilatusen aintzinera. Hunek orduan manatzen zuen Judeako eskualdean Erromanoen konduko Pilatusek ikusi zuen Jesusek ez zuela deusetan ere hobenik, eta libratu nahiko zuken bainan beldur zen hori Juduek gaizki har zezaten. Egin zuen guzia beraz, izan zen eskuen garbitzea, irakusteko garbi nahi zuela Jesusen odoletik. Salbatzailea, Pilatusen manuz, azotez zehatu zuten; gero buruan elhorrizko khoro bat ezarririk, zer nahi laido egin zioten, thuka, joka, eskarnioka. Nahiago izan zuten Jesus baino Barrabas, heriotzeak egina zen ohoi bat, libratu. Azkenekotz Pilatusek ere Jesus hiltzera kondenatu zuen. Eremanarazi zuen, bere gurutzea bizkarrean, Golgota edo Kalbarioa deitua den mendiaren gainera.
	Han Jesus bi ohoinen artean gurutzefikatu zuten, erran nahi da eskuak eta zangoak itzatu ziozkatela gurutze bati. Eta halarik ere Jesus othoitzean hari zen bere etsai eta hiltzailentzat, ziolarik: «Ene Aita, barkha zozute, ezen ez dakite zer hari diren.» Jesus hiltzearekin, iguzkia goibeldu zen, lurra ikharatu, hobiak ideki ziren, hilak piztu. Ortziralearekin zen, arratsaldeko hiru orenetako heinean. Jesus jadanik hila zelarik, soldadu batek lantza [Burdin zorrotz bat haga baten puntan] batez bihotza zilatu zion; gero, Salbatzailearen gorphutza, hil mihisean estalirik, ezarri zuten hobian; eta Jesusen etsaiek erran zituzten soldaduak hobi harren zain, orhoitzen zirelakotz hitzeman zuela hirugarren egunean piztea.

IXTORIOA
Maria gurutzearen oinetan

	Andre-dena Maria, Jesusen Ama, bere Semeari jarraiki zitzaion gurutzearen ondoraino. Han zagon, Jesus azken hatsetara hari zelarik, Jondoni Joani Apostoluarekin, bihotza erdiratua, bainan xutik. Hil baino lehen, Jesusek behatu zion bere Amari, eta erran zion amultsuki, Jondoni Joaniz mintzo zelarik: «Huna zure Semea.» Erran zion gero Jondoni Joaniri, mintzo zelarik Mariaz: «Huna zure Ama.»

	Gurutzearen ondoan, Jondoni Joani giristino guzien ordain bezala zen; beraz Andre-dena Mariak guziak bere haurtzat hartu gaitu, eta guk behar dugu Maria amatzat atxiki, eta ama bat bezala maitatu.

	24. Zonbat egunez Jesus egon zen hobian?
	Jesus Jauna hobian egon zen hiru egunez, erran nahi da ortzirale arratsetik eta igande goizeraino; gero piztu zen bizitze berri baten hasteko, Jesusen bizitze loriosa deitzen duguna, eta bizitze harrek menderen mende iraunen du.

§ III
JESU-KRISTO GURE JAUNAREN 
BIZITZE LORIOSA

	25. Zoin dire Jesus Jaunaren bizitze lorioseko gertakaririk miragarrienak?
	Jesus Jaunaren bizitze lorioseko gertakaririk miragarrienak dire: Salbatzailearen Piztea eta haren Zerrurat Igaitea.

	26. Konda diezaguzu Jesus Jaunaren Piztea.
	Bi egun hartan hobian zen Jesusen gorphutza. Hirugarren egunaren hastean, Salbatzaileak, bere indar xoilaz, berritz batetaratu zituen bere arima eta gorphutza, eta lorios ilki zen hobitik. Aingeru batek, zerutik ethorririk, irauli zuen hobiko harria, eta jarri zen harri harren gainean. Aingeru harren distiradura ikustearekin, ikharatu ziren han, hobiaren zain, zagotzin soldaduak, erdi hilak lurrerat erori ziren, eta gero, bere baitaratu zirenean, gan ziren ihesi.

IXTORIOA
Jesus Jauna agertzen zaiote 
emazte Saindueri

	Bazko igande goizean, argi urratzean, zonbait emazte saindu gan ziren Jesus Jaunaren ehortz lekurat. Ez baitziren guti harritu, ikusirik hobiko harria amildua, eta harri harren gainean jarria aingeru bat, iguzkia bezen distirant! Aingeruak erran zioten: «Ez zaiteztela izi; badakit gurutzefikatua izan den Jesus Nazaretakoa bilhatzen duzuela. Bainan zertako hilen artean bilha bizi dena? Ez da hemen; piztu da, berak erran zuen bezala. Zohazte laster dizipulueri eta bereziki Petriri erraitera, Jesus hilen artetik jeiki dela.» Eta emazte hek lorietan dizipuluenganat zohatzilarik, huna non betbetan Jesus agertzen zaioten, eta erraiten diote: «Agur darotzuet.» Berehala emazte saindu hek ahuspez ezartzen dire, eta Jesusen oin sakratuak besarkatzen dituztelarik, adoratzen dute.

	27. Jesus Jauna zerurat igan zen-a piztu ondoan, berehala?
	Ez, Jesus Jauna ez zen zerurat igan piztu ondoan berehala. Lurraren gainean egon zen oraino berrogoi egun, bere dizipulueri agertzeko, Apostoluak hobeki argitzeko, eta hauki egiazki piztu zela garbiki eta nasaiki frogatzeko.

	28. Zer egin zuen Jesus Jaunak berrogoi egun hetan?
	Berrogoi egun hetan Jesus Jaunak egin edo establitu zuen penitentziazko sakramendua, noiz eta ere erran baitzioten Apostolueri: «Errezebi zazue Izpiritu Saindua. Bekhatuak barkhatuak edo khenduak izanen zaizkote, zuek barkhatzen edo khentzen diozkatzueteneri; eta aldiz atxikiak edo utziak, zuek atxikitzen edo uzten diozkatzueteneri.» Hau ere erran zioten: «Zonbait egunen buruan Izpiritu Saindua jautsiko da zuen baitara; emanen dautzuete beharko duzuen indarra nere lekuko izaiteko, nere izenaren hedatzeko bazter guzietan.»

IXTORIOA
San Tomasen fede eskasa

	Tomas, hamabi Apostoluetarie bat, ez zen han bertzekin, Jesus agertu zitzaiotenean. Lagunek erran zioten: «Guk ikusi dugu Nausia.» Bainan ez zuen sinhetsi nahi. «Ez, ez, zion Tomasek, non ez ditudan nere begiz itzek egin ziloak ikusten, non ez dudan erhia ezartzen itzen tokian eta eskua sartzen haren sahetseko zaurian, ez dut sinhetsiko.» Handik zortzi egunen buruan, dizipuluak toki hartan berean bilduak ziren, eta Tomas ere heiekin. Atheak hetsiak zagotzilarik, Jesus agertzen zaiote beren erdian, eta erraiten diote: «Bakea dela zuenkin.» Gero bere zauriak Tomasi irakusten diozka, dioelarik: «Ekhar-ak hunat hire erhia, eta ikus zatzik nere eskuak. Hurbil hadi oraino, ema-ak hire eskua nere sahetsean, eta ez hadiela izan gehiago sinhets gogorra, bainan bai fede bizikoa.» Tomasek ihardetsi zion: «O ene Jauna eta ene Jainkoa.» Erran zion Jesusek: «Tomas, sinhetsi duk ikusi naukalakotz; dohatsu ikusi gabe sinhesten dutenak.»

	29. Konda diezaguzu Jesus Jaunaren Zerurat Igaitea.
	Piztu zenetik berrogoi egunen buruan, Jesus Jaunak bere dizipuluak ereman zituen Olibetako mendiaren gainerat. Han erran zioten Apostotolueri: «Bothere osoa emana izan zait zeruan eta lurraren gainean. Bothere harren ariaz, igortzen zaituztet neroni nere. Aitak igorri nauen bezala; zohazte beraz, nazione guzieri irakats zozuete Ebanjelioa; bathaia zatzue Aitaren eta Semearen eta Izpiritu-Sainduaren izenean; irakats zozuete nik eman dauzkitzuetan manamendu guzien begiratzen. Sinhetsiko duena eta bathaiatua izanen dena, salbatuko da; sinhesten ez duena aldiz, galduko. Eta ni zuenkin izanen naiz beti, azken mendetaraino.» Gero eskuak altxaturik, benedikatu zituen. Eta benedikatzen zituelarik, bere indar xoilaz, lurra utzirik zerurat airetan abiatu zen, eta gan. Han, zeruan, Jainkoaren eskuineko aldean jarria dago; handik ethorriko da azken egunean bizien eta hilen jujatzerat.

	30. Zer erran nahi dute Jesus Jaunak, zerurat igaiteko heinean, bere Apostolueri adiarazi ziozkaten solas horiek?
	Hitz hauk: Nere Aitak igorri nauen bezala, igortzen zaituztet, erran nahi dute: Salbatzaileak, Apostolueri eta hekien ondoko zuzeneri, eman diotela berak bere Aitarenganik zuen predikatzeko eta irakasteko kargu eta dretxo bera.
	Hitz hauk: Nazione guzieri irakats zozuete Ebanjelioa, erran nahi dute; Apostoluek bazutela gizon guzieri, nazione guzieri Ebanjelioaren predikatzeko zuzena eta eginbidea, eta zuzen eta eginbide berak dituztela Apostoluen ondokoek.
	Hitz hauk: Sinhesten ez duena kondenatua izanen da, erran nahi dute norbeitek ez baditu onhartu nahi Apostoluen eta hekien ondokoen irakaspenak, ez dela hura zeruan sartuko.
	Azkenekotz hitz hauk: Eta neroni zuenkin izanen naiz beti, azken mendetaraino, erran nahi dute: Jesus Jauna beti bere Elizarekin dela, beti bere Eliza argitzen eta gidatzen duela, eta hala eginen duela munduaren akabantzaraino.

BIGARREN ZATIA

Elizak pertsekuzioneak garhaitzen ditu

34garren URTHETIK ETA 
314garren URTHERAINO
(280 urtheren heina)

	1. Zer egin zuten Apostoluek Jesus Jauna zerurat igan ondoan?
	Jesus Jauna zerurat igan ondoan, Apostoluak bildu ziren berritz azken afaria Salbatzailearekin, egin zuten barne bererat; Ama Birjina berenkin zuten. Han, othoitzik khartsuenean, igurikatu zuten Jesusek agindu Izpiritu Saindua. Han oraino, Jondoni Petrik liburu sainduen arabera hala behar zela frogaturik, hamabigarren apostolu bat hautatu zuten Judas traidorearen orde; hautatua izan zen san Mathias.

IXTORIOA
Izpiritu Sainduaren jaustea

	Hamar egun hartan, Apostoluak erran den barnean bilduak zagotzin. Mendekoste egunean goizeko bederatzi orenen gainera, harrabots handi batek, haize hazkar bat iduri, iharrotzi zuen hek ziren etxea. Izpiritu Saindua agertu zen suzko mihiha bazuen itxuran, eta jautsi apostolu bakotxaren buruaren gainera. Ordutik heien izpirituan ez zen ilhunberik gelditu, eta argi bethean ikusi zituzten Jesus Jaunaren irakaspen guziak. Izpiritu Sainduak bertzalde mintzaira guziak irakatsi ziozkaten, eta bihotzean piztu zioten izigarriko khar eta lehia bat, Ebanjelioaren mundu guzian predikatzeko. Egun hartan baziren Jerusalemen alderdi guzietarik ethorririkako Juduak. Jende oste handi bat bildu zen Apostoluen ingururat. Eta Jondoni Petri, xutik bere hameka lagunekin, mintzatzen abiatu zen, ziolarik: «Judeako gizonak, eta zuek, Jerusalemen zaudezten guziak, adi zatzue ongi nere hitzak. Egun gertatzen dena, profetek aspaldi erran zuten gertaturen zela. Jesus Nazarethakoak zer-nahi ikusgarri eta mirakuilu egin du zuen artean, eta zuek hil arazi duzue. Bainan Jainkoak piztu du, eta gu, haren pizteaz lekuko gare.» Jondoni Petri bere erdaran mintzo zen, eta bizkitartean guziek, nork bere mintzairan, zer zion aditzen zuten. Harritua, xoratua, jendea Apostolueri galdeka zagon: «Zer egin behar dugu?» Eta Jondoni Petrik ihardetzi zioten: «Egizue penitentzia,, eta zuetarik bat bedera bathaiatua izan bedi Jesu-Kristoren izenean, bere bekhatuen barkhamenduaren ardiesteko. Bada, egun hartan, hiru mila arima bathaiatuak izan ziren.»

	2. Judu guziak itzuli ziren-a Jesu-Kristoren erlisionerat?
	Judu hainitz konbertitu zen; bainan gehiago izan zen Apostoluen hitza arbuiatu zuenik; eta hauk giristinoak egin ahala pertsekutatu zituzten. Jondoni Extebe diakrea harrika hil zuten. Jondoni Extebe izan zen lehenbiziko martira, erran nahi da, harrek lehen lehenik nahiago izan zuela bere bizia galdu, ezenez Jesu-Kristoren erlisioneari ukho egin.

IXTORIOA
Jondoni Paulo konbertitzen da

	Jondoni Extebe hiltzen hari zutelarik, haren hiltzailen arropak atxikitzen zituen Saul Farisauak. Saulek herra bat handia bazuen Jesu-Kristoren baithan sinhestea zuten guzientzat. Aphez handiaren manuz, Damaseko hirirat gan beharra zen, hango giristino guziak preso alxaturik Jerusalemerat ekhartzeko. Abiatu zen beraz lagun multzu batekin; bainan bidean zohalarik, betbetan zerutikako argi batek inguratu zuen. Lurrerat erori zen, eta entzun zuen boz bat, zioena: «Saul, Saul, zertako pertsekutatzen nauk?— Jauna, nor zare zu? dio Saulek.— Ni nauk hik persekutatzen dukan Jesus,» ihardesten du bozak ikhara daldaran, Saulek dio: «Jauna, zer nahi duzu egin dezadan? Xuti hadi, dio bozak, eta oha Damaserat: han jakinen duk zer egin.» Xutitu zen Saul; bainan itsutua zen, eta lagunek eskutik ereman zuten Damaserat. Han hiru egun egon zen, ez jan ez edan gabe. Jainkoak igorri zion orduan Ananias bere zerbitzaria. Ananiasek eskuz ukitu zueneko, begiak ideki zitzaizkon Sauli, eta bathaiatua izan zen. Handik harat, Saulek, Paulo izen berritzat harturik, giristino legea lehen higuin zuen bezen maite izan zuen; pare gabeko lehia irakutsi zuen Jesus Jaunaren ezagutza, eta amodioa bazter guzietan hedatzeko. Juduak bizitartean ez ziren gelditzen giristinoen pertsekutatzetik. Paulo Jerusalemerat ethorri zen Jondoni Petrirenganat, eta ordutik hamahiren orde, Apostoluak izan ziren hamahiru, Ebanjelioaren nazione guzieri predikatzeko. Jesus Jauna zerurat igan eta zonbait denboraren buruan, Apostoluak elgarretarik berexi ziren, Ebanjelioaren mundu guzian barraiatzeko.

	3. Zer egin zuten Apostoluek, elgarrenganik berexi edo urrandu baino lehen?
	Bazter guzietan Ebanjelioaren predikatzeko elgarrenganik berexi edo urrundu baino lehen, Apostoluek egin zuten Sinbola edo Seinalea, erran nahi da othoitz bat, hamabi artikulu edo pondutan, erlisioneko egia premiatsuenak dakharzkena. Othoitz hura deitzen da bai Apostoluen Seinalea, bai fedearen Seinalea: apostoluen Seinalea, Apostoluek egina delakotz; fedearen seinalea, hartarik ezagun delakotz bat bederak baduenez egiazko fedea. Ezen hartan direnak sinhesten ez dituena, ez da giristinoa. Huna othoitz hura:
	1. Sinhesten dut Jainko Aita bothere guzia duenaren baithan, zeruaren eta lurraren kreatzailean;
	2. Eta Jesu-Kristo haren Seme bakar gure Jauna baithan;
	3. Zoin kontzebitu baitzen Izpiritu Sainduaren bertutez, sortu zen Maria Birjinaganik;
	4. Pairatu zuen Pontzio Pilatusen manuaren azpian, gurutzefikatu zuten, hil zen eta ehortzi zuten;
	5. Jautsi zen ifernuetarat; hirugarren egunean jeiki zen bizirik hilen artetik;
	6. Igan zen zeruetarat, non jarria baitago Jainko Aita guziz botheretsuaren eskuinean;
	7. Handik ethorriko da bizien eta hilen jujatzerat;
	8. Sinhesten dut Izpiritu Sainduaren baithan;
	9. Eliza katoliko Sainduan, Sainduen partaliertasunean;
	10. Bekhatuen barkhamenduan;
	11. Haragiaren piztean;
	12. Betiere iraunen duen bizitzean.

IXTORIOA
Ama Birjinaren heriotzea

	Bere-Seme Jesus, zerurat iganez geroztik, Ama Birjina bizi izan zen oraino hogoi eta bi urtheren heina, Jondoni Joani Apostoluaren etxean; Jerusalemen hil zen. Mariak ez zuen bekhatu orisinalik izan, eta behinere ez zuen huts den mendrenaz bere arimako garbitasuna histu; horrengatik haren gorphutza ez zen hobian usteltzen hasi ere. Bertzalde ez zen hobian luzaz egon. Maria hil eta laster, haren arima eta gorphutza batetaratu ziren, eta aingeruek, atseginezko eta laudoriozko kantu errepikaz, beren erregina ereman zuten zeru gorenetara. Andre-dena Mariaren, arima eta gorphutz, zerurat altxatzea ez da fedezko artikulu bat, bainan gauza segura da, Elizak irakasten daukuna; eta, Elizak gertakari miragarri horren orhoitzapena eginarazten dauku Andredena Maria aboztukoaren bestan, hilabete harren hamabortzean.

	4. Zer erlisione zuten Apostoluek konbertitu behar zituzten nazionek?
	Apostoluek konbertitu behar zituzten nazionek, bereziki bi aiphatuenek, Grekek eta Erromanoek, ez zuten egiazko Jainkoa ezagutzen. Egiazko Jainkoaren orde, adoratzen zituzten berek asmaturikako eta eginikako jainko faltso batzu, harriz, zurez, zilharrez edo urhez eginak; hekieri ziozkaten beren sakrifizioak eskaintzen. Beren erlisioneko bestetan, ez zuten maizenik itsuskeriarik eta tzarkeriarik baizik egiten.

	5. Zer egin zuten Apostoluek nazione heien konbertitzeko?
	Nazione heien konbertitzeko, Apostoluek egin zuten Jesus Jaunari berari egiten ikusi ziotena, Jesusek bertzalde egiteko manatu ziotena. Gan ziren nazione guziak jotzeko gisan, nor bere eskualderat, eta, Izpiritu Sainduak argiturik, predikatzen ibili ziren egun toki batean, bihar bertze batean, jendearen beharraren arabera. Hiri batetarik urrundu gabe, eliza bat han egiten edo establitzen zuten; erran nahi da hiri hartan aphezpiku bat eta aphezak uzten zituztela, giristinoak Jainko legean argitzeko eta jarraikarazteko. Giristinoen artean zerbeit makur edo aharra altxatzen zenean, Apostoluek ardura letrak edo epixtolak igortzen ziozkaten, behar ziren argien eta xehetasunen emaiteko, eta elgar maitatu behar zutela orhoitarazteko. Xede beraz, lehenbiziko giristinoen argitzeko, Jesus hil eta urthe multxu baten buruan, lau Ebanjelioak iskribatu zituzten, san Mathiu eta Jondoni Joani Apostoluek, san Lukek eta san Markek. Bertzalde san Lukek Elizaren hastapenak ezagutarazi derauzkigu izen hau: Apostoluen egintzak, dakharken liburu Sainduan.

	6. Erran diezaguzu hitz laburrez zer egin zuen Jondoni Petri, Apostoluen buruzagiak?
	Juduek ez zuten nihor Jondoni Petri apostolua bezenbat pertsekutatu. Herodes erregeak preso altxarazi zuen, eta jadañik haren hil eguna berexia zen eta hartua; bainan aingeru batek libratu zuen. Jerusalemen Eliza establitu ondoan, han berean bertze Apostoluekin, eta heien huruzagi bezala, egin zuen lehenbiziko Kontzilioa [Elizako buruzagien bilkura]; gero Antioken establitu zuen Eliza. Hiri hartan lehenbiziko aldikotz, Jesu-Kristoren erlisioneari jarraikitzen zirenak izendatu zituzten giristinoak [Edo Kristinoak, Kristauak; erran nahi da Kristoren haurrak]. Azkenekotz, 42garren urthean, Erromarat ethorri zen. Erroma zen orduan munduko hiri nausia. Han Jondoni Petrik finkatu zuen bere Alki Saindua, erran nahi da han bere egoitza hartu zuela betikotz. Handik munduko giristino guzieri manatzen zioten; handik misionestak, Ebanjelioaren predikariak, igortzen ziozkaten nazione guzieri. Han martirioa jasan zuen Jondoni Paulorekin.

IXTORIOA
Jondoni Petriren eta 
Jondoni Pauloren martirioa

	Salbatzailearen sortzetik 64garren urthean, bazen jadanik hainitz giristino Erroman. Egun multxu bat iraun zuen su batek hiriaren erdia suntsitu zuen. Erromako enperadore zen orduan odol egarri zen gizon bat, Neron. Erran den su hori Neronek giristinoen gain eman zuen, eta hasi zen pertsekutatzen. Nork erran zonbat hilarazi zuen! Hiru urtheren buruan, Jondoni Petri eta Jondoni Paulo hartuak izan ziren eta preso ezarriak. Hiruetan hogoi eta zazpian, presondegitik athera zituzten eta hiltzerat ereman. Hiritik kanpora zirenean, elgarrenganik urrundu baino lehen, elgar samurki besarkatu zuten. Paulori lephoa moztu zioten. Petri gurutzefikatua izan zen. Bainan, sobra ohore zitzaiolakotz Jesus bere Nausia bezala hiltzea, galdegin zuen gurutzefika zezaten buruz behiti, eta hala egin zuten.

	7. Geroztik nola deitu zituzten, bai Erroman Jondoni Petriren ondoko izan zirenak, bai bertze Apostoluen ondokoak?
	Geroztu, Erroman Jondoni Petriren ondoko izan zirenak deitu zituzten Aita Sainduak. Jondoni Petri Apostoluen buruzagia zen bezala, Aita Sainduak dire Eliza guziaren buruzagiak, giristino guzien aitak eta argitzaileak. Bertze apostoluen ondokoak deitzen dire aphezpikuak. Aphezpikuek ez dute Aita Sainduak bezala, arimeri buruz, Eliza guzian manatzen; bainan aphezpiku bakotxak manatzen du, diosesa deitua den, Elizaren parte batean. Aita Sainduak emaiten dio aphezpiku bakotxari bere diosesa; eta, beti eta gauza guzietan, aphezpikuak Aita Sainduaren azpiko eta eskuko dire.

IXTORIOA
Jerusalemeren funditzea

	Jondoni Petri hil eta laster funditua izan zen Jerusalemeko hiria. Hiruetan hogoi eta hamarrean, Titus, Erromako enperadorearen semea, ethorri zen hiri horren setiatzera. Nola Juduek ez baitzituzten hiriko atheak ideki nahi, Titusek bere baithan egin zuen, gosearen bidez amor emanaraziro ziotela. Hanbatetarainoko gosetea izan zen hiri barnean, non oinetakoak eta harmetako larru uhalak jaten baitzituzten. Ama batek bere semea hil zuen eta errerik jan. Halarik ere Juduak gogor egon ziren sei hilabetez. Bainan azkenean Erromako tropak sartu ziren hirian, eta han oraino karriketan, guduak, gudu izigarri batek iraun zuen bortz egunez. Titusek Tenploa osorik utzi nahiko zuken; bainan soldadu batek ileti piztu bat artiki zuen harat norapeit, eta zen guzia suntsitu zen inguruko etxekin. Bertzalde hiri gehiena erre zen. Hola bethe baitzen Jesus Jaunaren aspaldiko hitza! Ezen Salbatzaileak nigarrez errana zuen, funditua izanen zela Jerusalemeko hiria, eta Tenploko harri bat ez zela bertzearen gainuen geldituko. Desmasia hortarik lekora, Juduak norat-nahi barraiatu ziren, eta, geroztik, Jesus Jainko Jauna hil zuen populu hura munduaren lau bazterretan hedatu da: bainan sekulan gehiago ezin bildu izan da nazione baten berritz egiteko, eta bizkitartean ez da osoki suntsitzen. Bizi da beti, Jesu-Kristo gure Jaunaren Jainkotasunaren lekuko bezala.

	8. Zenbat denboraz pertsekutatu zituzten giristinoak?
	Giristinoak pertsekutatu zituzten hiru ehun urthez. Apostolu guziak martir hil ziren; Jesu-Kristoren dizipulu guziek, lehenbiziko Aita Sainduek eta lehenbiziko aphezpikuek, nahiago izan zuten beren bizia galdu, ezenez eta beren fedea ukhatu. Alderdi guzietan, edo-zoin adinetako, edo-zoin ethorkitako, edo-zoin ofiziotako martirez leher izan zen: denetarat, hamabietarik hamabortz milihunetarako arte hori.

IXTORIOA
Zenbat pairatu zuten lehen giristinoek

	Zer-nahi egin eta asmatu zuten giristinoeri jazartzeko. Beren herriko lurra galarazten zioten, khentzen ziozkaten beren ontasunak, hilarazten zituzten oinazerik ikharagarrienen erdian. Bai zer-nahi on zen giristino gaixoen kontra: Hindaxak, hetan loturik eta bortxaturik zapartarazteko; burdinazko orraze batzu, haragien xirtxikatzeko; sua, suan gorritu krisailak, olio irakitua, berun urtua. Batzu bestieri janarazten ziozkaten: bertze batzu bizirik larrutzen zituzten edo erretzen; erhotik khentzen ziozkaten begiak, hortzak, behatzak. Giristinoek gorde behar zuten mezaren entzuteko, eta gainerako bertze zeremonietan aurkhitzeko. Biltzen ziren, edo oihanetan, edo zonbeit etxetan, edo maizenik lurpean. Lurpean ezen egin zituzten zilo edo harne handi batzu, hirietako karrikak edo plazak iduri, han beren hilak, bereziki martirak ehorzteko, han heren bilkuren atxikitzeko. Lurpeko barne hek deitzen dire Katakonbak. Katakonbarik aiphatuenak dire Erromakoak. Hautan hereziki kausitu dituzte aldareak, kofesa-lekuak, mezaren erraiteko eta komuniatzerat emaiteko gauzak, hitz batez, aphezek eta fededun xoilek behar dituzten guziak. Bertzalde, Katakonbetako paretetan diren pintadarek garbiki irakusten dute, orduko Eliza oraiko Eliza ber-bera zela, orduan oraiko sakramendu berak zirela; ezen pintadura hetan aurkhitzen dire sakramendu guzien seinalerik ederrenak eta ukigarrienak.

	9. Zergatik horrela pertsekutatzen zituzten giristinoak?
	Giristinoak, Ebanjelioko manamendueri jarraikiz, garbitasunean bizi ziren; urrun zagotzin paganoen josteta lohi eta ahalkegarrietarik. Hekien bizitzeak kondenatzen zuen beraz paganoen bizitzea, eta horrengatik hauk gezurrez erraiten zuten, giristinoek gizon guziak higuin zituztela; eta giristinoeri kalte egin nahiz, hedatzen zuten bertze asko gezur tzar eta kanore gabeko. Bertzalde, giristinoek ez zituzten enperadoren nahi zuzen kontrakoak onhartzen eta bethetzen; bereziki, nihola ere giristinoak ezin bil zituzten jainko faltsoen adoratzera, eta hekieri sakrifiziorik egitera. Enperadoreak, hekientzat ez baitzen beren buruaz bertze Jainkorik, khexatzen ziren, hasarretzen eta errabiatzen; eta egin ahalak egiten zituzten heien nahiari oldartzen ziren giristino atrebitu hek suntsitu beharrez. Bertzalde oraino, debruak ez zezaken jasan, hainbertze jende Jesus Jaunari eta haren Elizari jarraiki zadin; eta, nahiz giristinoek ez zuten bazter guzietan ongirik baizik egiten, Satan, etsai amarrutsuak, paganoak ekhartzen zituen heien pertsekutatzera.

	10. Jesus Jaunak ez zuen-a aintzinetik erran, pertsekuzione horiek guziak izanen zirela?
	Bai Jesus Jauna pertsekuzione horietaz, eta Elizak, munduak diraueno, jasan beharko dituen bertze guziez mintzo zen, noiz eta ere baitzioten bere Apostolueri eta dizipulueri: «Igortzen zaituztet bildotxak otsoen artera bezala. Ni pertsekutatu nauten bezala, zuek ere gizonek pertsekutatuko zaituzte. Gaizki ekharriko eta ibiliko zaituzte nere izenarengatik; eta zuek hilaraziz, usteko diote Jainkoari atsegin eman.» Bainan, elhe garratz horien ondotik, Salbatzaileak erran zuen: «Ez beldurrik izan; mundua garhaitu dut, eta ez zaituztet eskutik utziko.»

	11. Zer ondorio ekharri dute, zer argi eman daukute pertsekuzionek?
	Pertsekuzionek garbiki irakutsi dute giristinoen erlisionea Jainkoarenganikakoa dela; eta hori bi gisaz. Lehenbizikorik: nork, Jainkoaz kanpo, emaiten ahal zioten martireri hainbertze oinaze, tantitu gabe, eta gehiago dena, lorietan jasaiteko indarra. Bigarrenekorik: nola hanbat etsaiek alderdi guzietarik, trufatzen, belzten, jotzen, lehertzen zuten denboran, nola iraun, nola bereziki, egin den bezala, hazkartu behar zuen eta hedatu giristirioen erlisioneak, Jesu-Kristoren erlisioneak, ez balu Jesu Kristok berak, erran nahi dut Jainkoak, bizirik atxiki eta indartu?

IXTORIO
Martir aiphatuenak

	Izan ziren segidan hamar pertsekuzione, guziak Erromako enperadorek manatuak. Apostoluen eta lehen dizipuluen ondotik, martir aiphatuenak izan ziren; Inazio, Antiokeko aphezpikua, Erroman bestiek bizirik jan zutena; san Saturnino, Frantzia Tolosako aphezpikua, burua lehertua izan zuena eta gorphutza zatikatua; san Denis Pariseko aphezpikua, zoinari burua pikatu baitzioten; san Polikarpo, Jondoni Joaniren diszipulua, bizirik erre zutena; san Pothin, Frantzia Liongo lehenbiziko aphezpikua, azote ukhaldika hilarazi zutena; santa Blandina esklabu [1] gazte bat, giristino lagunak harritu zituena bere ezin kordokatuzko indar sainduaz; san Irene, san Pothinen ondotik Liongo aphezpiku izan zena, eta bertze hemeretzi mila giristinorekin hilarazi zutena; san Xipirine, Afrika Kartagoko aphezpikua, lephoa moztua izan zuena; Jondoni Laurendi, Erromako lehenbiziko diakrea [2]. Hau lehenik izigarriki azotatu zuten, odola purrustan zariola, eta gero su arin baten gainean erisaila batean ezarri, emeki emeki erre zadin. Jondoni Laurendik ez zuen errenkuratzeko hitz batere athera, eta azken hatseraino othoitzean haritu zen bere burregoentzat. Azkenean aiphatu behar ditugu Tebako lesioneko [3] soldaduak. Soldadu haukien aintzindaria zen san Maurizio. Nola ez baitzuten beren giristino fedea ukhatu nahi, enperadoreak hamarretarik bati lephoa motzarazi zioten; gero, ustez izituko zituen, bertze hamarretarik bat hilarazi zuen; bainan ikusirik beti hitz eta urhats beretan gogor zaudela, azkenekotz guziak garbiarazi zituen.

	[1] Esklaboak ziren gaxo batzu, bertzen azpiko zirenak, bainan nola? Osoki eta zer[...] jendeak izan ez balietz bezala, azienden pare. Halako hainitz bada oraino Afrikan.
	[2] Diakreak ziren aphezpikuek hautatzen eta kontsekratzen zituzten gizon batzu, komuniatzerat emaiteko, Elizako ontasunez arta hartzeko, jende beharraren laguntzeko, eta katiximaren egiteko.
	[3] Lesioneak Erromako tropetan ziren, garetan erresimenduak bezala, bainan hainitzez handiagoak. Lesione bakotxean bazen 6.600 gizonen ingurua.

	12. Nork geldiarazi zituen giristinoen kontrako pertsekutzioneak?
	Giristinoen kontrako pertsekuzioneak geldiarazi zituen Konstantin enperadoreak. Berak bathaioa errezebitu zuen san Silbestre Aita Sainduarenganik. Osoki libro utzi zuen Eliza; gehiago dena, sustengatu zuen, eta handik harat giristinoak agerien jarraiki ahal izan ziren beren erlisioneari.

IXTORIOA
Konstantin enperadorearen konbertsionea

	Gerla zuen Konstantin enperadoreak, eta bere tropekin bazohan etsaiari buruz. Betbetan, airetan, iguzkia baino gorago, gurutze distirant bat agertu zitzaion, hitz haukiekin: «Hunekin garhaituko duk etsaia.» Gurutzea eta hitz horiek, enperadoreak bezala, ikusi zituzten haren tropa guziek, eta ez ziren guti harritu. Biharamunean Konstantinek gurutzea ezarrarari zuen bere banderen gainean, eta gero borthizki jokatu zitzaion etsaiari. Xahutu eta lehertu zuen; eta ezaguturik Kristori esker baizik ez zuela bere etsaia hala garhaitu, guzien jakinean giristino egin zen, eta, harren aintzineko enperadorek bezala erlisionea persekutatzeko orde zaindu zuen eta handizki lagundu (313).

HIRUGARREN ZATIA

Elizak garhaitzen ditu heretikoak

314garren URTETIK ETA 
450garren URTHERAINO
(137 urthe)

	1. Nola baliatu zen Eliza Konstantinek eman zion libertateaz?
	Konstantinek eman zion libertateaz Eliza baliatu zen, Ebanjelioaren agerian goraki predikatzeko, eta paganoen konbertitzeko. Ospitaleak egin zituen eri pobrentzat, xaharrentzat, eta umexurtxentzat. Ordu artio gizonak gizona higuin zuen; ordu artio, ongi errana izan den bezala, gizona gizonarentzat otso zen. Elizak bihotzetan piztu zuen elgarrentzateko amodio miragarri bat. Horra nola zen Eliza mendekatzen pairarazi ziozkaten pertsekuzione izigarriez: Jesu-Kristo bezala ongia gaizkiarentzat bihurtuz.

IXTORIOA
Nola bizi ziren 
bai paganoak bai giristinoak

	Paganoek ez zituzten jende beharrak eta haurrak batere laguntzen. Aitzitik, hekien legen arabera, haur herbail eta gaizki-eginak hil behar ziren. Hetxek ez baitzuten jende eria, ezindua, irabaz biderik emaiten ez zuena urrikari! holakoak nola nahi bazterrerat uzten zituzten. Eskualde guzietan, hamarretarik bederetziak esklabo ziren. Esklaboak merkatuetan erosten ziren; abreak bezala beren nausiek lanean harrarazten zituzten, eta gero, zahartu eta ezindu zirenean, zokorat artikitzen den gutieneko artarik eman gabe.
	Jesu-Kristoren erlisioneak aldiz irakusten zuen gizon guziak anaia direla, zeruko Aita beraren haur direlakotz; irakusten zuen elgar maitatu behar dugula, eta ez diotegula, bertzeri egin behar, bertzek guri egitea nahi ez ginukenik. Erlisione miragarri horri jarraikiz, lehenbiziko giristinoek berehala amodio, karitate handi bat irakutsi zuten pobre eta esklaboen aldera; emeki emeki esklaboak hainitzez gutitu ziren, eta frango lekutan ez zen gehiago bihirik gelditu; jende beharra, giristinoeri esker, lagundua eta artatua izan zen.

	2. Eliza luzez utzi zuten-a bakean?
	Ez, Eliza ez zuten luzez bakean utzi; pertsekuzioneak gelditu orduko, etsai berri batzu agertu zitzaizkon.

	3. Zer etsai izan zuen bada Elizak pertsekuzionen ondotik?
	Elizak pertsekuzionen ondotik izan zituen etsaiak ziren: heretikoak eta xismatikoak. Heretikoek sinhesten eta irakasten zituzten Jesu-Kristoren irakaspenen kontrako gauza batzu; eta aldiz ez zituzten nihola ere sinhetsi nahi Jainkoak Elizari erran diozkan, eta Elizak fedezko artikulu bezala irakasten dituen egia batzu. Xismatikoak ere Elizatik kanpo, Elizaren kontra emaiten ziren, Elizaren zuzenezko buruzagieri obeditu nahi ez ziotelakotz.

IXTORIOA
Lehen heretikoak

	Elizak, erlisioneko gauzetan, ez dezake hala ez denik, ez sinhets, ez irakats. Jainkoari hortaz eskerrak diotzogula! Bertzenaz zer bilhakatu behar ziren Jesu-Kristoren irakaspenak, hainbertze heretikoen solas makurren eta gezurren erdian! Ariusek zion Jesu-Kristo ez zela Jainko, bainan bakharrik gizon handi bat. Eutikesek ihandesten zion Jesus ez da gizon ez handi ez ttiki; Jesus Jainko da eta bakharrik Jainko. Bertze batek, Nestoriusek, zaasan Jesu-Kristoren baithan badirela bi presuna. Jainkoarena eta gizonarena. Bertze asko gauzetan ez ziren heretikoak xuxenago mintzo, eta ez zuten hobeki elgar aditzen. Mazedoniusen arabera, Izpiritu Saindua ez da Trinitate Sainduko hirugarren presuna, bainan xoilki aingeru bat. Bertze batek zion Izpiritu Saindua dela xoilki Aitarenganikakoa, eta ez Semearenganikakoa ere. Zonbeitek irakasten zuten debrua, Jainkoa bezala, betidanikakoa dela eta beti iraun beharra; bertze zonbeitek zioten gure arima Jainko dela, eta ez dela bekhatu orisinalik [Sortzean ekhartzen dugun bekhatua, Adamen bekhatuarengatik]. Hitz batez, heretikoek bazabilkaten zer nahi solas makur, zer nahi zorokeria asmatzen zuten. Beharrik, agindu zuen bezala, Jesu-Kristo beti bere Elizarekin baitzen eta baita, Elizaren sinhestea, Elizaren irakaspena beti garbi eta xuxen atxikitzeko!

	4. Nola jazarri zitzaioten Eliza heretikoeri eta xismatikoeri?
	Eliza heretikoeri eta xismatikoeri jazarri zitzaioten, eta garhaitu zituen, Jesu-Kristoren irakaspenak gero-eta hobeki argitan ezarriz; irakaspen hek goraki eta ahal bezenbat indarrekin adiaraziz, bai bere Aiten liburuen bidez, bai bere Aita Sainduen eta Kontzilio ekumenikoen sententzien [Gauza baten gainean sententzia emaitea da, gauza hura hala dela edo hula dela garbiki eta segurki erraitea] bidez.

	5. Nor deitzen ditutzu Elizako Aitak?
	Elizako Aitak dire gizon saindu eta jakintsun batzu, Elizaren lehen mendetan Jesu-Kristoren erlisionearen alderdia, bai hitzez, bai iskribuz, hazkarki atxiki dutenak; heki esker hainitz arimetan piztu zen fedea; Elizari beraz eman zioten hainitz haur edo ume, eta horra zertako deituak diren Elizako Aitak.

IXTORIOA
Zortzi doktor handiak

	Elizako zortzi Aita aiphatuenak deitzen dire oraino Elizako zortzi Doktor eta Irakasle handiak, zeren giristino legea garbiki, nasaiki eta miragarriki irakatsi baitute. Hek dire: san Athanasio, Aletsandriako aphezpikua, behin baino gehiagotan erresumatik kanpo igorria izan zena, egiazko fedearentzat zuen ezin hautsizko atxikimenduarengatik. Athanasioren izena, naski harrek egina delakotz, ekhartzen du fedezko egien bilduma eder batek.
	San Gregorio, Nazianzeko Seme, Konstantinopleko aphezpiku izan zena. Izendatu zuten teologoa [1], haren irakaspenak osoki ederrak eta segurak zirelakotz.
	San Basilio, Zesareako aphezpikua, jakitate handiko gizona, ezin gehiago ona eta samurra pobren aldera, bainan pertsekutatzaileri buruz burdina bezen gogorra.
	Jondoni Joani Krisostomo, erran nahi da, urhezko ahoduna deitua izan dena, xoragarriki mintzo zelakotz.
	San Anbrosio, Milaneko arxapezpiku, Theodosio enperadorea eskumikuz jo zuena, erran nahi da, Elizarekilako batasunetik khendu, haitz bati adar bat pikatuz khentzen zaion bezala; eta hori, zeren Theodosiok Thesalonikako hirian zazpi mila arima zuzenik gabe hilarazi baitzituen.
	San Jerome, apheza, liburu Sainduak latinerat itzuli zituena.
	San Agustin, Afrika Hiponako aphezpikua, hainitz liburu eder eta hedadura handikoak utzi dauzkiguna.
	San Gregorio Handia, aita Saindua. Hunek asko populu ekharri zituen giristino egitera. Bertzalde, san Gregoriori esker, Erromako hiria eta Italia guzia goseteak ez zituen xahutu: hari esker oraino Barbaroak [2] ez ziren Italiaz eta Erromako hiriaz beraz jabetu.

	[1] Teologoak dire erlisioneari behatzen zaizkon gauzetan, heien argitzeko eta xehatzeko, Jainkoak Elizaren bidez eman dauzkigun irakaspenez baliatuz, lanean hari diren gizonak. Bixtan da, hortan ere, bertze gauzetan bezala, badirela izpiritu batzu bertzeak baino erneagoak eta xorrotxagoak.
	[2] Urruntxago ikusiko da zer ziren Barbaroak.

	6. Erraguzu zer ziren Kontzilio ekumenikoak?
	Jadanik errana izan da, Kontzilioak direla Elizako buruzagiek egiten dituzten bilkura batzu, erlisioneko gauzen gainean elgar aditzeko, eta behar diren argiak emaiteko. Kontzilio bat ekumenikoa da, Kontzilio hartarat Aita Sainduak munduko aphezpiku guziak deitzen dituenean, eta Kontzilio harren irakaspenak bere baiaz finkatzen ditutenean. Kontzilio ekumemiko bat mintzo denean, giristino izan nahi duenak behar ditu harrek erranak sinhetsi, harrek manatuak egin.

IXTORIOA
Lehenbiziko Kontzilioak

	Apostoluek Jerusalemen, Jondoni Petri buruzagi, egin zuten Kontzilioaren ondotik, huna zoin izan ziren lehenbiziko Kontzilio ekumenikoak.
	— Nizeako Kontzilioa, hiru ehun eta hogoi eta bortzean (325). Kontzilio harrek kondenatu zituen Ariusen irakaspenak.
	— Konstantinopleko Kontzilioa, hiru ehun eta lauetan hogoi eta batean (381). Kontzilio harrek kondenatu zituen Mazedoniusen irakaspenak.
	— Efesako Kontzilioa, lau ehun eta hogoi eta hamekan (431). Kontzilio harrek kondenatu zituen Nestoriusen eta Pelaioren [Pelaiok zion, haurrek ez dutela sortzean Adamen bekhatuaren ondorio tzarrik batere ekhartzen, eta gizonak, bere indar xoilaz, graziaren laguntza berezia gabe, zerua irabazten abal duela] irakaspenak.
	— Kalzedoneko Kontzilioa, lau ehun eta berrogoi eta hamekan (451). Kontzilio harrek kondenatu zituen Eutikesen irakaspenak.

	7. Elizak zertako horrela kondenatzen zituen fedearen kontrako irakaspen guziak?
	Elizak fedearen kontrako irakaspen guziak kondenatzen zituen, lehenbizikorik, Jesu-Kristok bere hitza oso eta garbi begiratzea manatu ziolakotz, eta bigarrenekorik, arimak heretikoen gezurren bidez galtzerat ez uzteko.

	8. Heretikoek eta Xismatikoek ez othe diote bada Elizari kalterik baizik egin?
	Ez, heretikoek eta xismatikoek alderdi onik ere izan dute Elizarentzat. Nola gaixtagin hek hari baitziren Ebanjelioan ez zirenak han kausitu beharrez, fededunek ere arta gehiago ekhartzen zuten Ebanjelioaren ongi ezagutzeko. Elizak bertzalde garbikiago xehatzen zituen eta irakasten heretikoek ukhatu edo makurtu nahi zituzten egiak; horrela fedea argitu eta finkatu zen arimetan, eta Ebanjelioaren ezagutza lasterrago eta segurkiago hedatu zen jenden artean. Heretikoek beraz Elizaren lana errextu bezala dute; ezen Elizaren lehenbiziko lana edo egitekoa da, munduan Jesu-Kristoren irakaspenen hedatzea. Eta nola pertsekuzionek irakutsi baitzuten giristinoen erlisionea Jainkoarenganikakoa zela; halaber heretikoek jendea ekharri zuten ikustera, zonbat ederrak eta segurak ziren giristino legearen irakaspenak.

	9. Noiz agertu ziren lehenbiziko FRAIDEAK?
	Lehenbiziko heretikoen denbora bertsuan, hirugarren mendean, agertu ziren lehenbiziko fraideak. Orduan, erran dena, nahi zuenak erlisionea agerian eta bakean segi zezaken. Munduan sobra galbide atzematen zuten, eta Jesu-Kristori hurbilagodanik jarraiki nahi ziren giristinoak, gaten ziren bazter toki batzuetara, mortura, han, bakhartasunean, hirietarik eta gizonen builatik urrun, zerua segurkiago irabazteko. Hek izan ziren lehenbiziko fraideak. Hetarik gehienik izan zen Ejiptoan, San Antonio fraide guzien nausiaren ondotik, eta harren azpiko. Frantzian aldiz Jondoni Martin, Turseko aphezpikuak, egin zituen lehen bi komentuak, laugarren mendean.

IXTORIOA
San Antonio

	San Antonio, Ejiptuarra, aitoren-seme zen. Hogoi urthetan mortuan bizitzera gan zen, zituen guziak bere arrebari eta pobreri emanik. Bakharrik bizi izan zen, lehenik itsaso gorriari hurbil diren mendietan eta gero Thebaidako eremu zabal eta ixiletan. Egoitzatzat harroka zilo bat zuen; ohetzat, ihizko xareta bat; jan edantzat ogi puxka bat eta ur gazitu xorta bat; eta hauk ere ez zituen ukitzen iguzkia sartu ondoan baizik. Bainan betiereko bakhartasun hori, eta gorphutzeko gozotasun guzien eskasia hori baino hainitzez dorpheago zitzaizkon bere arimako antsiak eta hersturak. Beti munduko orhoitzapen galgarriez hartua eta unatua, beti debruaz borthizki tentatua, bere buruarekin borroka bezala lehertua hari zen; eta gudu hortan garhaitua izanen zen, ez balitz othoitzari eta penitentziari khartsuki jarraiki, eta Jainkoaren grazia berezi batek ez balu haren bihotza hazkartu eta sustatu. Ez zen erori; aitzitik, hogoi eta hamabortz urthetako, hamabortz urthez ihardoki ondoan, osoki nausitu zitzaion etsai gaixtoari; handik harat Satanek ez zaukan gehiago Antonioren lilluratzeko esperantzarik. Antonio mortuan bizi izan zen lauetan hogoi eta bortz urthez, Jainkoa adoratzen eta zerbitzatzen zuelarik. Giristinoak milaka jarraiki zitzaizkon, hura bezala bizitzeko.

LAUGARREN ZATIA

Elizak populuak argitzen ditu 
eta bide xuxenetan sarrarazten

450garren URTHETIK ETA 
1500garren URTHERAINO
(1050 urthe)

	1. Zertan zen Eliza bortzgarren mendean, Konstantin enperadoreak libertatea eman zionetik ehun urtheren buruan?
	Bortzgarren mendean, Konstantinek Elizari libertatea eman eta ehun urtheren buruko, munduaren lau bazterretan hedatua zen Ebanjelioa, eta Erromanoen azpiko jende guzia giristino egina zen. Ez zen gehiago heretikorik edo paganorik Barbaroak [1] baizik.

	[1] Erromanoek barbaroak deitzen zituzten Erromako enperadorearen azpiko ez ziren nazione guziak. Hitzkuntza horrek erran nahi du arrotza. Barbaroa edo arrotza, Erromanoentzat biak bat ziren. Bizkitartean, nola Erromako lurretarik kanpo jendea ez baitzen hain argitua eta eskolatua, Barbaroak, erran behar balin bada, populu erdi basa batzu ziren, eta gutiz gehienak paganoak, hala nola Frantsesak eta Angelesak.

	2. Nola konbertitu edo giristino bilhakatu ziren Barbaroak?
	Bortzgarren mendean, Barbaroak jabetu ziren Erromako enperadorearen azpiko ziren toki guziez. Toki hetan baziren jadanik aphezak eta aphezpikuak. Bertzalde, Aita Sainduek eta aphezpikuek igorririk, asko misionest khartsu gan ziren Barbaroen eskualdetan Ebanjelioaren predikatzerat, eta maiz eta ardura misionestek mirakuiluak egiten zituzten. Nazione hez-gaitz hek miresten zituzten giristinoen bertuteak, eta berak giristino egiten ziren.

	3. Non bizi ziren horrela konbertitu ziren Barbaroak?
	Horrela konbertitu ziren Barbaroak bizi ziren Europan: eta hetarik atheratuak, eta emeki emeki eginak dire, egungo egunean Europan ikusten ditugun nazioneak.

IXTORIOA
Klobis erregea konbertitzen da

	Lehen lehenik, barbaro guzien artean, katholiko egin ziren Frantsesak. Klobis, Frantsesen erregeak, emaztetzat hartu zuen printzesa katholiko hat, Klotilda deitzen zena. Maiz eta ardura, Klotilda sainduak bere senharrari egin ahalak egiten ziozkan jainko faltsoak utzarazi nahiz; bainan Klobisek ez zuen holakorik aditzen; gertakari miragarri batek konbertitu beharra zen; huna nola.
	Alemanak, Rhin deitzen den ur handiaz alde huntarat ethorririk, Frantsesen lurretan hedatzeko heinean ziren. Klobis lehen bai lehen badohakote bere tropekin, eta bi harmadek elgar jotzen dute Tolbiakeko zelhaian. Joite bat izan zen izigarria, eta Frantsesak gibelerat hasi ziren. Klobisek orduan, bere emaztearen erranez orhoiturik, othoitz hau egiten du gora gora: «Jesu-Kristo, Klotildaren Jainkoa, eman diezadazu etsaiaren garhaitzeko indarra, eta zure baithan sinhetsiko dut.»
	Hainbertzenarekin Frantsesak berritz ere suhartzen dire; Alemanak xehakatzen dituzte, erregea hiltzen diote, eta gelditzen diren hondarrak ihesi igortzen dituzte ur handiaz bertze aldera. Klobisek bere hitza atxiki zuen. Ethorri zen Reimseko hirirat; san Remi hiri hartako aphezpikuarekin ikasi zituen behar zirenak, eta gero, bere soldaduetarik hiru milarekin, bathaioa errezebitu zuen san Remiren eskutik. Klobis izan zen beraz katholiko egin zen barbaro aintzindari lehen lehena; eta horra zertako, ordutik eta beti, Frantziak garhaiatu izan duen izen lorios hau: Elizaren lehen umea, Elizaren alaba zaharrena.

	4. Zer ongi egin zioten Elizak konbertitu zituen nazione barbaroeri?
	Hasteko, Elizak nazione barbaroeri eman zioten fedea, ontasun guzietan baliosena. Bertzalde, nola erdi basak eta jite sorjesekoak baitziren; nola zernahi tzarkeriari eta lohikeriari emanak bizi baitziren, emeki emeki argituz, eskolatuz, saindutuz, Elizak ekharri zituen eztitasunaren, garbitasunaren, justiziaren eta karitatearen maitatzera, eta araberan bizitzera; hitz batez, Elizak Barbaroen artean landatu zituen populuen zoriona dakharketen bertute guziak.

IXTORIOA
Nola Aita Sainduak eskualde 
batzuen nausi edo errege egin ziren

	Erran bezala, Frantzia zen nazione guzietan lehen lehena konbertitu; hala hala ez da izan nazionerik Eliza Frantziak bezenbat maitatu eta lagundu duenik. Lonbardak [Barbaro tzar batzu] Italiaz jabetu nahiz abiatu zirenean, Frantziari, Pepin Frantsesen erregeari, hel egin zion Aita Sainduak. Bi aldiz Pepin bere tropekin Alpesez [Alpesak mendi handi batzu dire, Frantziaren eta Italiaren artean] bertze aldera gan zen, eta Lonbardak leherturik, hogoi eta bi hiriz jabetu zen; hiri hek, guzien jakinean, Aita Sainduari eman ziozkan edo, hobeki erraiteko, bihurtu.
	Geroxago, Xarlemañe Frantziako enperadore handiak emaitza hori erreberritu zuen; bai eta lur eta hiri gehiago ere eman ziozkan Aita Sainduari.
	Horra nola Aita Sainduak egin ziren eskualde batzuen nausi edo errege. Ez da munduan Aita Sainduaren nausitasuna eta erregetasuna baino zuzenagorik; eta nihon populua, jende xehea bereziki, ez da Aita Sainduaren lurretan bezenbat egiazko zorionez gozatu. Bertzalde gauza ona eta beharra da, Jainkoaren nahiaren araberako gauza, Aita Saindua nihoren azpiko edo meneko izan ez dadin. Libroki, nihoren beldurrik gabe, eta nihork debekatu edo trabatu gabe, behar zaiote Aita Saindua mintzatu bere haurreri, mundu guziko giristinoeri. Horrengatik erran diteke Aita Sainduen erresuma giristino guzien, Eliza guziaren ontasuna dela; eta giristino guzien intresa eta dretxoa da, Aita Saindua errege izan dadin, Aita Sainduak bere lurrak izan detzan.
	1870ean, Aita Sainduari ebatsi ziozkaten bere lur guziak, eta geroztik Aita Saindua preso bezala dago bere Erromako egoitzan, eta egoitza harren athetaraino badohazko etsaiak trufatzera eta mehatxatzera.
	Giristinu on guziek Jainkoari galdegin behar diote khartsuki Aita Saindua, ahalik lasterrena, bere lurren, Elizako ontasunen nausi eta errege, zuzen den bezala, utz dezaten, Aita Sainduari beraz bihur dezoten zuzen kontra hartu dioten bere erresuma.

	5. Zoin gizonek bereziki konbertitu, eskolatu, eta bide xuxenetan ezarri zituzten Europako nazioneak?
	Europako nazioneak konbertitu, eskolatu eta bide xuxenetan ezarri zituzten gizonak, izan ziren bereziki fraideak. Fraideak bizkitartean ez ziren beren baitharik lan horri lotu eta jarraiki. Fraideak gaten ziren Aita Sainduek eta aphezpikuek igortzen zituzten tokietarat, eta beti Elizako buruzagien erranak egiten zituzten. Baziren asko fraide mota, asko fraide ordena edo familia [Erregela beraren azpiko diren, eta, maizenik, arropa bera duten fraidek eta serorek egiten dute fraide edo serora ordena bat, familia bat].

	6. Zoin ziren orduan, eta zoin dire oraino fraide ordena aiphatuenak?
	Orduko fraide ordena aiphatuenak, egungo egunean oraino irauten dutenak, dire: Benediktanoak, San Benediktok edo Benoatek establituak; Frantzizkanoak, San Frantsesek establituak; Dominikanoak, San Dominikek edo Domingok establituak.

	7. Nola bizi ziren fraide hek?
	Fraidek beren bizia penitentzia garratzenetan zaramaten. Beti hari ziren edo othoitzean, edo esku lanean, edo Ebanjelioaren predikatzen. Fraidek eginak dire Europako laborantza lur gehienak; lehenago ez zen oihanik, larrerik eta ihiztokirik baizik; fraidek lurrak atheratu dituzte, ondu, gizendu, eta lehenago ihirik eta lapharrik baizik ikusten ez zen tokietan, biltzen da, fraideri esker, zer-nahi bihi eta fruitu. Denbora hetan nihor gutik liburutan zakien, nihor gutik eskola pixka bat bilhatzen zuen. Fraideak aldiz beren etxetan, beren komentuetan, liburutan lehia handiarekin hari ziren; jende xehea ere asko lekutan urririk eskolatzen zuten, eta fraideri esker ez dire galdu aspaldiko zaharrek eginikako liburu eder aiphatu batzu. Fraidek bertzalde pobreak eta eriak artatzen zituzten karitaterik samurrenarekin.

IXTORIOA
Mahometanoak

	Zortzigarren mendean, herstura ikharagarri batean gertatu ziren Eliza eta populu giristinoak. Siriako, Palestinako eta Ejiptoko eskualdea, Afrikako itsas hegi guziaz, eta Espainia osoaz jabetu ondoan, Araba Mahometanoak [1] Espainia Frantziatik berexten duten mendiez [2] alde hunrarat ethorri ziren, eta Frantzian hedatzera zohatzin. Mahometanoek, beren ustez, gauza ona, zerua merezi zuen gauza egiten zuten, giristino guzien ahalaz hiltzea, eta jendea beren gezurrezko erlisioneari bortxaz eta biziaren penan jarraikaraztea. Bainan Frantsesek hazkarki ihardoki zioten, eta Charles Martel [3], Frantsesen aintzindariak, funditu zituen Poitiersko hiriari hurbil. Hainitz eta hainitz hilak gelditu ziren, eta bertzeak iziturik ihesi gan. Handik hogoi eta zazpi urtheren buruan, Pepin erregeak osoki hutsarazi zioten Frantziako lurra.

	[1] Mahometanoak dire Mahometen erlisione gezurrezko eta zikhinari jarraikitzen direnak; hala nola Arabak eta Turkoak. Mahomet, gizon tzar ta lizuna, seigarren mendearen akabantzan agertu zen.
	[2] Mendi hek deitzen dire Pireneak.
	[3] Martel, erran nahi da, martilua edo mailua. Izen hori eman zieten Frantsesen aintzindariari zeren, martiluarekin edo mailuarekin harriak xehatzen eta porroskatzen diren bezala, xehatu eta porroskatu baitzituen etsaiak.

	8. Nola deitzen dire Elizak populueri hainbertze ongi eta laguntza egin zioten denbora hek?
	Elizak populueri hainbertze ongi eta laguntza egin zioten denbora hek deitzen dire arteko mendeak (1).

	[1] Ordu arterainoko denborak deitzen dire mende zaharrak; denbora hek, erran den bezala, arteko mendeak; eta geroztikakoak mende berriak; arteko mendeak hasi ziren 474garren urthean, eta akabatu 1453garren urthean.

IXTORIOA
Grekak [1] xismatiko egiten dire

	Bederatzigarren mendearen azkenera, xismatiko egin ziren Grekak. Aita Sainduak ez zuen onhetsi nahi izan Konstantinopleko [2] aphezpikutzat Photius apheza. Hau orduan abiatu zen, bai eta ez ziola Aita Sainduari obedientzarik batere zor; eta haren alde jarri ziren, bai Konstantinopleko enperadorearen azpiko zen jende guzia, bai Rusiano populu ttikia, orai nazione handi bat bilhakatua dena. Photius bere irakaspen makurrekin kondenatu zuen kontzilio ekumeniko batek; bainan ez zen bide xuxenerat itzuli, eta Greken Eliza gelditu zen Erromako Elizatik berexia, arbola bati pikatzen zaion adarra iduri. Photiusek bertzalde ez zuen sinhetsi nahi Trinitate Sainduan, Elizak irakasten duen bezala, Izpiritu Saindua bardin Semearenganik heldu dela, nola Aitarenganik. Zonbait denboraren buruan, Grekek nahi izan zuten Erromako Elizarekin baketu eta batasunean sartu, ziotelarik: Elizaren irakaspen guziak onhartuko zituztela, eta obedituko ziotela Elizako buruzagi zuzeneri; hori hitzeman ere zuten goraki Frantzia Liongo Kontzilioan, hamahirugarren mendean. Bainan laster beren hitzak ahantzi zituzten, eta egungo egunean oraino Grekak xismatiko eta heretiko dire.

	[1] Grekak dire iguzki aldeko nazione batzu. Xismatikoak deitzen dire Elizako buruzagi zuzeneri, guziz Aita Sainduari, obeditu nahi ez dietenak.
	[2] Konstantinople da orai Turkiako hiri nausia.

	9. Zoin izan dire arteko mendetako saindurik aiphatuenak?
	Arteko mendetako saindurik aiphatuenak izan dire:
	San Remi, Frantzia Reimseko arxapezpikua; harrek bathaiatu zituen Klobis erregea, eta harrekin giristino egin ziren lehen Frantsesak;
	San Gregorio zazpigarrena, Aita Saindua; hau Alemaniako enperadoreari bortizki jazarri zitzaion, Elizaren libertatea begiratzeko;
	San Urbain bigarrena, Aita Saindua; hau ere, san Gregorio bezala, gudukatu zen Elizaren libertatea zaintzeko. Bertzalde san Urbaini esker egin zen lehenbiziko gurutzadea [1];
	San Bruno; harrek establitu zuen Xartrosen [2] ordena hertsia;
	San Bernat, fraidea eta hainitz fraiden Aita; san Bernatek establitu zuen Frantzia Zitauko komentu famatua; san Bernatek bere suzko predikuez eginarazi zuen bigarren gurutzadea;
	San Luis, Frantziako erregea; hunek egin zituen zazpigarren eta zortzigarren gurutzadeak;
	San Tomas, Italia Akinakoa; hau da Elizak izan duen Teologorik jakintsunena.

	[1] Gurutzadea: erran nahi da, gerla saindua. Gerla horietarat gaten ziren guziek gurutzearen seinale bat agerian bazakarkaten sorbaldaren gainean; horra zertako gerla horiek deituak diren gurutzadeak, erran nahi da gurutzedunen gerlak.
	[2] Xartrosak dire beti ixiltasunik handienean bizi diren fraide batzu.

IXTORIOA
Gurutzadeak

	Toki sainduak, nola Jerusalemeko hiria eta Jesu-Kristoren hil-hobia, Turko Mahometanoen eskuetarat eroriak ziren. Aspalditik giristinoak Jerusalemera beilan gaten ziren, Salbatzailea bizi eta hil izan zen tokietan belhaunikaturik, othoitzik khartsuenen egiteko. Bainan Turkoek trufatzen zituzten, laidoztatzen, jotzen, eta batzuetan hiltzen ere bai. Hori gehiago ezin jasana zen.
	Hamekagarren mendearen azkenera, Urbain bigarrena, Aita Saindu Frantsesa, Frantziarat ethorri zen; kontzilio bat bildu zuen Clermoneko hirian; eta han, hainbertze kharrekin mintzatu zen, hain ongi irakutsi zuen zonbat pairatzeko zuten giristinoek Jerusalemen, eta zoin gaizki ziren Turkoen menean Jesu-Kristo bizi eta hil izan zen tokiak, non han ziren guziak, eta baziren milaka, xutitu baitziren oihuka ziotelarik: «Jainkoak nahi du! Jainkoak nahi du!» Eta hitzeman zuten ganen zirela Jerusaleme Mahometanoen eskuetarik libratzera. Gerla saindu hortan soldadu izan nahi zuten guzieri, Aita Sainduak sorbaldan lotu zioten oihal gorrizko gurutze bat. Horrengatik soldadu hek deituak izan dire gurutzedunak, eta gerla hek gurutzadeak.
	Gurutzedunak beraz gerla Saindura gan ziren Godefroa de Bouillon aintzindari; eta hiru urtheren buruan, hartu zuten Jerusalemeko hiria.
	Izan ziren bertze zazpi gurutzade, bat bertzearen ondotik. Azkenekoan hil izan zen san Luis, Frantziako erregea. Arteko mendetan ez da egina izan gurutzadeak baino gauza ederragorik eta baliosagorik.

BORTZGARREN ZATIA

Zer egin duen Elizak azken mende hautan

1500garren URTHETIK ETA
1890garren URTHERAINO
(390 urthe)

	1. Zoin izan dire, azken mende hautan, Elizaren ixtorioko gertakaririk handienak?
	Elizaren ixtorioko gertakaririk handienak, azken mende hautan, izan dire:
	Protestanten heresia [1], eta Trentako Kontzilioa:
	Misione katholikoen hedatzea;
	Frantziako Erreboluzionea;
	Batikaneko [2] Kontzilioa, 1869an.

	[1] Heresia da Elizak irakasten duen fedezko gauza baten ukhatzera thematzea.
	[2] Batikana deitzen da Erroman Aita Saindua dagon jauregia. Jauregi hau josia bezala da Jondoni Petriren Eliza handi, eder, pare gabekoari. Eliza hartan egiten ziren 1869an Kontzilioko bilkurak.

	2. Erraguzu Protestanten heresiaren gainean dakizuna.
	Hamaseigarren mendean, Luther deitzen zen fraide arnegatu bat hasi zen Elizaren irakaspenen kontrako gauza batzuen predikatzen. Aita Sainduak kondenatu zuen; bainan Luther ez zen bide onera bihurtu; aitzitik erlisione guzia desegin beharrez abiatu zen, ukhatzen zituelarik erlisioneko egia gutiz gehienak. Ukhatzen zuen Aita Saindua eta aphezpikuak Elizaren buruzagi zuzenak direla; ukhatzen zituen sakramendu gehienak; ukhatzen zuen badela Purgatorioa, eta obra onen bidez zerua irabaz ditakela.— Zion, ez diogutela ohore berezirik zor, ez saindueri, ez eta ere Andredena Mariari. Nola gizonaren jaidura tzar guzia lausengatzen baitzituen, frango jende, guziz Alemanian, jarraiki zen Lutheren irakaspen gezurrezkoeri. Suisan, bertze heretiko nausi batek, Kalbinek, gezur berak hedatu zituen, eta bertze asko gainetik.

	3. Nola jazarri zitzaion Eliza Protestanten heresiari?
	Protestanten heresiari jazartzeko, Aita Sainduak Kontzilio ekumeniko bat bildu zuen Autrixia Trentako hirian. Trentako kontzilioak garbiki eta goraki kondenatu eta herraustu zituen Lutheren, Kalbinen, eta bertze protestanten irakaspen galgarriak.

IXTORIOA
Misione katholikoak

	Protestanten heresia, ondikotz, kalte handia egin zuen Europan. Elizatik berexi zituen, Elizari khendu eta ebatsi ziozkan Angleterra, Alemania gehiena, eta Suisa. Bainan, Jainkoari eta bere misionesteri esker, Elizak alde batetik galtzen zuena bertze aldetik irahazten zuen. Eskualderik urrunenetan, salbaien eta paganoen artean, miragarriki, hedatuz zohan Jesu-Kristoren ezagutza eta amodioa.
	Dominikanoek Indietan prediratzen zuten Ebanjelioa, eta Trentako Kontzilioa bildu zenean, Indietan bazen hiruetan hogoi mila giristino baino gehiago.
	San Frantses Zabierekoak, Eskual-herriko semeak, gurutzefika eskuan bi mila lekho baino gehiago kurritu zituen, eta zer-nahi jende konbertitu zuen, bereziki Japoneko erresuman. Kristobal Kolonbek Amerikak atzeman zituen hamabortzgarren mendearen akabantzan; harren ondotik laster gan ziren harat Frantzizkanoak, eta haukien hitza adituz, Amerikanoak milihunka giristino egin ziren.
	Jesuistek fedearen argia ereman zuten Bresilerat eta Xinarat.
	Eta heltzen ziren bazter guzietan, misionest katholikoek populuak giristino legera bilduz, bide segur eta gozo batzuetan bezala ezartzen zituzten. Misionesteri esker, populu hek egiazki urus ziren.

	4. Zoin izan dire denbora hetan, eta ondoko bi mendetan, Elizako saindurik aiphatuenak?
	Asko Saindu eman ziozkan Jainkoak Elizari, protestanten heresiari ihardokitzeko; aiphatuenak dire:
	San Inazio Loiolakoa, Espainia eskual-herriko semea; Inaziok establitua da Jesuisten [Jesuista, erran nahi da, Jesusena. Jesuisten ordena deitzen da Jesusen Konpainia] ordena;
	San Frantses Zabierekoa, hau ere Eskualduna; hunek Ebanjelioa predikatu zuen Indietan eta Japoneko erresuman;
	Santa Teresa, espainola, Karmeliten ordena erreberritu eta hobeki moldatu zuena;
	San Frantses Salesekoa, Suisa Genebako aphezpikua; hunek zer-nahi protestant konbertitu zuen; eta bertzalde utzi ditu debozioneko liburu batzu hainitz onak eta ederrak;
	San Bizente de Paulo, Frantzian, Akitzeko ondoan sortua. Hunek establituak dire Lazariztak deitzen diren aphez misionest batzu; hunek oraino establitu zituen ospitaletako serorak, gerlarat soldaduen artatzeko gaten diren Serorak. San Bizentek bertzalde zer-nahi asmatu zuen eta egin jende beharren, umexurtxen, xaharren, ezinduen eta galbidetan zabiltzanen laguntzeko, hazteko, familiatzeko, belhatuaren ligatik atheratzeko, eta salbatzeko.
	Joani Batista de la Salle dohatsua; hunek establituak dire haurrak hain ongi altxatzen dituzte eskola giristinoetako Frerak, Baionan, Hasparnen, Dona Palen, Ustaritzen, Maulen, eta bertze asko lekutan ikusten ditugun Frerak.

	5. Zer pertsekuzione jasan behar izan zuen Elizak Frantzian, iragan mendean?
	Iragan mendearen akabantzan, 1789an, hasi zen Erreboluzionea. Oro nahasi zituen Frantzian. Erregeren orde bertze gobernamendu bat ezarririk, erregeari, Luis hamaseigarrenari, lepho moztu zion. Bainan erregeak baino ere higuinago zituen Eliza gizonak. Elizari, erlisioneari, nahiko zioken Erreboluzioneak lephoa moztu; erlisione nahiko zuken Frantzian osoki hil eta suntsitu. Aphezpiku, aphez eta fraide ahal guziak hil zituzten; bertzek Frantziatik ihes egin behar izan zuten; elizak hetsi zituzten; Elizako ontasunak ebatsi eta saldu, eta ez zen gehiago ez meza emaiterik, ez bertze zeremonia egiterik haizu. Hamar urthe iraun zuen pertsekuzione izigarri harrek. Hamar urtheren buruan Napoleon lehenak, laster enperadore behar zenak, Aita Saindu Pio zazpigarrenarekin, antolamendu bat egin zuen, Konkordata deitzen dena. Antolamendu harri esker elizak ideki ziren, eta lehen bezala Frantsesak libroki jarrai ahal izan ziren beren erlisione sainduari.

	6. Nola hari da beti Eliza arimen konbertitzen eta salbatzen?
	Giristino tokietan, Elizak arimak argitzen, konbertitzen eta salbatzen ditu aphezpikuen, aphezen eta fraiden bidez: hauk Jainkoaren hitza adiarazten dute; hauk, sakramenduak emanez, arimak Jainkoaren graziaz hazten eta hazkartzen dituzte. Giristino ez diren tokietarat, Elizak misionestak igortzen ditu. Beti izan dire, eta beti badire, eta orai sekulan baino gehiago, misionest khartsuak, edo zoin zokotara, paganoen eta salbaien erdira, deusen beldurrik gabe gogotik dohatzinak, Ebanjelioaren predikatzeko, Jesu-Kristori arimen irabazteko; hek, atseginekin zer-nahi gaitz eta nahigabe, gosea, erretzeko beroa, hormatzeko hotza, eritasunak eta heriotzea bera, arimen salbatzeko jasaiten dituzte. Bazter guzietan Elizak eskolak idekitzen ditu; bazter guzietan, zer-nahi karitatezko asmuen bidez, haurrak, eriak, xaharrak, beren ariman eta gorphutzean gerizatzen, artatzen eta sendatzen ditu. Azkenean, fedearen osorik eta garbirik atxikitzeko, eta gure denboretako erran eta irakaspen makur eta galgarrien kondenatzeko, kontzilio ekumeniko bat bildu izan du Erroman, 1869an, Abendoaren zortzian.

	7. Nola deitzen da Kontzilio hori? Zoin Aita Sainduk bilarazi zuen? Eta zer irakaspen handi dauku bereziki eman?
	Azken kontzilioa, Erroman 1869an bildu zena, deitzen da Batikaneko Kontzilioa.
	Kontzilio hori bilarazi zuen Aita Saindu Pio bederatzigarrenak.
	Kontzilio horrek, garbiki eta fedezko artikulu bezala, irakatsi dauku, Aita Sainduak ez dezakela hala ez denik irakats; Aita Sainduaren hitza segurki egia dela.
	Bai, Aita Saindua mintzo denean Aita Saindu bezala, erran nahi da Eliza guziaren buruzagi bezala, eta erlisioneari behatzen zaion zerbeit irakasten duenean, Eliza guzia, katholiko guziak irakaspen harren onhartzerat eta sinhesterat hertxatzen eta bortxatzen dituelarik, orduan, xoilki orduan, bainan orduan beti, Aita Saindua egiaz mintzo da; orduan Aita Sainduak ez dezake hala ez denik erran edo irakats. Hori, diot berritz ere, Batikaneko Kontziliotik hunat, fedezko artikulua da, Jainko bat badela bezen hazkarki sinhetsi behar duguna; hori sinhetsi nahi ez duena, ez da katholikoa, Elizatik kanpo da.

	8. Nor da Pio bederatzigarrenaren ondoko Aita Saindua, orai Eliza guziaren buruzagi, giristino guzien Aitzain eta Argitzaile dena?
	Pio bederatzigarrenaren ondoko Aita Saindua, orai Eliza guziaren buruzagi, giristino guzien Artzain eta Argitzaile dena, da Leon hamahirugarrena. Leon hamahirugarrena Aita Saindutzat hautatu zuen kardinalen bilkurak edo Konklabak, 1878an, otsailaren 20ean.

	9. Eliza lur huntan izan othe ditake behinere bake osoan?
	Ez, Eliza ez ditake lur huntan bake osoaz goza. Jesu-Kristo gure Jaunak errana da, hura bera pertsekutatu duten bezala, haren Eliza ere mende guzietan pertsekutaturen dutela.

	10. Zoin dire egungo egunean Elizaren etsairik gaixtoenak?
	Egungo egunean Elizaren etsairik gaixtoenak dire franzazonak, eta hauk iduri bertze bilkura edo zozietate galgarri batzu, beren lan tzarra maizenik gordeka egiten dutenak, eta Aita sainduek asko aldiz kondenatu dituztenak. Framazonak eta erran delako bertze zozietate horietako jendeak, Leon hamahirugarrenak berritz ere eskumikuz jo ditu, erran nahi da, Elizatik kanpo artiki; eta Aita Sainduak giristino guzieri manatzen diote zozietate edo bilkura horietarik, edo zoin izen ekhar dezaten, atzartasunik handienarekin urrun dadien.

	11. Eliza hariko othe da luzez oraino arimen salbatzen?
	Eliza arimen salbatzen hariko da munduak irauten dueno; eta deusek, ez eta pertsekuzione izigarrienek ere, ez diote khenduko arimen salbatzeko lehia eta ahala; ezen Jesu-Kristok Elizari hitzeman dio ifernuko indarrak, erran nahi da gaixtaginak, ez zaizkola nausituko, eta bera harrekin izanen dela menderen mende.

	Egizu Testament berriko ixtorioaren bilduma laburzki.
	Jesu-Kristo gure Jauna, Jainkoak Adami agindua, profetek hainbertzetan aiphatua, eta munduak lau mila urthez igurikatua, Bethlemen sortu zen Maria Birjinaganik; hogoi eta hamahiru urthez bizi izan zen Juduen artean; Ebanjelioa predikatu zuen, egin zuen zer-nahi mirakuilu, eta gizonaz goragoko bertuteak irakutzi zituen bere solas eta urhats guzietan. Judu eskergabek gurutzefikatu zuten, bainan piztu zen hirugarren egunean. Jesus Jauna gizon guzien salbatzeko ethorria zen, eta gizon guziek zeruko bidea ezagut eta har zezaten amoreagatik, establitu zuen Eliza. Bere dizipuluen artean hautatu zituen hamabi Apostolu, eta eman zioten buruzagi bat, Jondoni Petri, lehenbiziko Aita Saindua izan zena. Zerurat igan baino lehen, Jesus Jaunak Apostolueri manatu zioten Ebanjelioa predika zezaten mundu guzian, eta harren baithan sinhetsiko zutenak bathaia zetzaten. Apostoluak hedatu ziren lurraren lau bazterretara, eta jende hainitz konbertitu zuten. Hiru ehun urthez giristinoak pertsekutatuak izan ziren, Jesu-Kristo bera egina izan zen bezala; bainan nahiz milihunka hiltzen zituzten, beti emendatzen hari ziren. Azkenean Konstantin enperadoreak libertatea eman zion Elizari, eta Eliza ordutik agerian haritu zen arimen salbatzen, arimako eta gorphutzeko zerbait beharretan ziren guziak laguntzen zituelarik, etsai guziak garhaitzen, eta bereziki heresiak; heresieri ihardokitzen zioten, heresiak ezeztatzen zituen bere doktoren jakitatearen eta bere Kontzilioen irakaspen guziz seguren bidez. Elizak konbertitu zituen Europan egoiterat ethorri ziren nazione barbaroak, eta arteko mende guzietan haritu zen nazione heien argitzen, eskolatzen eta, saindutzen. Protestanten heresia agertu zenean, Aita Sainduak Kontzilio bat bildu zuen Trentan, eta protestanten gezurreri buruz, Trentako Kontzilioak argitan eman zituen eta irakatsi egiarik premiatsuenak. Orduan ere agertu ziren, alde batetik misionest khartsuz leher, Indietan, Japoneko erresuman eta Ameriketan jendea osteka konbertitu zutenak; eta bertze aldetik saindu handi eta predikari [1] famatu batzu, Eliza bere edertasun eta ontasun pare gabekoan hobeki ezagutarazi eta maitarazi zutenak. Beti, gezurrari buruz, egiaren hedatzeko, egiaren osorik eta garbirik atxikitzeko, Elizak misionestak igortzen ditu giristino ez diren tokietarat; giristino tokietan fedea hazten du eta hazkartzen, aphezpikuen, aphezen eta fraiden bidez. Azkeneko urthe hautan, Pio bederatzigarrenak egin du Batikaneko Kontzilio ekumenikoa; eta Kontzilio harrek fedezko artikulu bezala irakatsi dauku, Aita Saindua, erlisioneko gauzetan, beti egiaz mintzo dela, ez ditakela makur mintza. Guzien buruan, Eliza frango pertsekutatu dute, frango pertsekutatuko dute oraino; bainan Eliza, Jesusek hitzeman diolakotz, segur da iraunen duela munduaren akabantzaraino, eta munduaren akabantzaraino hariko dela beti arimen konbertitzen eta salbatzen.

	[1] Frantzian, predikaririk famatuenak izan ziren, hamazazpigarren mendean, Bossuet, Fenelon, Massillon, aphezpikuak, eta Burdalu, jesuista.

LAUDATUA IZAN BEDI 
JESU-KRISTO GURE JAUNA!

Iturria: Erlisionearen ichtorioa laburzki, Laurent Diharassarry. Lasserre baithan, 1890.