NERE BIDEAN

Emeterio Arrese

__________

NERE BIDEAN

Emeterio Arrese-k
idatzitako
GOITITZAK

Tolosako Er-batzar edo Aiuntamentu goitiyak aurtengo (1913) euskel-jaietarako gogo guziz ordaindurik ezarri dira Arrese'tar Emeterio jaun argitsubak eder-t-egoki neurturik idatzitako gai abek

Tolosan, E. Lopez-en etxian
1913-garren urtian

__________

ITZAURRENA

	Aspalditik neukan nere bakar-aldietan ernetako amets-loreak sorta batean bildu ta argitaratzeko asmoa. Bañan ez dakit noiz arte egongo nitzan ala beti asmotan, baldiñ Tolosa-ko zaindari dauden Batzarkide jaunak nere gogoari eman ezpazioten erantzun alaigarri bat.
	Beren laguntzaz irtengo dira nere buruko txokotan ipurtargien antzera illunpean zeuden gogo-tar egazale gaxoak: aldi oberik etzitzaiekien aurtengo Euskal-Jayak, emen ospetu bear diranez, dakartena baño.
	Artu bezate ba jaun argidotar oiek nere bar-barrendik ordañez demaietan esker bero ta ziñetsua.

* * *

	Irrintzi gutxi entzungo da "Nere Bidean". 
	Udazkeneko txori-negarrak orbel tartean banatzen diran bezela goititz-osto zurbill oietan mintsu dijoaz, ez dakit nora! nere biotzeko eresirik geyenak.
	Ez arritu; neke gabe, ariñ ta txoro, pozezko lorategian piripilinpauxen eraz nebillela zirudin garayan poz-eztiya baño aldi geigotan arkitu izan det zorigaitzezko lixtorra.
	Toki gorde ta irixpide zallean dago nunbait bizitz ontako ezti leun ori.
	"Nere Bidean" asten dan irakurlea urrutiraño joan litekenik ezderizkiyot zaletasunez ongi osatuba ezpadago beintzat: aldapa, lugorri ta oziñ asko duen bidea eziñ izan eroso ta alaigarriya.
	Baña nik au aitortu arren ez det uste bide ori guziya era bat soilla danik.
	Gogoz jarraitu ezkero izango al da noizik-beiñ arnas'artzeko ainbat kerizpe ttanttoka-ttanttoka dariyon itur-ondoko zumardietan. Biotzari au atseden alditxo bat eman ondoren berriro pittin-pittinka aurrera dijoanak zerbaiten ordaiñgarriya arki lezake "Nere Bidean".
	Irakurlea: emengo baxterren batian exerita urtien mende makurturik dagola ikusten dezunean apurtxo bat maitatzen badezu, zorionez beteko da goititz-sort onen
Egillea

__________

AMA!

		Il-berri latz au artutako egunean 
		Ameriketan idatziak

Biotz barrengo naigabe latza 
leguntzen dute malkoak
lore legor bat udan bezela 
egun-sentiko lanbroak. 
Argatik orain negar ta negar 
ase nai luke kolkoak, 
t'argatik ere len baño geigo 
maitatzen ditut bertsoak; 
oiek amatxo, malkoak dira, 
malko mardul ta beroak
nere gogotik mara-muaa gaur 
ixuritako tantoak.
«Ama!»... Zer izen maitagarriya, 
zer itz xarrur, eztiduna, 
biotz-mugira guziak sendo 
ernai-azten dizkiguna! 
Ori da gure ordu zalletan 
gogoz aitatzen deguna, 
anima larri miñerituen 
oroitz-iturri leguna; 
ama zan lenaz nere penaren 
sendakai on txit biguna, 
t'ura gabe gaur eziñ nezake 
garaitu bizitz astuna. 
Etorkizun bat ona neukala 
iritxi nayaz obea 
Euskal-erritik urrundu nitzan
urrundu... doakabea! 
utzirik ango baserritxo ta 
nere kutun xar maitea. 
Une txar batez arturik ala 
bear ez nuen bidea, 
geroztik ez det iñoiz arkitu, 
iñoiz ez lengo pakea;
damu garratz ta zatilariyaz 
ergaldu zait megopea!
Tristura makur illungarriya 
beñere kentzen ez dana 
datorkit orain gogoraturik 
il zaidan ama laztana;
egiya zan, bai, ark neri onuntz 
netorren garaiz esana;
Jauna, barkatu; penaz aitu da 
ni gabe soill arki zana!; 
il da lo negon irten-goizean 
alboraturik nigana 
muxu emanda ezpaiñ tartean 
malko bat utzi zirana! 
Oroitutzen naiz nola goiz artan 
nik ez ikusteagatik 
negarrez antxe gela txokuan 
egon zan bakar-bakarrik; 
etzait aztuko gero neketan 
eultziyaz ongi lepotik 
ama gaxuak nola esan zidan 
asnas estu bat egiñik: 
«seme bazoaz, bazoaz orla 
amaren aldamenetik; 
betiko gabaz nere biotza 
estaliko da gaurtandik!».
Alaz guziyaz mundu berrira, 
esker gabeko semea,
bideztu nitzan... t'arrezkeroztik...
auxen da bakartadea! 
Ikusi nai ta nabaitu ezin 
sorterriko mugaldea 
itxas-ertzean gau t'egun nabil 
irudipenaz betea; 
umezurtzaren basamortuko 
negu beltz, illun, luzea, 
igaroko det oroimen-leyaz 
jasorik biotz trixtea.
Antxen eritu baten antzera 
egingo det nere jira 
zorabio ta kezka tartean 
uts-utsa dagon kabira; 
kupigarrizko zorigaitz ontan 
noan!..., noan sorterrira, 
amatxo xarra il dan leku ta 
jayo nitzan alderdira. 
Inguraturik alako puxka 
maiteak dauden tokira 
otoitz egiñaz an bizi nai det 
zeruetara begira. 
Lengo nekien ordañez orain 
zeruban erdi-erdian 
zure anima garbiya bego, 
soiñ otza berriz lurpian. 
Illargizko gau damorrigarri 
ixil-ixil ta geldian
zauden tokira urbilduko naiz 
egoitz ezti samurrian 
amatxo, zuri adiratzera 
koita guziyak batian...
illak bakarrik entzuten duten 
izkera maitagarrian!

			Habana-n 1903-ko urtean

__________

EUSKAL-ERRIA

Ara zer alai dagon 
gure sorterria 
aritz, pago ta lizar 
bikañez jantzia. 
Alde bateko mugan 
itxas ugaria 
arkaitza jo t'astintzen 
bere apar txuria; 
saroi oparotsuak, 
kerizpe geldia, 
baserritxoak nunai 
ta nunai pakia; 
mendi-gain bakoitzean 
txabola txikia, 
artalde bat ondoren, 
gero... gurutzia!

__________

BASOTAR BATEN KANTUA

Itxas aldeko mendi-gaiñ au da 
aritz ta pagoz betea 
nere jauregi basakoya ta 
ni naiz emengo erregea; 
txakur ernai bat ondoren daukat 
arrotzen zanko zalea, 
ori da nere lagun leyala, 
aizkora berriz legea.

	Ni gaur bezela nere 
	guraso zarrak len 
	egatz ugariya dun 
	arrano abillen 
	antzera loki gabe 
	beti-beti gallen 
	jayotzetik il arte 
	izan ziran emen.

Bear bezela gorderik zintzo
aien obi zar goituba 
arkaitz ondoko baso beltzian 
darukat bizi-lekuba; 
errezago da noski tontor au 
indarrez neri kenduba 
beiñ izan baño len ikustia 
tximistaz purrukatuba.

	Irrintz alai egiñaz 
	udara ta negu 
	nere deadar otsa 
	mendiyak maite du; 
	ez da bere kolkoan 
	ez da, ez, uju-ju!...
	lagun detan ekaitza 
	besterikan sartu.

Kopet illundun arrotz ergala 
griña gaiztoaz panparroi 
oyu t'erronkaz iñoiz bezela 
a, gizajoa!, betor, bai; 
betor, eta naiz ondoren izan 
uritar beste mill'etsai 
guzik batian ez dira nere 
erasoaren diña gai.

	Betor, betor, albadu, 
	betor onuntz gora 
	txakur salatiya ta 
	ni gauden basora;
	baldin igoko balitz 
	an luke lepora
	jaso t'eskuban zorrotz 
	daukatan aizkora.

Emen ez dago mendi gañean 
or bean ainbat azari, 
emen legeak gordetzen dira 
zelayan ez bezin garbi; 
negubak ere jazten baditu 
elur-lumaz txuri-txuri, 
elur au bean loi biurtzen da, 
goi ontan berriz iturri.

	Gizon argi t'aundiya 
	bere ustez izanik 
	zelaitarrak basoan 
	aldu zer egiñik?
	Aritz lodi tartean 
	iñolaz oraindik 
	makal-enborra sortzen 
	ez det ikusi nik.

Or bealdeko gezur-zuloan 
dabillen etsai-taldea 
ezin liteke izan beñere 
euskal-mendiyen jabea; 
jakin bezate, jakin arrotzak 
il arte beti nerea 
izango dala bai, erru pola!
baso beltz eder maitea.

__________

EGUN SENTIYA TA ILLUNABARRA

		Mokoroa'tar Eduardo-k eresalduak

            I

Egun sentiya dator 
goizero bezela 
argi txintaz banatzen 
milla sentiera; 
gero txokon batetik 
mendiyen gañera 
irtengo da par-irriz 
eguzki epela 
nagitasun guziak 
lurrari kentzera.

Goi argitzen danian 
zerbait urrutiya 
eskutatzen dijoa 
izarren argiya; 
urdiñ-urdiñ jantzirik 
zerupe garbiya 
laister osatutzen da 
ud'egun berriya, 
ainbeste poz t'atsegin 
dakarren aldiya.

            II

Ixil-ixilik arkitutzen da 
ixil-ixilik munduba,
ezda mendiyan ezer entzuten 
ezpada ontzen uluba; 
ixilik dago tantai gañean 
lengo txori berritsuba 
lumatxo bigun arro tartean 
gorderik bere buruba.

Gero goi zabal miragarriya 
urrez apaintzen danian, 
otoitz egiñik beti bezela 
oyeratzen geranian...
gau ipartsuak estaltzen gaitu 
lañozko maindirepian 
errugabeko lo, lo, goxua 
egin dezagun pakian.

__________

TXANTXANGORRIYA

Udara joan ta egun illunak 
ondoren datozenian, 
eguzkiya ta gure poz denak 
eskutatzen diranian...
zer ari zera bada kantari 
ordurik ixillenian,
zer ari zera Txantxangorriya 
aiñ era kupigarriyan?

	A, zenbat aldiz ala 
	jardun txit maitian
	txotx baten punttan edo 
	arantza tartian 
	zaudela egon ote naiz 
	an... aldamenian 
	nere penak oroitzen 
	zure jardunian!

Zure kolore ber-bera duten 
osto bakanak lurrian 
arboletatik erori eta 
soil dauden garai berian, 
begiyak xabal-xabal jarririk 
antxe bide baxtarrian 
egoten zera txori gaxua 
negarrez udazkenian.

	Papar gorri txikiya 
	lertzeko zorian 
	lumetan bil-bil arro, 
	darukazunian...
	ez dakit nola negar 
	guziyak batian 
	kabitzen diran zure 
	kolko pollitian!

Ain txukun umill eta geldiro 
jarraitzen zera kantuan 
non ernai beti zuri begira 
egon arren bat onduan 
naigabe pranko banatu gatik 
kantari zauden orduan 
iñoiz ez dizu ari zerala
antzik emango mokuan.

	Ega motxian, furruxt, 
	noiz nai gure aurrera 
	azaldurik mendiyan 
	gora guazela, 
	gidari bat izan nai 
	bazendu bezela 
	beti alboan zabiltz 
	txori maite ergela.

Gero zuk dezun mesedegatik 
ordañak aurrez ematen 
ote zabiltzan esan liteke 
neguba sartu baño len; 
ez bildur euki; elurte gaizto 
aundiyenak izan arren 
gure inguruban arkituko da 
zuretzako diña lurmen.

O txori gaxo, sotil, polita, 
biotz erien laguna, 
eztirotasun makala beti 
kantuan deriyozuna;
zu zera bada, Txantxangorriya, 
zu zera Txantxan-iztuna, 
alakoxe gauz maitagarri bat 
erakusten diguzuna.

__________

SORGIN-DANTZA

		Abestutzeko

Akelar-mendiko atso bildurgarriyak
	dantzan garabiltza, ja ja! 
	    sorgiñ astiyak; 
	    gerade gautiyak, 
	    ikaragarriyak, 
	    etsai galgarriyak,
	indartzen gaitu, ja, ja, ja! 
	    sorgiñkeriyak.

Akelartik Erniyora gau illunian
	    tximista bezela gatoz 
	    tximist'artian; 
	    guzion aurrian 
	    erratzan gañian, 
	    ixkanbil aundian,
	andre Muskiñ erregiña 
	    dabill aidian.

Karraxi, dear, iji-oju ardall batera,
	oinbeste sorgiñ, uju-ju-ju! 
	    egan gora-bera, 
	    odoi beltza gera, 
	    inpernu ber-bera, 
	    auxen da sarrera,
    txibirin-dunba, txistu, txistu, 
    txibirin-trunka-tankera!

__________

IRUKOITZ
	Basojaun, Maitagarri ta Euskaldunak

                I

Gau illun batez ari danean
    ekaitz-eraso larria, 
durunbaz turmoi amilkorra ta
    txistuka berriz aizia,
ez da Basojaun besterik iñor
    ekaitz beltzaren jabia,
au da banatzen darabillena
    jazar ikaragarria.

        Jaun zatilari onek 
            gudalaria-ri
        garaiz ematen dio 
            bere indar ori;
        argatik euzko-tarrak 
            izan dira beti
        asarretu ezkero
            motzen bildurgarri.

                II

Emengo saroi, erreka-txoko,
    itur-goi kerispietan,
asnas leguna banatzen dabil
    illunabar ta goizetan; 
biotz-esnale maitagarriya,
    baldin bagaude neketan 
bere laztanez osatzen gaitu
    lotordu girotsuetan.

        Paketasun gozoen
            ipartxo biguna
        Maitagarri ori da
            ematen diguna;
        intza guri-gurizko
            iturri kutuna,
        gorrotoaren suak
            itzaltzen dituna.

                III

Aldiz dalarik Basojaun bezin 
    kopet illunkor zimurra
euskaldunak du Maitagarri-ren 
    biotz paketsu xamurra;
gogo beroaz artutzen daki,
    maitaturik bere lurra,
gerraldietan burni zorrotza, 
    pake denboran atxurra.

        Maitagarri on eta
            Basojaun suarra,
        gorde zazute biyak 
            euskal-erri xarra;
        eman, eman gogotik, 
            eman guri bada
        biotzian poza ta 
            besotan indarra!

__________

EKAITZA

Amaiturikan Maitagarri-ren
	asnas leguna
gallendutzen da Basojauna-ren 
	erru txar duna;
eraso gogor amorratua, 
	arrats illuna,
aldi askotan atseden-lua 
	kentzen diguna.

Estaltzen dute zeruba odoi
	izugarriak,
guziya dar-dar ipintzen turmoi
	dunbotslariak;
bildurtzen gaitu gau illunean
	tximist-argiak,
t'ez gutxiyago ondorenean
	jazar aundiak.

Zatitzen ditu aizeak gogor
	mendi-buruak, 
urratzen bean ujolak alor
	oparotsuak;
jasa biziya dakar berela
	ekaitz-oyuak
mixto sumiñkor latza bezela
	sube-txistuak.

Sututzen dira tximistarekin 
	zuaitz igarrak
gorritzeraño bere suakin 
	odoi nabarrak;
itxas aldera gainka dijuaz
	ibai azkarrak
gero ta geigo purrukatuaz 
	mendi-baztarrak.

Bordaratzen da amaren deyaz
	bildotx umilla, 
ikulluratzen ardall eriyaz
	bei-talde pilla; 
al-bezin laister egatzak jaso
	t'arrano abilla 
zearka dator basorik-baso
	aterpe billa.

Gañezka datoz itxasoko ur
	amilkariak,
orroaz lengo bagari kiskur
	jostalariak;
t'ur-bits gañean antxeta motel
	kemen gabiak 
bezin larriro portura batel
	txuri-txuriak.

Ekaitz indarrez indar nastuak 
	astinka larri
sortitz-garai bat itxas altsuak 
	ziñez dirudi;
nolabait bere oitik ezin dan 
	gugan irauli
purrukatzen da sorturik bertan 
	apar ugari.

Tontorturikan lengo zelaidi
	berdiñ-berdiñak
etsai kalpardun zalla dirudi
	itxas urdiñak.
A, zenbat kezka, zenbat naigabe
	eraso griñak
gure gogora dakarten... ene!...
	ordu samiñak!

Egun-sentiko marboillen jira
	nabaitutzean
zeru alderonz igotzen dira
	lurriñ ezean 
eresi eder kupigarriak
	otoitz batean,... 
ipiñirik an... gure begiak
	itxas aldean.

Ontan eskillak Eliz-burutik
	goitots-aria
banatutzen du menderaturik
	ekaitz guzia:
Goyak artzen du bere urdintasun
	garbi-garbia
eta biotzak alaigarri dun
	poz-uztargia.

__________

ERESDUN

		Abeslari bikaña dan nesk'aratz bati

Ez da soiñ eder aundiya duten 
    zenbait mirabe bezela
arrokeriyaz bere burua 
    erakusten dabillena;
mendilar-pean gorderik dagon 
    loretxo baten antzera
orri gutxi ta likurt asko-dun 
    lore-biziya da bera.

        Intzez apaindutako
            landare gaztia 
        gezur gabeko biotz
            on baten jabia, 
        abeslari bikaña,
            jator, egokia...
        Esperentxu, zu zera
            bigarren Talia.

Lendabiziko intziriya zuk
    amatxoren magalian 
egin zenduan ama muxuka
    eziñ ase zan batian:
geroztik ala beti maitaro
    amaren aldamenian 
igaro dezu mundu guziya
    agur ta txalo tartian.

        Gau askotan eretsu
            ari zeranian, 
        denok zuri entzuten
            pozez gaudenian 
        esan genezaguke
            ala zaudenian
        aingeruen bat ote
            dezun barrenian.

Illunabar ta gau ixilletan
    erretxinol bat kantari 
asten danian egoten gera
    entzuten gogoz berari; 
bañan iñolaz ez du kantatzen
    txori ark zuk bezin ongi 
eztarritxoan dauzkatzulako
    baten ordez milla txori.

        Naiz parrez egon eta
            naiz egon mintsua 
        beti suspiriyoka
            zure kolkotxua; 
        penaturik urrungaz
            ari dan usua 
        dirudizu kantari
            astean;... gaxua!

__________

SARASATERI

Gabero txori jostalariyak 
ixil-ixilik basuan 
egun-sentiya nabaitu arte 
egoten diran moduan
ots ezti bigun denak lo daude 
arrabataren kolkuan 
zure igurtzi leunaren sai 
intziri batez orduan 
esnatu eta banatutzeko 
alaitasuna inguruan.

Gizaldi denak arritutzeko 
    Jainkoak aukeratuba,
alde guzitan bear zaituen 
    berdin gabeko rnaisuba,
euskal-errien omengarritzat 
    iñolaz ere sortuba,
jakin nai nuke zenbat alditan 
    ote zeran aitatuba;
goi-goi jaso ta zure gizantzak 
    ikutu dezan zeruba
oñarri ara nun darukazun 
    Alarko mendi-buruba.

Lur ontan ez da zuk bezin ongi
    erakutsi lezakenik
illezkorraren kopet argiya
    erramu sortaz jantzirik.
Aitormenaren txalo sendoak
    entzutez gogobeterik
aiek utzita San Fermiñetan
    pozkiro zatoz urrundik
guraso eta lagun maitien 
    besotan atsendu nairik;
napar zera ta naparrak ez du 
    leyaltasuna besterik.
Begiramenaz orain agurtzen 
    zaitugu biotz-barrendik!

				1900

__________

GOITIZLARIEN AITARI

		«ZERBAIT» deritzaion liburua egilleak 
		eskeñi ta ondoren artu sai negoala idatziak

Ez dakit bañan... zerbait-en gatik 
oinbeste kezka ta naspill 
muñetan sartu zaizkidalako 
atseden gabe narabill; 
kolko legortu baten antzera 
egarri latza nairik ill 
nere gogoa iturri billa 
«Zerbait»-en galdez darabill.

Eskeñi on bat egin zidazun 
elkartu giñan gaubian 
lagundi zarren billera-toki 
«Politena» dan batian; 
«Uxua» gero zure abotik
«Ararat»-eko atian
entzun nuen ta ordutik ala 
nago zerbaiten ustian.

Arratsaldero dijoan garaiz 
argitasuna makaltzen
ta goiz-aldean mendi zokotik 
lañua gorontz banatzen 
nere naigoen irazekiyaz 
beti gauza bat oroitzen 
zerbaiten billa nabillelarik 
ezertxo ez det arkitzen.

Ez dezazula iñolaz ere, 
euskeldun goitizlariya,
egun bat geigo luzatu «Zerbait»
orren zai dagon aldiya; 
zabiltz arduraz; arren, ekatzu 
gogo detan pozgarriya; 
itxu dagonak zer nai lezake 
ezpada baldin argiya?

__________

NOIZBAIT

		Len esandako idazti (liburu) ori bidaldu ziranean

Nundik irten da, zer gai narotik
oinbeste dakin iztuna; 
nundikan sortu nere biotza
atsegiñez bete duna? 
Ori da nunbait erakasletzat
Aitor-ek eman ziguna,
Ama xarraren bular gozoaz
ernetu zan euskalduna.

Irudimenez an oz-garbiko 
izar polit igezkorra
bezin argitsu t'azkarra zera
goitizlari on jatorra;
ega biziyaz igaroturik 
zeru, itxas ta legorra
zuk aixa gaintzen dakizu beste 
iñork ezin dun tontorra.

Ongi diyozu lan ontan asko
sarri dirala gogaitzen, 
ez derizkiyot asmo sendua
ortarako izan arren
ego motxakin erreza danik
urrutiraño irixten, 
goitaratu nai t'ezin goiturik
emen nabil ni zoratzen.

Odoi tartean egon ez nedin
eskatu nizun argiya
ta gaur emanik arindu dezu
neukan illunpe nagiya; 
goibeltasunak urratu dira,
alai dakust eguzkiya,
asnas on berri kementsu batez
mugi zait barren guziya.

Biotz-esnale oberik ez det 
egundaño irakurri,
zure «Zerbait»-ek orri gutxitan 
erakusten dit ugari.
Eman dirazun alaitasuna 
eskertu nai arren ongi
itzez iñundik enezake ta...
laztan bat ordañez... tori!

__________

AUPA!

		Umetako lagunak apaltzera bildu giñan gau batian

Atsegintasun aundiya zeukat
arkiturikan orlaxe
mayaren jiran oinbeste lagun,
ondoren Poli ta Joxe; 
mutil koxkorra nitzan garayan
orain amasein-bat urte, 
mundu au orren illuna zanik
ez gendubenian uste, 
amaika jolas eta zorion
biyok eman dirazute
—«iru!» —deitubaz giñadenian
zuek lapur, ni alkate.
Kontzeju-peko koxka zar oiek
itzegiten balekite...
berai entzutez noizko, nola gu
aspertu; noiz gogobete?...
Ala gaur emen zuen artian
arkiturikan oinbeste 
pozkirotasun alaigarri ta
ondoren Poli ta Joxe 
oroitz ederren irazekiyaz
senti nauk len bezi ume. 
Aupa mutillak!, edan dezagun;
ontziyak ur-beltxez bete; 
txistuba jotzen Okolo, jardun, 
—anfekilo-anfekile; 
ta Txurten, i-re, asi propiyo,
ollarranik aztu gabe.
Alegiñezko errabots ontan
lagun zar guziyok naste
dantza gaitian biyurri t'arin
lenaz giñan bezelaxe, 
geren buruko ille txuriyak
egara bialdu arte:
Ea mutillak, ostera berriz
aupa-ka jardun zaitezte! 
—Anfekilo-anfekile!

__________

NEKAZARIEN BIZITZA

               I

Ikusirikan zenbait uri-tar 
nola gaur dan egunean 
ardurik gabe jolasten diran 
oso jolaskai txarrean; 
ikusirikan buru-belarri 
orrela dabiltzanean 
beren poz eta zabarkeriaz 
etsai abillen mendean; 
gañera berriz beste geyago 
arkiturik emen bean
gure izkuntza t'oitura zarrak 
erabat utzi nayean, 
aserre latz ta naigabearen 
bidez nere barrunbean 
zorigaitz asko mugitzen dira 
su ta garrezko labean. 
Askotan ume zital oriek 
nabarmentzen diranean, 
ain gizon txiki narrak izanik 
ustez gallen daudenean,
nekazariai par eta musin 
egiten diztenean 
esanaz oyek bizi dirala 
jakinde motx illunean,
ez dute nunbait oartzen asko 
gaur berak dauden lurrean 
gure aitonak nola ziraden 
guraso zarren legean 
anaitasunez elkarturikan 
jarraitzen beti lanean,
une soill batzuk izan ez gedin 
gero, etorkizunean.

Nekatu arren oneresirik 
lurrak dernaion aldia 
baserritarrak alai dariyo
izerdi-patz ugaria.
Uri-ots ordez udaran txori 
t'iparren sort'eresia 
entzuten daki lagun ditula 
itur-goi ta kerizpia; 
garbai apurrik batere gabe 
dararna bizitz guzia, 
ta jai egunez arturik beste 
atseden osagarria...
ia zer pozkidaz, arin ta lasai, 
mendi-mutil egokia 
laister-bidetik Otoitz-Etxera 
jaisten dan gogoz betia. 
Eta nork ez du bean ikusi 
aiton buru soill argia
kolkoan gañez erakutsirik 
alkandor txuri-txuria
bere kopeta bezin simurra 
t'au bezelaxe garbia?
Nori ez erne biotz-barruan 
poz aundi baten zoria 
oraindik emen ezpada galdu 
euskeldunen jatorria?
Argatik nere goitiz jardun au 
izanik lei ongarria 
Emalleari eskatzen diot 
muñetan irazekia; 
argatik orain ezpanaiz ere 
daidun bertsolaria 
abestu nai det nola bizi dan 
emengo nekazaria.

               II

Egun argitzez ezkillak zintzo 
banaturikan doñua 
ots leun batez dakarrenean 
goizeko dei eretsua 
gogoz erne ta jeiki da lasai 
nekazari doatsua.

Idikitzen du leyatil xarra,...
urdiña dago zerua, 
odoi mordorik batere gabe 
guztiz alai paketsua, 
mendi-gizona begiratzen dan 
auski edo ixpillua.

Atsegin aundiz orla beterik 
lanera zuzen dijua, 
aldiro bere auzo-lagunai 
egiñaz agur-ojua 
t'iñoiz basoak oyartu dezan 
zortziko zarren kantua.

Ala zeruban asten danetik 
sortzen argi-errañua 
t'arratseraño nabaitu arte 
ezkillen otoitz-ordua 
alegiñean ari da beti 
baserritar indartsua.

Izerdi tantoz orniturikan 
alortegi ta sorua,
ia, zer pozkidaz begiratzen dun 
gerora txukun landua!
Euskeldunentzat ariñak dira 
atxur ta golde pixua.

Orrengatikan berak darama 
bizitz alai erosua; 
orrengatikan etxe-ganbara 
t'orrengatik ikullua 
dakuste naro jankayez ura 
t'au bei sallez osatua.

Arrats aldera zerbait illuntzen 
asten danian basua,
urruti jeisten dijoan garaiz 
eguzki nabar sutua 
lantegitikan etxeratzen da 
baserritar nekatua.

Illunabarrez bildurik antxe 
señire-talde osua, 
amona ximel ume zalea 
t'aiton buru soill zintzua...
uraxen da, bai, zorion gaña, 
ura bildera gozua!

O, zer oparo arkitutzen dan 
lengo nekez ordaindua 
sentirik xamur espaiñ tartean 
sentirik aiñ eztitsua 
sukaldetxoan bere zai dauskan 
maite bakoitzen muxua!

Aitonarekin jolasten oi da 
mutiko ernai sendua,
ondoren daude seme galantak, 
t'amona xar bat, gajua!
«lo, lo»-ka bertan egin-erazten 
aurrari amets goxua!

Gero mayean alako seindi 
maiteaz inguratua 
osagarri ark demaion gogoz 
artzen du bere lekua:
zillar ontzirik ez dago mayan 
baña bai aritz-kaikua.

Oitura dan lez amaitutzean 
gaberoko jatordua,
otoitz eder bat egin ondoren, 
lasai, gozakirotua, 
lotaratzen da nekazariya 
eskerturik Jaungoikua.

               III

Orla goizetik arratseraño
lipar gaizto bat eratu gabe 
orla bizi da nekazariya
askai txarretik urrundu zale; 
bekaitz, ondamu, loikeria ta 
gorroto beltza nunai dalare 
mendi-gizonen biotz garbira 
lizunik ez da sartzen beñere: 
Bizitz ontako gauza guzien
gañez an Goiko-Jauna du maite.

Zergatik ori:? menditar ona 
ark dalako ziñez gaindua, 
ez dagolako zenbait bezela 
arrokeriyaz itxumendua. 
Zorionaren indarrez ala 
goronz jasorik biotz osua 
maitetsu t'apal bizi da bere 
doai guziyaz pozgirotua, 
Eusko-tar ona, zu zera beti 
Aitor-en seme garbi, dontsua!

__________

OTSO BELTZA

		Geyegizko taldikidia euskalerriari 
		Gamazok ipiñi zion urtean

Otso beltz aundi goseti batek 
mendi-gaiñ, baso t'ibarrak 
igaro ditu kupira gabe 
nunai jartzen atzaparrak; 
ardi galantak ziran tokiyan
orain eztir-pill igarrak 
ikusten gaude; ez ardi zayak 
baldin baziran azkarrak.

Azkenerako bere zabela 
beterik emen arkumez 
napar-mendira sartu da bere 
agintzaz daukan indarrez. 
Emen ain arro zebillenian 
etzuan uste berak, ez, 
txakur ernayak arkitutzerik 
bildotx umillaren ordez.

Letagiñ aundi, zorrotz, luziak, 
erakutsirik orrela
ez da geyago arkumez bete 
otso beltzaren zabela; 
orain igeska basorik-baso 
or dabil aldun bezela 
burua makur, isatza berriz 
anka tartian dubela.

Gordelekurik izan ez dezan 
t'atzemateko otsoari 
Iruñ-erriko batzer-etxean 
aditzer'au dute jarri:
«Naparrua-ko erri bakoitzak 
urre zarretan ontza bi 
emango dizka otso beltzaren 
larruba dakarrenari».

__________

AMAITU BEDI GUGALDIA

Zorionik ez, kezketan beti 
negarrez ama trixtia;
indar aundiko seme galantak 
—a, zer gudari-taldia!—
etxetik... nora! irten dira ta 
bilusik dago etxia.

Nabaitu nayaz bere semeak 
daramakiten bidia 
Ieyatillatik... urruti dauka
begirakuna josia. 
Gero... malkoen lauso beroaz 
illundu zaio guzia!

Inguru soilla, mutil koxkor bat 
oraindik oso gaztia 
ama gaxuak besarkatzen du 
esanaz: «nere semia, 
zure anayak irten dira ta 
erregu zazu maitia!».

Baña umeak bere aditza 
nolabait ere ordia 
ezdaukat ori esagutzeko 
arena bezin argia,
«amatxo, —diyo— gose nago-ta 
ekarri bezait ogia!».

Lenaztik etzan egon beñere 
baserri ain arlotia, 
etziran iñoiz labur arkitu 
ormai eta sukaldia;
arto-zati bat beste gauzik ez 
orain malkotan bustia!

Gogor jausi da negu beltzaren 
eraso zatilaria
bere listorraz sumiñdutzera 
biotz barrengo zauria.
Nork ez negartu bakar gaxoen 
izaro kupigarria!

Lagatz gañeko kear-zulotik 
txistuka dator aizia, 
t'onek an iñoiz arrotzen duan 
auts-peko txingar bizia 
baño bizi ta sumiñago da 
amaren malko larria.

Geroztik ez da beñere jardun 
bord'inguruko txoria
tantai gañetik pozez agurtzen 
len bezela goiz-argia...
Ekaitz alditan nayago du ark 
zuaitza baño larpia!

Ergal maitien jabe dabiltz or 
otzikara ta gosia 
gero ta geigo miñeriturik 
alargun doakabia. 
Eskerrak emen utsik ez dagon 
iñoren borondatia.

Gajuak orla igar'ondoren 
negarrez urte luzia
gau t'egun antxe bakar-bakarrik 
laztanduz batak bestia 
azkenerako noizbait badator 
zerbaiten albiristia...

Mendi tartian ezkutatzera 
dijoala eguzkia 
seme bakar bat amarengana 
egiñaz pauso geldia 
goiberaturik or etorri da 
urrundu zana zutia.

Alper-alperrik amak dagio 
beste anayen galdia;
il ziran!... t'orain oni bakarrik 
etsaien jazarraldia
azkendu garaiz iritxi zaio 
etxeratzeko zoria.

Nola bada zerk poztu lezake 
oien biotz barrunbia; 
zeñek erazi ama semien 
ezpañetara irria? 
O zer astuna beroiek orla 
daramaten gurutzia!

Agintariak: etzazutela 
beartu geigo erria,
maite zazute ziñez ta benaz
txiro dan maitagarria!
Arren! odolez ez bei orbandu 
euskeldunen jatorria!

__________

BIOTZ-LOREAK

		Elosegi'tar Poli-ri

Naiko par gozo jolas t'algara, 
amaika biyurrikeri
egin genian zumarditxoan, 
gogoratutzen nauk ongi. 
Bizitz osuan il arteraño 
etzaidak aztuko neri
umetan biyok zenbat zorion 
emanak geran alkarri. 
Beti lagunak, beti maitetsu 
izan oi gaituk i ta ni 
ezin arkitu litezken ainbat 
erri xar ontan beste bi; 
naitasun geigo etzezakean 
anai batek besteari.
Oraintxe bertan gogoraturik 
ainbeste oroimengarri
malko bat zaidak, ale mardula! 
pozaren bidez ixuri...
T'ordañez nik zer eman leioket 
alako biotz onari; 
zer gaiñ-gañeko lagun leyala 
neretzat izan danari? 
Nola nik eman esker-dun itzez 
bear duben ainbat sari? 
A paper ontan gogo detana 
albanezaioke jarri!...

Bañan... zer milla diabru-talde!, 
ez dek ain zalla gauz ori, 
aldezakena ematen dunak 
etziok zorrik iñori. 
Uste ontan gaur egonik ziñez 
antzeti koxkor bat iri 
biotz-barrendik eskeintzen diat; 
artu zaidak, bada, Poli.

__________

GOGALDIA

		Zestona-ko euskal-festak ziran egunean 
		bazkari ondoren esandako neurtitzak

Euskel-erriyan euskera beti 
goitutzea nai degunak, 
lur ontan jayo t'azi geranak, 
itz batean, euskeldunak, 
euskeran alde leikor bireztu 
ditzagun eginkizunak. 
Emen zaudeten argidotarrak, 
emen gaur diran iztunak, 
ama garbiya besarkatzera 
etorri geran lagunak 
izan gaitean berarentzako 
seme leyal ta kutunak 
alai argitu ditezen berriz 
atsegiñezko egunak.

__________

EUSKERA

		Oroitz-idazti (album) batean ipiñiak

Gordea dagon lore malats bat 
oiñpean artzen badegu 
keme gozozko negar ezeaz 
usai geigo banatzen du; 
gure izkuntz on xar-xar au ere
egin dezaguke kontu
lorea dala; ostikopean 
norbaitek ibiltzen badu
are ta geigo bere itz-altxor 
onak erakusten ditu.

__________

OROITZA
	Tolosari

Ollangor-peko erri xar ontan 
jayo nitzan,... jayo t'azi 
amak laztanka bere besotan 
emanaz milla igurtzi; 
argirotuta berialaxe 
maitaturik au lenbizi 
irripartxo bat egin niyon ta 
euskera nuben intziri.

Orduezkeroz Tolosan daukat 
bizi-lekutxo maitia, 
t'erreza danik ez derizkiyot 
emendik aldegitia; 
noizbait bearrak agintzen badit 
urrutira joatia
onen oroitza biotz barruan 
eramango det gordia.

Udaberriyan pozkiro dator 
enada bere kabira 
lendabiziko egaldi motxa 
eralki zun alderdira;
nik ere ala egingo nuke 
enadak bezela jira
San Juan egunez urtero nere 
kabi dan jayotz-errira.

Emen daruzkat ama, senide, 
aide ta nere lagunak, 
emen jolas ta beste gauzaren 
oroitz ugari legunak; 
goguan ditut, goguan emen 
askotan umetasunak 
ibai-ertz ontan egiñerazten 
zizkidan amets kutunak.

Tontor politez inguratuba 
alaitsu dago, egoki, 
bere kondairen gordelariya 
mendi bakoitzak dirudi; 
oñetan ur-me garbi-garbiyak 
dijoazkio berari, 
aldi batzutan ariñ t'apartsu, 
iñoiz berriz geldi... geldi...

Ibayak leun milixkaturik 
ondoko sustrai ta zañak 
aldamenetan igo zaizkio 
zuaitz gallendu bikañak;
txori-sali aundiz beteak daude 
Zumardiko tantai gañak 
jardun eretsu zoragarriyaz 
agurtzen dama lirañak.

Emen dan bezin gazteri ona 
alde gutxietan dago; 
izan liteke baña ni beintzat 
iritzi orretan nago; 
esango dute txoro samarrak, 
au t'ori gerala baño...
«auzoko beyak errua luze»,...
t'ez det esan nai geyago.

Etzazutela uste gu beti 
izan oi gerala narrak, 
Tolosan ere jayotzen dira 
gizon jakintsu t'azkarrak; 
lendik nor giñan esan bezate 
etsai gudari zakarrak, 
ikusi t'entzun Beotibar-ko 
kondaira t'abesti zarrak.

Erri aundi bat ez izan arren 
zer erakutsi badezu,
ol eder eta beste gauz asko 
gallen agiri zaizkitzu; 
lan egiteko dezun ardurak 
goi-goyen ipiñi zaitu:
aiñ erri zintzo, leyal, jatorra, 
aiñ ospetsuba zera zu!

__________

KUN-KUN

		Rekondo'tar Cirilo-k eresaldua

Ez ñegar egin, nik emango, bai, 
xagar bat ximel ximela 
amoña bezin ximurra eta 
goxua bera bezela; 
au janaz ondo magaletxuan 
atsegindurik aurrena 
seaskan llo, llo, nere potxolo 
jarriko zaitut berela.

	Ekatzu muxu gero
	lo egin dezazun; 
	llo, llo, tira maitia,
	llo, llo,... kunkun... kunkun,...

Nere aingeru laztangarriya 
zorigaitz bat ez dezuna, 
seaskan orla mugira geldiz 
amets egiten dezuna;
zer gozagarri diran zuretzat, 
nere maitetxo kutuna, 
amon xarraren kantuak eta 
seaskatxoan kunkuna!

	Lo dago... t'orain biyok 
	amets egin zagun, 
	aurrak lotan eta nik
	esna,... kunkun...kunkun...

__________

DOAIMENA 

		Pako-ri bere egunean

Aztu ez bazait gaur dek urtia 
ogei t'amasei-garrena 
aur potxolo bat guztiz ernaya 
argira sortu iñuena. 
Amaren kolko sendogarriyan 
arturik bular obena 
seme on eta leyala izaten 
ikasi uan aurrena. 
Geroztik ala maitatzallien 
giroz beterik barrena
osakai onez erakusten dek 
gizon batek lezakena;
ez aiz i gogo t'indar gabia, 
badaukak noski kemena 
ludi txar ontan garaitutzeko 
eraso gogor zallena. 
Argatik ire jayotz-eguna, 
argatik gaur ire izena 
itz baldar oiek duten gogoaz 
jasorik goien-goiena 
aurreronz beti nik opa diat 
bizitz eroso luzena.

__________

AMETSETAN
	IRAKURGAYA

Floro ta ni agorrill 
girotsu batian 
irten giñan etxetik 
mendirako ustian, 
Zeru garbi urdiña 
zegoan artian 
eta belaun indarrak 
aitu bitartian 
txit ondo gijoazen 
naiz gure kaltian. 
Ibar eta basuak 
utzirik atzian 
laister arkitu giñan 
lañu mordopian; 
tximistaren keñura 
odoi beltz tartian 
Basojaun ageri zan 
gaubaren atian.
Argi nabar gorriyak 
mendi tontorretan 
oiek baziruditen 
zeudela garretan; 
lurra dar-darka senti 
genduen oñetan 
t'iñolaz ere ezin gu 
zutik egon bertan. 
Itsasua orroka, 
t'aldi batzuetan 
urontziyak astintzen 
bere aparretan. 
Gogorikan sendona 
irudipenetan 
gerta zitzaigunakin 
laister jarriko zan.

Ontan,... baso beltzetik 
abarrots aundiya 
guregan urbildu zan 
ikaragarriya.
Gero, sortu zan andik 
aiton gudariya 
balitz bezela mundu 
onen galgarriya: 
kopet illun zimurra, 
zaiñtsu, itxusiya, 
begirakuna berriz 
su-txingar biziya. 
Iges egin nai, bañan 
eziñ ibiliya,...
aren burni-besotan 
gendukan gerriya!

Ego-aize gogorrak 
luma bezin errez 
gudari ark besotan 
zedukan indarrez 
jaso giñun, zer aisa! 
Ibar-mendi gañez. 
Illunpe nagi ura 
oñazkarren bidez 
igaro zun aitonak 
algara ta parrez. 
«Arrizorayo» utzi ta 
bean gure aurrez 
suzko lez aundi artan 
betea kanborrez 
errekan amildua 
zegoen «Beriñez»...

Begirakun zorrotza 
egiñik aurrena 
astin-aldi gaiztoaz 
bireztu zun ega 
ixkanbil errakoyak 
zebiltzan aldera. 
Zorabioz betea 
nik buru ergala
goiberatua neukan 
aiton arengana.
Irrintz t'oyu makurrak 
gure gaiñ-gañera 
ardall aundizko naspill 
batez zetozela 
bultza zigun etsayak 
zulo latz batera.

Su-gar, tximist, eriotz, 
karraxi t'algara, 
ortots izugarrien 
durunba dar-dara; 
zurrunbilloka noiz nai 
erauntsi zakarra 
ari t'ari billuzten 
ango baso zarra. 
Gero, goitik egiñaz 
zantso deadarra...
sortu zan nik ezdakit 
nor ta nungo-tarra. 
Lezak oyartu arren 
gu biyon negarra...
etzan iñor kupitzen, 
iñor ez gugana!

Burrukan il ta bizi 
Uzturre-menditik 
ogei milla gudari 
alde banetatik
agertu ziran eta 
laister amildurik 
inguruko lats arro 
t'itur burutatik 
etzetorkigun etsai 
ujola besterik. 
Emakume aratz bat 
zauriaz beterik 
azaldu zan argiro 
odoi beltzetatik; 
antxe bere oñetan 
belaunikaturik
gure Aitor ber-bera 
ikusi nuen nik.

Leizaran-go lats eta 
bere itur-alde 
guziak jasa gorri 
batez bezelaxe 
odolezturik gugan 
zetozen asarre.
Basojauna zirudin 
bizardun bat antxe 
sortu zan, eta berau 
eskutatu arte
zer gerta zitzaidan nik 
esan eznezake. 
Indar ezaren indar 
denak nere jabe 
egiñikan gelditu 
nitzan zentzu gabe.

Aitor-en eresiak 
negola nabaitzen 
entzun ik urrutiko 
mendiyak oyartzen 
nere biotz gaxua 
asi zan piztutzen 
ta lengo naigabea 
zorion biurtzen. 
Egun txintaz basoa 
nagiyak astintzen 
ari danean bezin 
girotsu, goizaren 
errañuzko laztanaz 
orain zijoazen
lausoz beterik neuzkan 
begiyak argitzen.

O, zer atsegiñ-aldi, 
zer goiz ugariya 
azkenerako ala 
nigan etorriya. 
Gau-itzalak urratzen 
asirik argiya 
alaitasunez laister 
bete zan guziya, 
ibar, saroi, baso ta 
Uzturre-mendiya. 
Onen gañez ageri 
zan txukun goitiya, 
Eusko-tar on guzien 
amatxo garbiya.

Nere laguna ta ni 
zoraturik iya 
jeisten asi ta laster 
aingeru txuriya 
oztin-lumadun ega 
bikañez jantziya 
aurreratu zitzaigun...
agertz zerutiya! 
Eskuban zeramakin 
zapi bat aundiya
ta txit argiro bertan 
pizmen au jarriya: 
Gora, gora euskaldunak 
gora Euskal-erriya!

__________

NERE AMA
	BIURTZ ANTZERA

Alboratu zan negon oyera 
eta muxu, bekokian, 
emanda gogoz neri begira 
jarririk ondorenian 
onela zion ama gaxuak 
esakera samurrian: 
«Nere Jainkoa, egizu bada 
orain lo dagon artian 
bezin doatsu gerora beti 
zuk eraman bitartian 
seme kutun au bizi derilla 
amaren aldamenian!»

Ostera berriz begiratu-ta 
emanik milla laztana 
ixil-ixillik anka punttetan 
irten zan amatxo xarra 
arduraz noiz nai jiraka bere 
buru txuriya nigana; 
ernai negoen, t'alako eraz 
ikusirik zijoala,
au esan nuben: o zer guraso 
maitagarriya dan ama; 
Jainkoak beti nere ondoan 
orlaxen euki dezala!

__________

BETOZ NEREGAN AURTXO MAITEAK

		Eusebio Blasco-ren goititzak gure izkuntzera nik aldatuak

Aitondu naiz ta oroimen zarrak 
beregan naramakite, 
ume polliten jolas, fartxo ta 
kantuak alaitzen naute; 
betoz neregan aurtxo maitiak, 
ondoren bildu zaitezte!

Umeak dira lore biziyak, 
ayek gabe nik ze triste 
arkitu nuen etxe-zokoa; 
laister nitzan gogobete...; 
betoz neregan aurtxo maitiak, 
ondoren bildu zaitezte!

Baldin larriro nere begiyak 
iñoiz negartzen badute 
gaztetasuna gogoratuta 
oroimen bat edo beste...
malko samiñak txukatutzera,
ume laztanak... atozte!

Luzea lana, egun laburra, 
nekeak artu nau mende. 
Idiki, arren, leyatill ori...
Eguzkiya doi doi,... ene!
Betoz neregan aurtxo maitiak, 
ondoren bildu zaitezte!

Gizonak beti esker gaiztua 
eman izan oi dirate 
t'amoriyoak berriz erantzun 
gogorra kupira gabe...
Betoz neregan aurtxo maitiak, 
egiya zuek zerate!

Ai, zer aundiyak nere semiak!; 
bañan oraindik ezdute 
doatsugoak umez-umetan 
ziradenik oiek uste 
nik otsegiten niotenian:
aurtxo laztanak atozte!

Iltzera nuan ordu ayetan 
inguratu nazkizute, 
aingerutxuak oyan ondoren 
euki ditzadan ill arte...
Betoz neregan aurtxo maitiak, 
muxu bana ekatzute!

__________

ELKARBIDEAK

		Eusebio Blasco-ren goititzak nik euskeraz idatziak

Ez da beñere bide luzeiik, 
ez da bertogo t'urrutigorik, 
oso maitetsu diran biotzak
ez dute jartzen tartian lurrik, 
enadak beziñ ariñ dijoaz 
elkarrengana urbildu nairik. 
Bertarago ni arkitutzen naiz 
negarrez utzi dituangandik 
ajol etzaiten-gandikan baño 
naiz mai batean biyok egonik. 
Zeruko Jauna ez det beñere 
ikusi baña goguan det nik; 
jayotz-erriko eskillen otsak 
aditzen ditut nagon lekutik. 
Semetxuaren eskutitz onak 
maitetasunez oso beterik
geigo esaten dirate beste
itz guzik baño bakar-bakarrik. 
Nere amaren zillar-kutunak 
ezpañetara noiz nai emanik 
zorion batez mugitzen dira 
gurutzetxuak dar-dar egiñik. 
Jakiñ ez arren ezagutzen da 
sentieraz aiñ biotz barrendik 
urrun aldeko lagun leyalak 
baldin badute gaitz edo miñik; 
maite oyekin itz egiteko 
ez det alboan egon bearrik, 
aldamenean daruzkat beti...
aldamenean beso zabalik. 
Ez da beñere bide luzerik, 
ez da bertago t'urrutigorik!

__________

IRRIPENA

		Campoamor-en Dolora-tik aldatua

Aldiz bidean guruzten gera 
bera parrez ta ni triste;
parrez dijoa;... baña Malen-ek, 
nola par egin lezake?
Gero, sortzen da nere ezpañetan 
irri mintsu bat ergela, 
t'orduan diot: —agiyan arek 
egin du par nik bezela.

__________

LOAK

		Federico Balart-en goititzak euskeraz nik idatziak

Ara zer loa! ezpañetara 
irripartxo bat azaltzen zaio 
aingerutxoak zaindari dauzka 
aurrak eragoz egin dezan lo; 
kezka larriaz listor bizidun 
zorien mende iñoiz ez dago: 
ez da munduan aiñ lo gozorik 
jayotzetikan ill arteraño 
seaskan amak muxu eman-da 
egiñerazten diguna baño.

Ara or beste leku ixillean 
beti-betiko pakean dago! 
Alperrik dabill eraso beltza 
orro-naspillaz gero ta geigo, 
alper-alperrik amiltzen lurra 
goi-goienetik oso beraño;
ez da lur ontan aiñ lo gozorik, 
izango-re ez da, ez egundaño 
pake dontsuan zarrez ill eta 
obi otzeko loa dan baño.

__________

ADUN-ERREKAREN EGALEAN

		Zorrilla-ren goititzegatik biurtua

O, zer gozo ta leungarri dan
     zarikapean etziñik
          atsedendutzen
ur-me garbiyak an ikustia
     zaratatxoak egiñik
          ibaira jeisten!
Euli t'arbiskak ematen die
     otsamen logirotsua
          udaraldian,
mur-mur dijoa zañak itzuriz
     apartxo bigun arrua
          iya tartian;
samur, eretsu, damorrigarri,
     adirazten dute otsa
          illun-aurrian
ta guztiz alai marmarizturik 
     goiendu kemear otza
          egun-sentian.
Etzezateke ur garbi oiek 
     ederragotzat eduki
          baratz-lorea,
erreka polit ugari onek 
     landarez apaintzen daki
          bere lurmea;
ez iñoiz ere ugontzitxoaz 
     estalitako iturri edo
          ur-amildea;
margo pollitez argizpiturik 
     zillar-putzu-txuloz dago
          zarikaldea.
Etzezateke ondamurikan 
     itxas altsuarengana
          beñere jauzi,
naiz onek ontzi galantaz bere 
     gañean izanik bada
          milla jauregi;
«Adun» errekak apaingarritzat 
     txori-saill jardunlariya
          lagun du beti,
zuaitz ederren kerizpea ta 
     lore-likurt ugariya
          bertan daukazki.
Esker-eskubi zumar lodien
     beso gereitsu lerdenak 
          ageri zaizka,
inguruetan lorategiko
     sorta bikaiñ-bikañenak
          oparo gainka...

               * * *

O zer gozo ta leungarri dan
     zarikapean etziñik
          atsedendutzen
ur-me garbiyak an ikustia
     aparra nunai sorturik
          ibaira jeisten...
Adun, Adun, zuk dizkirazu 
     zorigaitz guzik sendatzen!

__________

BENAZKO MAITETASUNA

		Campoamor-en goititz batzuetatik biurtz antzera nik idatziak

Penaz beterik il zan Malentxu 
bere Joxe maiteari 
zorigaiztuan eiñ zizkalako 
oker txiki bat edo bi.
Ala, Jainkoak purgatoyora
eraman-azirik sarri,
au esan ziyon: «barkaziyua 
eska deyozu Joxeri, 
ark nai ezpadu nere partetik 
ez dizut emango zuri».

Auxen da poza! —diyo Maientxuk—
sentitzen detana gaur nik 
gaitz egin niyon arengatikan 
sufritzen orain egonik; 
maitatzen dunak ez du barkatzen 
egiten zayon okerrik
eta naigo det neretzat Joxek 
ez izatia kupirik; 
ori litzake siñale berak 
maite nauela oraindik.

Ala pozkiro garra tartian 
Malentxu arkiturikan, 
etzuben senti ezeren penik, 
etzuben senti miñikan; 
bañan egun bi pasa-ta Joxe 
aretzaz kupiturikan, 
utsuni ura ongi ordaindu 
zubela pentsaturikan, 
barkatu ziyon, eta Malentxu 
atera zuten andikan.

Joxek barkatu egin ziyola 
jakin-da berialaxe 
negar ta negar asi zan eta 
eziñ da geroztik ase: 
malko samiñak zeriyozkala 
penaz urtzen, oso triste, 
zerura jun zan esanaz orla: 
«barkatu egin dit, ene!...
lenago zerbait maite niñun ta 
orain eznau Joxek maite!».

__________

ONGI ETORRI

		Dugiols'tar Felipe-ri Filipinasko guda 
		amaitu ondoren etorri zanean

Ama batentzat gud'erasoa 
dalarik negargarria 
beti gogoan daukalako an...
urrun, il zaion semia 
gau illun ortan izan lezake 
zerebaiten argizpia 
jakiñik aren izena nola 
goi-goi dagon ipiñia. 
Argatik orain Filipinas-en 
amaiturik gudaldia
zuk dakartzu an il ziradenen 
gurasoentzat gordia 
aiek amari bigaldutako 
azken-agur t'eresia;
zuk dakartzu gaur andik iñork ez 
bezelako edestia
onen orriyaz amak dezaten 
eduki malko-zapia.
Pampanga, Nanka, Barasoain ta 
Santo Tomas-ko uria, 
iritxi zeran leku bakoitza 
izanik garai-tokia, 
zure bitartez eman digute 
aitormen omengarria. 
Jakin nai nuke zure ezpataren 
altzairu dizdizaria 
zenbat alditan erabilli dan 
tximisten keñu bizia 
balitz bezela etsai tartean 
etsai odolez betia; 
zenbat bider an zuk ote dezu 
entzun oyu basatia, 
zenbat alditan sutunpadaren
burrunbots izugarria;...
bañan, aurrera! oldartze bidez 
zu ta zure giz-taldia, 
aurrera, beti! gogor arturik 
eskuban jazar-burnia,
Ega bizkorrez Filipinas-tik 
erdu zan zure berria 
esanaz nola ziñaden ango
garaimenlari zolia;
zu goitu zale asper eziñik 
oyartzun ibilkaria 
mendirik-mendi zabaltzen dabill 
ots eder alaigarria.
Bejondeizula!; illezkor bedi 
zure aintz agurgarria.

__________

IL DA!

		Dugiols'tar Felipe-ri il zan egunean

A zer egiya gure bizmena 
lur soill ontan utsa dala! 
gaur, eguzki bat dizdizariya, 
bigar... ezer ez, itzala. 
Orain urte bi geyenaz ere, 
auxen da bizitz ergala! 
zu ikusita nork esango zun 
aiñ azkar ilko ziñala?

Tolosarrak gaur goguan degu 
zure onuntz etorrera, 
ez da lengoa, ez, orain emen 
illotz dagizun sarrera: 
orduan pozez erri guztiya 
irten zitzaizun bidera,
gaur berriz... nola?, negar-zotiñka 
zuregan urbiltzen gera!

Neke luzeaz makurtu gabe 
bizirik goi ta garbiro 
biotz-barrengo zure lei onak 
azaldu ziran argiro; 
egintz aundien edeslariak 
aitortzen dute pozkiro 
nor izan ziñan aurrez etsaya 
ikusten zendun aldiro.

Burniyak ezin menderatuta 
gudari ernai bizkorra, 
eri sumiñak nolabaitere 
berez nola dan gogorra 
illunpetatik kupira gabe 
sarturik bere listorra 
il zaitu, baña gaurtik aurrera 
izango zera illezkorra.

Zauden obironz ez da gertuko 
gudaren oyu larria, 
ez da geyago zure zantzoaz 
ernaituko sorterria. 
Amaitu zera lur ontarako, 
t'orain an Goiko zoria 
opa dizugun eraz arkirik 
zeruban piztu zaitia.

__________

GUAMO-KO UMANTARI

		Cuba-ko gudaldia zanean egintz aundi batez
		bere izena goitutako napartarra da ori

Nork ez du emen irakurri ta 
zeñek ez ondorenian 
Muruzabal-en eginkizunaz 
senti bere barrunbian 
ernaldi bero alaigarri bat 
ler egiteko zorian? 
Gallenki dezu gaur erakutsi 
«Guamo» deritzan tokian 
zer izan leiken legoi apatsa 
aserretzen dan aldian; 
erruti dezu agertu nola 
oparotasun aundian 
amaren bular osagarriya 
edana zeran pakian. 
Zu Muru-zabal zeradelarik 
muru-me baten atzian 
arkitu ziñan lagun batzukin 
erasope gogorrian.
Irurogein-bat lagun geyenaz 
zeuzkatzun aldamenian 
algaindu gabe zeuden ol eta 
orma zar biyen tartian; 
irurogein-bat gudari zuek, 
etsayak... zenbat! aurrian 
ixkanbillezko griña sutuaz 
jo ta purruka nayian.
Bañan... alperrik; azkar ziraden 
inguratu ondorian 
il-erituak ez beste guzik 
ostera lengo bidian; 
alper-alperrik, errai ta zintzo 
zu zeunden buruzari an 
goiberatzeko asmorik gabe 
odolez urtu artian.
Etziñaden zu, ez, Muruzabal 
muru-zabal bearrian;
naiko zabala dezu gogoan, 
naiko zabal biotzian!

__________

GOITAR

Bizi bedi or jauregi-tarra 
kutizia dariyola 
osagarritzat ustez dirubak 
zernai gauza demaiola;
nik nayago det Alar-en detan 
aritz-azpiko txabola, 
maitego nere guraso zarrak 
landatutako arbola. 
Txirula joaz borda gañetik 
ardiyak zaitzen nagola
ez du, ez noski jauregi-tarrak 
nik ainbat poz senti iñola: 
nera tokiya Alar-mendi da, 
arena berriz kayola.

__________

BEJONDEIZUTELA!

		Tolosa-ko abeslari sarituai Irun-go Euskal-Jayetan

Itz egokiaz bertatik emen 
oroimentxo bat apaña
ager nezake baldin baneuzka 
itzak gogo detan aña. 
Jaso dezuten garait-saria 
abestu nai nuke, baña...
biotz planta izanagatik 
utsa da nere mingaña. 
Bi urte laister izango dira 
zuek asi ziñatela 
aldapa gogor eta luzean 
igotzen tontor aldera; 
geroztik erruz gora ta gora 
ekiñik beti bezela 
gaur bide gutxi darukazute 
irixteko gaiñ-gañera;
ia mutillak! beste apur bat, 
ez begiratu atzera, 
ez derilla beiñ bat-bakarra-re 
amildu zulo-aldera; 
zabal zazute Euskal-mendiko 
tontor gañean aizera 
Irun-dar onak ikusi duten
goi-zapi edo bandera.
Agur tolosar abeslariak, 
agur... bejondeizutela!

				1903-ko urtean

__________

AITON BATEN ERIOTZA

Betoz... betozkit oroimen zarrak, 
nerengandik ez itzuri, 
atozte berriz lagun elkarrak, 
jardun zaitezte kantari; 
ixkanbillezko jolasa gabe 
osoro miñtsu nago ni, 
nere biotz ta buruan jabe 
aldi on bat izan bedi.
Zenbat atsegin, zenbat zorion, 
zenbat egun alaigarri, 
gaztetasunak ematen dion 
lur ontan bizi danari. 
Doatsutasun ibilkarria, 
urbildu zaitez, etorri, 
zure laztantxo leungarria 
eman zaidazu gaur neri!

Bañan... autatzen zertako nabill 
jolas aien oroimena 
jolasa baldin bada gaur eziñ 
neregandu litekena!
Zertako dabil leya sutuan 
alperrik irudimena
arkitu nairik emen, munduan, 
iritxi ez lezakena; 
ez ote dakit, ai! zer dagoan 
poz-bide oien urrena; 
ez alda sartu nere gogoan 
aspaldi bear zubena...? 
Nagon mendaro, bakar-bidean 
iruntsiko det minpena, 
malko larriak ixuritzean 
lasaituko zait barrena!

Ume zoroa nitzan orduan 
ez negon alaitza gabe
gaur berriz penak nere barruan 
eztena darabilkite. 
Udazkeneko lore maitiak 
galtzen diran bezelaxe 
larperaturik orri guziak 
aizeak banatu arte, 
bizitz nastuen ego zakarrak, 
il-tokira naramate, 
ez dit gogoa betetzen parrak 
lenago ziran ainbeste.
Jose,... Manttoni,... nere ondora, 
kutun gaxoak, atozte, 
emen... albotik ez jun iñora, 
maite-maiteak zerate!

Ara seaska, urrean dago, 
kulunpatu ninduena,
ori oztu dan baño lenago 
aitu da nere kemena; 
ain da laburra gure bizia 
nola egun motz batena, 
amets-aldi bat, autereztia, 
ezertxo ez, uts azkena; 
garbai darukat umoi ortatik 
oyera pozez irtena,
ez det zori bat izan geroztik 
len or pozkidaz nubena. 
Ai nere ama, ama gaxoa, 
ama zan maitetsuena, 
seaskatxoan lo... lo... gozoa 
ar-erazten ziradena!

Gogoan daukat nola ziraden 
goizero egun sentian 
ixil-ixillik erdu t'ematen 
muxu bat ezpaiñ-tartian; 
gogoratzen zait neri gabero 
nola bere magalian 
doi-doi gozoan geldi-geldiro 
begiyak ixten zizkian; 
etzait aztuko nola, gajua! 
gaizkitu nitzan batian 
egon zan oso miñeritua 
negarrez aldamenian. 
Ondo dakit nik iñor etzala, 
iñor ez emen lurrian
ark aña maite nindunik ala 
zorion bete-betian.

Gogoz arturik aren bularra, 
eder, oparotsuena, 
eman oi ziran amak indarra, 
eman oi ziran gallena. 
Ogei bat urte nitubenian 
aldapa danik luzena 
irrintz-oyuka lagun artian 
igotzen nuben aurrena; 
ogei kolpetan ebaitze nuan 
aizkoraz pago zallena,
t'egintz oyegaz tontor goituan 
ipiñi nuben izena. 
Bañan arkaitz bat lenaz izanik, 
mutill indartsu, lerdena...
orain ez naiz ni arkaitza, baizik 
amildutako lurmena.

Loramendiko erpiñ goitiya: 
etzaitut orain ikusten, 
euri-lanbro ta odoi nagiya 
besterik ez dezu jazten.
Zenbat bider nik ango tontorra, 
zenbat bider det igo len, 
zenbat alditan zure gandorra 
ikusirik zerubaren 
argitasunez inguratua 
gaindu det ariñ, lenbailen
zeruratzeko itxumendua,...
alper-alperrik nebillen!: 
irudi utsa nola zan berez 
nere gaztetasunaren 
ega zoroaz etzegon errez 
nai nuben gauzik irixten.

Oyuka dator negu beltzaren 
eraso bildurgarria,
oñazkarra ta tximist ondoren 
turmoi-durunba t'aizia; 
lañoa dakust mendi gañetan 
t'elur-maindire txuria, 
laister neroni berdintz orretan 
egongo naiz eztalia...
Gaxo darukat, illa biotza, 
kopeta izerdiz bustia, 
lur-tarra naiz, ta zerabe otza 
lurreko sortze guzia. 
Ene gogoa...! nora zoazkit  
zer det ikusten ordia? 
ezurruts-utsak iduri zaizkit
lizarra, pago t'urkia!...

             * * *

Atoz neregan Joxe maitia, 
atozkit... atoz, Manttoni, 
atozte biyak nere bizia 
aitu baño len muxu bi 
azken-aldiyaz gaur ematera! 
atoz, Jose, zu lenbizi,
urbildu zaitez aldamenera...
orlaxen... eultzi, bai... tori! 
Orain atoz zu, lore zimela, 
atoz laztandutzera ni
gogoa nunbait... an goi aldera 
dijoakiot itzuri...
Jaso zaidazu kontuz burua, 
idiki leyatill ori, 
eguzkiyaren argingurua 
arratsa nola dan aurki 
Soramendiko bizkar gañetik 
nai nuke sartzen ikusi...

             * * *

O zer illunde laiotza bean,
zer gereitsu dan ageri!,
antxe bakarrik, mendi gañean...
an dago zerbait uztargi. 
Eguzki arek agur egin du, 
illunabarra da sarri,
iltzera noa... Manttoni... eldu!, 
otza datorkiot eri. 
Atoz berriro, atoz nigana 
eman deiogun alkarri 
laztan luze ta muxutxo bana...
atoz berriro... Man...tto...n...i!

__________

BAZOAZ...!

		Pello Mari Ameriketara irten zan egunean

Beraz bazoaz orain emendik 
nere lagun zar maitia 
sorterriya utzi t'ezagutzera 
itxas-arunzko lurdia. 
Bañan... zergatik uzten dituzu, 
euskaldun omengarria, 
zu gabe onik ez duten mendi 
zelai eta baserria; 
noiz lezateke, nun oiek entzun 
emengo koblakaria? 
Ez aldakizu len ere zer dan 
daramakizun bidia, 
t'arantza billa nola zoazen 
utzirik lore-tokia?...
Etzaitezela maisu goitiya, 
etzaitezela ordia 
gugandik orren urruti egon 
luzaro beintzat gordia!

Ondo dakigu zenbateraño 
jayo zeraden erria 
maite dezuan ta zuretzako 
berau dala pozgarria;
ongi dakigu nola txoriyak 
zapuztu zaion kabia
utzi lezaken antzera gaur zuk 
uzten dezula zeria. 
Argatik, Pello, lertuko zaizu 
zorigaitzez barrunbia
t'argatik oso miñtsu, larriro, 
begitatik iturria 
dariyozula joango zera 
asperen aundiz betia. 
Orla,... zuk gero arkitutzean 
sapaya zeru t'ur bia
noizbait ikusten baldin badezu 
beronen apar txuria 
ots ariñ leun batez amilka 
maitatzen itxas-ontzia... 
nere agur bat an dijoala, 
Pello, gogora zaitia.

             * * *

Agur-ba, agur, alik laisterren 
ostera zu etortzia 
nai nuke ziñez arkiturik beiñ 
oparotasun guzia.
Agur, artu an lur zikoitz onek 
ukatzen dizun saria!

__________

ORDIZIA

		Erri ontako abeslariyak eskatu ta idatziak

	Agur, agur, Ordizia 
	erri maiteari, 
	agur, alai t'argiro 
	dagon tokiyari; 
	ainbeste seme jator 
	eman ditunari 
	begiramen osoaz 
	agur, agur beti!

Aurtxo mardul ta zoragarri bat 
aitonan belaun gañian 
kontu xar polit onak entzuten 
atsegiñezko zorian 
egon liteken eraz or zaude
Usurbe-ko magalian
guraso zarren erakutsiyak 
egiñik pake-pakian.

Goyen jasorik agertzen dira 
erramu-sortaz jantziyak 
zure semien egintz eder ta 
beraien kopet argiyak; 
emen lenbizi zabaldu ziran 
Urdaneta-ren begiyak, 
t'ementxe beste maisu geyago 
jayo ta ziran aziyak.

	Oyanguren-baserri 
	untzaz apaindua, 
	Andres Urdaneta-ren 
	seaska dontsua: 
	zuk dakartzu guregan 
	oroitzaz bildua 
	seaska dontsu orren 
	kun-kun ots goxua!

__________

EUSKAL-ERESIA

		Abestutzeko

Tontor gallenez inguratua 
zauden lur maitagarria 
mendi bakoitza balitz bezela 
beronen gordelaria; 
gizon ernai ta leyal askoen 
sorterri kutsu gabia...
lurriñ beroaz orniturikan 
euskaldun izan zaitia!

	Euskal-mendietako 
	oyarzun aundiak, 
	ariñ, altsu, edo maiz 
	damorrigarriak...
	urbildu zaitezte gaur 
	batera guziak 
	alai emanik zuek 
	adierazik!

	Zer biotz-esnale dan 
	sortitz-eresia, 
	zer alaya mendiko 
	ots bigun eztia! 
	Beronegaz litzake 
	ondona jarria
	gaur eskeintzen dizugun 
	oroimengarria.

Euskal-erriya goitu dezagun 
euskera maite degunak, 
aitortu lengo zorion eder 
berak eman dizkigunak; 
nunai arduraz banaturik itz 
amari jayo t'entzunak 
elkartasunez bizi gaitean 
beti-beti euskaldunak.

__________

ILL-BERRI!

		Zabala'tar Justo-ri il zan egunean

Baña, zergatik datoz guregan 
orlako zorigaiztuak; 
nun dira bada gau ondorengo 
goiz-argiyen errañuak, 
il dan aitonak opa zizkigun 
egun berri doatsuak?...
Euskotar danen begietatik 
irten bitez itxasuak!

Argidotarra ziñaden, Justo, 
aiton zintzo ta leyala 
izena bezin justuba eta 
biotzez ondo zabala;
len etzubenak aitortzen du gaur 
esaguturikan ala 
Euskal-erriko senide jator 
guzien aita ziñala.

Naigabepean ibilli zera 
larogei ta bost urtian 
bizitz-gurutze astun, galanta, 
eramanik bizkarrian. 
Atseden zaite, gizagaisoa, 
zaude soseguz lurpian 
zure semien malko beroaz 
aseko zeran tokian!

__________

ODEIAK

Euskal-erriko seme 
len oso zintzuak 
aiton ospetsu aien 
jator garbikuak...
nora, nora zoazte 
ain itxumenduak, 
nora zaramazte gaur 
dezuten goguak?...
Amaitzen ezpadira 
bekaitz-erasuak 
aritza gartuko du 
tximistaren suak!

__________

NOIZ ARTE...?

		Lagun bati Ameriketara juan bear zuen egunetan

Umetan gendun oituraz beti 
eliz-atze baxterrian 
eskolik bazan piper egin-da
igari gebillenian 
biyok elkarri opill gogorrak 
aikandora muturrian 
egiñagatik muzindu gabe 
parrez jaten geñizkian. 
Geroztik ere aunditu eta 
oraindañoko guzian 
illunkeri bat bakarrik ez dek 
izan gu biyon artian. 
Ala nik ezer ez nekin garaiz 
gaur esan dirakenian 
itxasoz joan bear dekela 
ill onen emeretzian 
abo zabalik iri begira 
gelditu nauk ondorian
korapillo bat banu bezela 
biotzaren barrenian. 
Ongi esaten erreza balitz 
ari naizen lan zallian
maitaro goi-goi jasoko iñuket 
errenkada bakoitzian; 
baña gizonen agertz on guzik 
etzeudek jakindurian, 
askotan dituk itz politenak 
gezurrik aundiyenian; 
nere kolkuan zorigaitz-enbat 
indarka dabillenian, 
i bezelako lagun maitia 
urruti dijoanian...
nola jarraitu ixil-ixillik 
ezpada negar-arian?...
Amabost egun luzena dala 
ur-zelai arro batian 
arkituko aiz gora ta bera 
apardi sallen gañian;
goyen... utsuna bakar-bakarrik, 
itxas ondokaya bian, 
euskal-mendirik iñondik ez ta 
beti muga bat aurrian. 
I berriz antxe beste geyokin 
urdinkera zabalian
buru, biotza, gogo t'ardura, 
jarririk emen... lurrian. 
Bidarunz on bat egin zak eta 
urte gutxi barrunbian 
etorri ari Tolosaldera 
aberastasun aundian.

Agur eta agur, lagun zintzoa, 
agur au oroimenian 
gorde zak leyal nik bezelaxe 
elkar ikusi artian; 
agur, ordañak bidal nazkiak 
iparraren egalian!: 
O, zer atsegin izango detan 
ire kantak entzutian!

__________

ORDAÑAK

		Llorente'tar Jose-ri Cuba-tik berak 
		bialdutako eskutitzaren ordaña

Zumarditxoan bakar-bakarrik 
exerita negoela
zori leun ta gogorrak naste 
biotzian nituela; 
begiraturik kea banatzen 
bizitz labur au bezela
t'arbol gañetik osto bakanak 
lurrera zijoazela  
zure berri on alaigarriyak 
uste gutxina nubela 
atsegiñ aundiz bete ninduen 
irakurri ta berela.
Ez dakit berriz noiz nezakean
aspertsu egonik ala
orduan ainbat zorion senti 
gogoraturik zerala 
beti-betiko lagun maitea, 
betiko lagun leyala, 
nigandik urrun egon oi gatik 
alboan zaruzkatana. 
Joxe, nik orain esaguturik 
zor txiki bat dizuala 
alegiñian emen ari naiz 
zerbait esan nai detala.
Gogoz eskeintzen dizutan lan au 
amaitutzera nuala 
baxter ontatik bialtzen dizut 
besarkera bat zabala 
ordaingarritzat euki dezazun 
lagun zar baten laztana.

__________

MENDIKUTE

		Erniyo-ko magalian gaztelu-antzera 
		dagon mendi-zut aizkor bat

Zelai-txiki-aldeko 
arkaizti batian 
Mendikute jayo ta 
gallendu zanian 
osagarri guziak 
bazitun noski an 
Erniyon bularreko 
itur ugarian
ta sortzez berak zuben 
alaitasunian.

Zut-zutik oso goronz 
egoki jasua
euskaldunen zaindari 
ernai ta zintzua; 
berak arrazten digu 
oldekai berua
ziñez maitatutzeko 
gure lur dontsua 
beste geyenak duten 
kutsu gabekua.

Milla zortzireun eta 
larogein-bat urte 
izango da kondaira 
egintz onaz bete 
zigula geroz aztu 
ez gendin ill arte. 
Etzuten ez Tiber-ko 
arrotz aiek uste 
Lartaun ez arkitzerik 
eta Lekobide.

Gudalarien mendi 
zorrotz ta goitiya, 
baso-mutil sendoen 
billera-tokiya; 
arkaitzak berez duan 
iraupen guziya 
daukazun gaztelu zar 
agitz ta zutiya: 
untzez jantzirik zure 
oñ eta gerriya...
zu zera Eusko zarren 
aintz-gordelariya!

__________

ZORIGAITZA TA POZA

		Lagun bati ezkondu zan egunean

Gaur egin zera, lagun leyala 
zedorrek nai bezelaxe 
aspaldi ontan biotz-barrendik 
maite zeindunaren jabe; 
ludi ontako atsegin guzik 
baita zeru ber-berare 
oparo gaurtik iritxi eta 
doatsuena zerade.

Udaberriyan poztutzen zaitu 
mendiko lorategiak, 
alaitzen ango txorien kantak, 
t'an diran egoitz eztiak; 
alaz guziyaz beroiek baño 
zoriontasun obiak 
gaurtik aurrera senti-erazi 
lezaizkitzuke Mariak.

Goitizlarien iturri ortan 
edana baldin banego
orain jardungo nitzake, Poli, 
goitina bañon arego;
baña zuk eta zure emazteak 
merezirik askoz geigo
arren! gaur nere mingaiñ traketsa 
ixil-ixillikan bego!

Doai gabe naiz t'ez det esango 
aurrera beste gauzarik 
beti-betiko eztillargia 
izan dezazula baizik; 
zere onian iya zu ainbat 
atsegintasun arturik 
oroitz apur au eskeintzen dizut 
luma kolkoan bustirik.

Bañan... ez dakit, ez dakit ondo 
zer datorkian gogora 
pentsaturikan amaitu dala 
jolasten giñan denbora; 
pena ta poza biyak batian 
urbildu zaizkit kolkora: 
pena len ainbat orain etorri 
etziñezken nere albora; 
poza, jakiñik nola zuazen 
zeru-tar baten ondora.

__________

OTAÑORI

		Bere «Artzai-Mutilla» irakurri ta ondorean

Pello, aspaldi onian 
ixillik negoan, 
ixillik... baña ez aur bat
amaren kolkuan 
egoten dan antzera
lo bete gozuan,
baizik indar gutxi-dun 
aitona neguan 
legoken bezelaxe 
sukalde txokuan 
aritz, lizar ta pago 
zatiyen onduan. 
Baña zerbait bear da 
arturik lenguan
zure lore-dun goititz 
sorta bat eskuan 
bere likurt ezeak 
alaitu ninduan.

Begiraturik sortan 
txukun ipiñiak 
ainbeste krabeliñ ta 
alako liliak, 
esango nuke, Pello, 
beroien orriak
dirala Maritxu-ren
ezpaiñtxo gorriak 
eta Maitagarri-ren 
lum'arro txuriak 
egoak astinduta 
zerutik botiak.

__________

URTE ZAR GAUBEAN

Lagun-arte-ra bildu nitzan ta...
zertzan ango ixkanbilla!: 
irrintz, algara, txalo, zalapart, 
oyu t'abesti-ots milla, 
amildu zala ezan zeikean 
gure mundu borobilla.
Aize zakarrak udazkenian 
darabilkin orbel-pilla 
bezin aldakor asper eziñik 
antxe gebiltzan poz billa
noiznai jiraka t'arin besotan 
eramanaz neskatilla
noiznai ustutzen edan ta edan 
pitsa zeriyon botilla. 
Doakabeak!, ez geñekigun 
alako gabots naspilla 
sortu zanetik nola zegoen 
adar-dun etsai abilla
guri begira zorrotz arturik 
eskuban xarde-makilla;
ez gendun uste giñadelarik 
eri-ezurruts gaubilla 
zoana parrez, parrez obira! 
gurturik Abendu-illa...

             * * *

Egun-sentiyaz lotan zeudenak 
esnatzen argi-eskilla 
asi zanean mugituz bere 
mingaiñ biribill sotilla, 
andik etxera nola bait-ere
bideztu nitzan ixilla,
burua sutan, eta biotza 
oso makaldurik, illa.
Goiz illun artan oyeratu-ta 
arkiturik aiñ sendilla 
damuak esan-erazi zidan: 
zintzogo bizi nadilla!

__________

GABON-OTS

		Nere lagun batek idazten ari zen liburuan 
		abesti-zar antzera ipintzeko 
		Ameriketatik eskatu ta bidalduak

Ortun, Ortun, ots alai batez 
oiartzen due basoak, 
Ortun, Ortun, or dozu Malen, 
Lopek ez egin aamoak! 
Aren aztarnik ez, ta gastelu-
-zar ordez arri-pilloak; 
zati sutuen kea dario 
lapur gautien zuloak.

	Ekaitz indarrez bere
	besoetan Malen 
	Lopek eraman baña
	ostera gaur emen. 
	Basati gaizto arek
	lokastu nai arren 
	Iraurgiko lorea
	urbildu da pontzel.

	Ojuu, mutillak!, egin
	garait-zantsoa, 
	non da erantzuteko
	etsai kolkoa, 
	non illegorria-ren
	likits-orroa? 
	Olen, Olen, Olen,
	Olentzaroa!

__________

BERAZ LAISTER...?

		Lagun bati bere ezkontzako egunian

Lagun zar batek esan-da dakit 
laister eskontzen zerala 
eta zuk dezun emazte-gaya 
aingeru pollit bat dala; 
atsegiñezko berri on oyek 
entzun eta bereala 
sinista zazu pozkid'aundiya 
petxura sartu zaidala.

Ai, ni-re laixter albanitzake 
zeru-goi ortara iyo!; 
bañan, au pena! nere biotzak 
lanbro garratza dariyo. 
Apur bat benik maite nauela 
iñortxok emen ezdiyo,
nere itz eder... gezurrezkoak 
ezdute nunbait baliyo.

Oraintxe benaz esaten dizut 
ezkonduko nitzakela 
baldin ezkontza izango balitz 
txepetx-kabiya bezela;
ondo dakigu txori txiki au 
kabira jun ta berela 
zulo bat iñork isten badiyo 
bestetik irten leikela.

Baña gauz oiek urruti xamar 
utzirik alde batera 
itz-errenkada politaguaz 
bete nai nuke papera; 
ziñez t'ajolaz lan au arturik
utsegin bat gora-bera
aldetan beziñ ondona zerbait 
nuan adieraztera.

Garai onian arkitu dezu
iturri gozo biguna 
amoriyozko intzez kolkua 
ongi beteko dizuna;
t'aundiya izanik beronek zugan 
senti dun maitetasuna 
ez da gutxigo iñolaz ere 
berari zuk diyozuna.

Guziok emen igaro bear 
degun aldapa gogorra 
oziñ ta leiza-zuloz betea 
dagon bide zaill txigorra 
baldarkerizko oinkada txar bat 
iñoiz egin gabe, orra, 
igo ta noizbait iritxi dezu 
doatsuenen tontorra.

__________

AGUR

		Abestutzeko

             I
Agur tontorrak, agur zelayak, 
agur baso gereitsuak, 
baserri-txuri, ola-zar maite, 
ibai t'erreka zuluak! 
Agur amatxo, eultsi lepotik, 
estutu ongi besuak, 
nere ezpañetan lertu bitez gaur 
dariyozkatzun malkuak!

             II
Agur, agur, banoa 
sorterritik urrun, 
banoa utzirik emen 
orrenbeste lagun!
Agur!, baña... noiz arte, 
nork daki noiz ta nun 
ostera berriz alkar 
ikusiko degun...? 
Nere lagun maiteak, 
agur, agur, agur!

__________

URRUNGAITZA

		Ameriketan idatziak

Gau-erdiya da; ezeren otsik 
ez dabill nagon tokian, 
itxasoa ta lurra lo daude...
logiro arnetsgarrian.
Amets, amets!... ez derizkiyot 
orain esna nagonian 
bezin eztiro al nezakenik 
egin begiyak ixtian. 
Izar, illargi, aize ta beste 
leunkai onak batian 
osatu dira maitagarrigo 
ezin litezken zorian. 
Txori gaxo bat orla paketsu 
arki naizen bitartian 
bere negarrak arindu nayaz 
nere kupitasunian 
arnoriyozko penak kantatzen 
ari zait aldamenian.
Gau ixill eder zoragarriya:
ain girotsu zaudenian...
zer misteriyo gordetzen dira 
zure kolko pozgarrian?;
zer dira berriz gordetzen, Jauna, 
zer eskutamen aundi, an...
egunez baño bertago dagon 
zeru garbi zabalian?
Lur ontan iñoiz izan nezaken 
aldirik egokinian, 
orain, biotz ta begirakuna 
jasorik dauzkatanian, 
oroitz ugari piztutzen dira 
izar txuri bakoitzian. 
Izar politak, zuek zerate 
pozez bizi nitzanian 
ikusitako argi ber-berak 
Euskal-erriyen gañian; 
zuek zerate andik urruti 
narabillen garayian 
laguntzallerik oben-obenak 
nere bakartasunian...

              * * *

O, zenbat oroitz ernetzen diran 
nere biotz barrenian 
iñoren ots ta karraxi latzik 
entzuten ez dan gaubian!

				Habana-n 1904-ko urtean

__________

URRUTI!

		Pello-ri bere «Amatxo laztana» irakurri ta ondorean

Zure bertsotan gogo guziya 
neukala bart arratsian 
oyeratu ta loak maitaro 
laztandu nindubenian 
amets alayen indar gozoaz 
laister zurekin batian 
arkitu nitzan pozkidaturik 
«Amatxo»ren magalian.

Bañan ametsak dakarren poza 
izanik aiñ igeskorra, 
izanik aren ondorengua 
egi latz oso gogorra, 
esnatu naizen aldi beretik 
negar saminez, ai! orra,
nola ordaintzen ari naizen gaur 
Amari diotan zorra.

Ego labur-dun txorikumeak 
bere kabiya bezela 
nik ere noizbait aldi txoroaz 
seazka bigun epela 
utzi nuan ta, gero... nork esan 
emengo bizitz ergela 
amari deika aiñ errukarri 
igaro bear nubela?

Emen ikusten diran gauz asko 
alayak izan litezke, 
alayak emen goi-urdiña ta 
ugarte pollit au ere; 
bañan oparo zeru ta lurra 
naiz parrez arkitu, nere 
biotz gaxua oien tartian...
illun dago, doakabe.

Ta zaill izanik arunz joatia 
berriz maite arengana
ez dakit zer dan eziñ orregaz 
petxura sartu zaidana;
alaz guztiyaz zerbaiten poza 
iritxi leike nigana
baldin zuk egin albazenduke 
nik orain ezin detana.
Zoaz, Pello, zu, besarkatzera 
zai dagon Ama laztana!

				Habana-n 1906-ko urtean

__________

ARRATS-ALDEAN

Jeisten ari da geldi-geldiro...
jeisten eguzki sutua, 
zeruba mugan gorrixta dago, 
erdi-lotan itxasua;
ur-ontzi bat an azken aldeko 
arrayan orain sartua 
eskutatzen da pixkabanaka...
Donostira ote dijua...?

				Habana-an 1901-ko urtean

__________

BAKAR-EGOITZA

Arunz, urruti begirakuna 
ipiñirik itxasoan 
Etiskal-erriko gauzetan amets 
egiñik alai negoan. 
Baña... bat batez illuntasuna 
sortu zait orain kolkoan, 
aldi larriya!, negargarrizko 
oroitz bat daukat gogoan!

				Habana-a 1905-ko urtean

__________

MARITXO!

		Elosegi'tar Maritxori, ill zanean

Nun da Maritxo...?; apaingarritzat 
eranian dute betiko-Urira, 
ez izan nunbait ain egokia 
aingeruentzat gure lurbira. 
Ill da Maritxo! Bere begien 
urdiñtasunak itzali dira; 
emen itzali, bañan... An piztu, 
ara zer alai!, goronz begira!...
zeruba lendik zegoan baño 
urdiñagoa gaur ageri da!

				1905-ko urtean

__________

BEAZUN TANTOAK

		Ameriketan idatziak

                I
Euskal-erriya urruti dago,
t'urruti gazte denbora;
oroitz maiteak, zertan zatozte 
gau t'egun nere gogora?

                II
Agur Erniyo, agur Zelatun, 
agur, agur Mendikute, 
alperrik orain amets-egoak 
zuengana naramate!

                III
Len bizi neukan irudimena, 
alai ta bero biotza, 
orain... buruan, sormiña daukat, 
kolkoan berriz izotza.

                IV
Galdetzen dute zergatik nagon 
aiñ bakar mutill-zarturik; 
ez du txoriyak iñoiz egiten 
elur gañean kabirik!

                V
Oso maitetsu nerekin parrez 
zegona orain punttuan...
ara zer triste, begira nola 
ixil-ixillik daguan: 
ai! nere maite zoragarriyak 
nor ote dauka goguan...?

                VI
Amoriyozko erle batek beiñ 
—ezdet nai esan izena—
lenengo aldiz ikutu ziran 
eztiro biotz-barrena;
zorigaiztoan!; ez nuben uste 
neretzat orren zekena 
nik aiñ oparo maitatu eta 
izango zanik azkena. 
Gaur erle polit aren ordeaz 
errukirik ez dubena 
biotz nerean zorrotz darabill 
listor beltzaren eztena.

                VII
Ill eta gero beti lurpean 
egon bearko detala 
gogoraturik erne zait oso 
kezka txar baten ikara; 
utsa litzake nere begiyak 
itxi eta beriala
zentzurik geigo izango ezpanu; 
baña... lur otzian ala 
bildur naiz egon ote niteken 
ni neronek dakiala. 
Ez, ez, gerora sinistu nai det 
bizitz obea badala!

                VIII
Ama gaxoa nere galdezka 
mundutik zeru garbira 
azken-laztana nik eman gabe 
igo zala bi urte dira.
Ene!... zer illun arkitzen detan 
umezurtzaren lurbira; 
argatik nabill itxuen eraz 
beti zerura begira!

__________

AMERIKA

		New-York-en negoala idatziak

Euskal-erriko baxtar maitetik 
Yanki-tar oien aldera 
zorigaiztoan etorri nitzan 
ez dakit zer egitera; 
obe nuala derizkiyot nik 
beste geyagon antzera 
iritxi eta berialaxe 
jiratu banitz ostera.

Uste txoro bat izanik eta 
ametsa munduko dena 
au da gizonak egin lezaken 
ametsikan ametsena;
gogo beroak demaigun egaz 
iritxi nai gendukena
gezur pollit bat besterik ez da, 
utsa gure sinismena.

Urruti dauden gauz aiek beti 
intxaur alien modura
bakan izanik artzen oi dute 
pilla galantan itxura; 
Ameriketan zorion guzik, 
Ameriketan au t'ura, 
gero... ezer ez bertaratzian 
ainbeste gauz dan lekura.

Lotsagarrizko uztarripean 
goiberaturik buruba 
lur ontan iñork ezin lezake
atera bizimoduba;
alper-alperrik naiko du batek 
lanez osatu diruba 
baldin ezpada atzapar eta 
moko zorrotz-dun miruba.

Beren aukeraz egiña izanik 
oien neurri-gai dana
ara legetzat oiturak men 
ipiñi-ta darukana:
«eman garayan, arra bat eskas,
artzeko danian, kana, 
etxeko gauzak beretzat eta 
auzokuak erdibana».

Baserri-txakur goseti batek 
eskean dabillenari 
gogor ekiten diyon bezela 
oiek ere gu-tarra-ri
bildur izanik zerbait kentzera 
ote datorren berari 
naiz eskalea ez izan arren 
erasotzen diyo sarri.

Ez det esan nai Ameriketan 
ez dala beste lekurik 
iya bat bere lurrean beziñ 
doatsu bizi leikenik; 
Mexico, Cuba t'Argentina-ko 
zelai aunditan oraindik 
bertakoentzat ez dago gaizki 
itzegiteko biderik.

Gazteak: baldin zeren buruba 
maite badezute zerbait 
etzaiteztela onuntz etorri, 
zuazte berago albait; 
emen ainbat itz gezurrezko ta
emen aña «O, yes, olrait» 
entzun gabe an zuen sariya 
artuko dezute noizbait.

__________

AIZAK

		Etxeberria'tar Pellori Buenos-Aites-tik 
		Habana-ra berak bidaldutako eskutitza 
		arto nubenean eman niyon erantzuna

Arunz t'onuntz zer nabillen eta 
zer bizitza daramatan?: 
galdera zall au egiten diak 
azkenengo ire kartan. 
Bai-altzekiat neronek ere 
nagon lekuraño zertan 
etorri nitzan bizitz obea 
utzirik lur maite artan?

Amets-bidetik naramanian
aruntz gogoen indarrak 
oroitz-egotan urbil zaizkiak 
lengoko denbora zarrak;
gogoratzen nauk bada... noiz aztu? 
biyok eta Labaur-tarrak 
arratsaldero Joxe-n etxian 
egiten giñuzen parrak.

Andik irtenda nik etzekiat 
nolabait ala bearrak 
onuntz ekarri ninduan edo 
nere buruzbide txarrak.
Ai, jakiñ banu!; baña gaur zertan 
estutu ortz t'atzaparrak...?;
tipula zar bat ez dik baliyo 
oraingo nere negarrak.

Mitxirrika bat xalapartaka 
argira nola dijuan 
bere burua kixkaltzeraño 
gar politen inguruan 
ala, txoruak! etorkizun bat 
iritxi nairik munduan
gizon geyenak ibiltzen gaituk 
mitxirrikaren moduan.

Ni zer nabillen jakin nai al dek? 
Ara: lur au borobilla 
ote dan zeukat nere buruban 
izugarrizko naspilla. 
Ta... bazekiat i jun eitzala 
—beti izan aiz abilla—
Iparragirre-k or utzitako 
zaku-dirubaren billa

__________

OFELI

		Oroitz-idazti (album) batean ipiñiak

Cuba deritzaion lur 
ontara pozgarri 
goiko urdintasuna 
alai zan ixuri; 
zerutik itxasora 
aingerutxo'n bati 
eroritako lore 
sorta bat diruri.

Eta guzien gañez 
erregiñ antzera 
lorerik bikaiñ eta 
maitena zu zera.

Emengo lore bizi 
aratz, egokiak,
zisne bat beziñ txuri 
liraiñ ta tentiak,...
zuek zerate gure 
biotzen jabiak, 
zuek amets-lorien 
aizpa zerutiak.

Baña guzien buru 
erregiñ antzera 
lorerik bikañena 
Ofeli, zu zera.

__________

EZTILLARGI

		Lagun bati ezkondu zanean

Jeiki ta laister berri-on bat gaur 
goizean eman dirate 
esanaz nola egiten zeran 
zeru puska baten jabe; 
bejondeizula!; ez det egon nai 
ixillik aitortu gabe 
zenbateraño alaitu naizen 
jakin-da berialaxe.

Ez det ikusi, gordea dago, 
zure maitetxo pontzela
euskal-basotan landare batzuk 
egoten diran antzera;
bañan usayaz lore gorde bat 
ezagutzen dan bezela 
igartzen diot ikusi gabe 
zer izan liteken bera.

Biotz on batek ezin lezake 
maita bere diñ ez danik
eta lur ontan ez da zuk baño 
leyalagua dubenik. 
Orrengatikan opa dizuet 
nerearen bar-barrendik 
eztillargi on betea izan 
dezazuela gaurtandik.

__________

MAITARO

		Antzeti (retrato) batean idatziak

Nere jakinde sollak 
zure oroimenian 
zer ipiñi lezake 
aiñ leku txikian? 
Argatik au esaten 
ari naizenian 
luma dar-dar dabilkit 
antzeti gañian. 
Egin dezazu kontu 
irakurritzian 
nere biotz-mugida 
guziyak batian 
zugan dijoazela 
dar-dar bakoitzian.

__________

MARIARI

		Album batean idatziak

Maria!... Izen au entzun 
eta beriala
jardun bedi biotza, 
ixildu mingaña. 
«Maria»,... itz gozoa! 
izen bat ez baña 
otoitz emeki, leun, 
zerutiena da.

Izar batek bezela 
ozgarbi danean 
egiten du Maria-k 
argi bere etxean;
izar arek jarkoya 
du goi-urdiñean, 
Mariak senarraren 
biotz barrenean.

Erbeste-bean izan 
liteken pozaldi 
guziya eman deizula 
Goiko-Jaunak zuri; 
aingerutxo tartean 
azaldurik aurki 
amarik doatsuna 
ager zaite beti.

				Habana-n 1902-ko urtean

__________

OZ-GIRO

		Gaur illargitsu batian

Zer da sortitza, zer gure soña,
zer gogo t'irudimena; 
nola ta nundik dator gizona,
nora dijoa, zer gera? 
Ozgarbi eder zoragarriya!:
zure bitartez lurrera 
betor... betorkit biotz gaxoen
pozgarri dan aditzera, 
entzun gau ixill ontan egiten
ari naizen galdeera!...

              * * *

O, mutu dago; baña zer aundi 
an goiko eskutamena!

__________

ZORI MAKURRA!

		Ameriketan egondako euskaldun baten etorrera

                I
Irten nitzala amabost urte 
gutxiyen izango dira 
etorkizunak deiturik itxas 
arunzko mundu berrira. 
Amabost urte!; geroztik zenbat 
aldiz nere sorterrira 
gabero lotan ametsen bidez 
iritxitako alderdira 
urrungaitzaren leloaz andik 
egon ote naiz begira! 
Ai, alakotan amets-egoak 
lumaz jantziko balira!

Bizitz makurra dagonarentzat 
zelaundi gorri batean 
onek zer eman zai luzetzirik 
ango bakartasunean. 
Goyen, eguzki kiskalgarriya, 
itzaltxo bat ere ez bean,
gaztañ, aritz ta pagoen ordez 
zuaitz igar bat aurrean 
Malko tantoak lore biyurtu 
albalitezke lurrean...
O, zuaitz bakar maitagarriya, 
Ceiba zarra, zure oñean 
nere amari eskeintzeko, zer 
lore-sorta negikean!

Nekazaritzak naiko lanbide 
eman arren gizonari 
urte txar batek beste bat ona 
ondoren badakar noski. 
Etsipen gaiztoz iñoztu gabe 
itxogiten dakinari 
Goiko-Jaunaren kupitasunak 
laguntza demaio beti. 
Sinismen onek indartu eta 
ekiñik gogoz lanari 
azkenerako alor zallaren 
emaitzaz ordaiñ ugari 
jasorik noizbait arkitu nuben 
bear ainbat osagarri.

Ala goiz batez zeru-sapaya 
oztadarrez apaindurik 
bere uztai-petik igarotzeko 
Jainkoak ipiñi balit 
beziñ egoki t'adikor ango 
marbollean ikusirik...
sortu zitzaidan poz ura nola 
adirazo nezake nik?
Uztai ark margo ainbat erridi 
euskel-abendak izanik,
oroitz ederrez beste uztargi bat 
nere gogoan pizturik, 
burua makur baña biotza 
zerutaraño jasorik 
esker-otoitzak egin-da gero 
ostera lengo bidetik 
onuntz aldera biurtu nitzan 
alaitasunez beterik.

Emengo muga noiz agertu zai 
ontziyan aurreko ertzetik 
itxasoaren urrunditz artan 
begirakuna josirik 
netorren garaiz nere buruan 
etzebillen beste gauzik 
len egindako ametsen gai zan 
sorterri maitea baizik! 
Noizbait iritxi ta lur oni muñ 
ematez asper eziñik 
naikunde beroz agur negion 
agur! biotz bar-barrendik.

              * * *

Baña... poz ura, zer igeskorra!; 
esandako eraz andik
etorri t'emen gaur dakustana...! 
ez det sinisten oraindik!

                II

Nun dira nere lagon zar aiek, 
nun dira emengo jolas garbiak; 
nun dira gaur, min, erbest'aldean 
gabero neuzkan poz-irudiak 
t'esnatze garaiz ixuritako 
malko samiñen ordaiñgarriak? 
Arrotz ote naiz lur ontan ere? 
Nora biurtu nere begiak? 
Aberats nator baña dirutsez 
eziñ osatu lengo zoriak!

Ara nun dauden arizti, soro, 
borda, baserri txuri-txuriak, 
ibai, osiñ-beltz, errot, ola zar 
jauregi-orma untzez jantziak; 
emen daude nik umetan piper 
egin-da utzirik eskol-aldiak 
biyurrikeriz gau-eskill arte 
jolasten giñan bazter maitiak: 
udare-baratz, igari-leku, 
txori-muño ta kilker-tokiak; 
emen zut-zutik len bezin goitar 
ikusten ditut Euskal-mendiak, 
baña nere gaiñ amilka datoz 
asperen batez oroitz guziak!

Nun ote nago? Nere belarri 
zuloak euskal-itz jator zale 
ernai daruzkat bañan oraindik
ez det, ez, entzun bat-bakarra-re;
emengo zori t'aztar geyenak
etsai dirala esan nezake. 
Aldi latz ontan latzena gero 
zetorkidanik oartu gabe 
jayot-etxeronz urbildu naiz ta...
o! zer gerta zait; ama! nun zaude? 
Erantztm mutu betillunkorra 
besterik ez an! Geroztik nere 
zentzu nastuen irudipenez 
biotz-mugira larrien mende 
ill zan amaren galdezka nabill 
bordarik-borda, aterik-ate; 
ta nere leyaz errukiturik 
«ero gaxua!» batzuk diyote...

              * * *

Etxe-inguruko pagoen orri 
bakanak orain udazkenean 
aizeak jo ta mitxirrik illen 
antzera zurbil datozenean 
txantxangorri bat ni beziñ eri 
adar billuztu baten gañean 
kantari dakust maitaro bere 
kabi sollaren aldamenean. 
Txori gaxua, etzaite ixildu; 
biyok eretsu jardun gaitean; 
doakabe naiz, ta zu bezela 
nere barrengo negu beltzean 
zorigaitzaren txantxangorriya 
negarrez dabill arantz tartean!

__________

BOINA BIAR

		Elosegi-tarren boina-olako oroitz-idaztian ipiñiak

Gogoratze naiz nola negarrez 
marruka lertu nayian 
ume denboran egon nitzan ni 
igande zan goiz batian 
boinaren ordez amak ginballa 
jar-arazi ziranian.

__________

PAR-GOITITZAK

__________

—Tolosarkerik—

MARITXU

Ai, Maritxu, nik senti detana 
ezin aitortu, auxen da lana!;
	itz bat-bakarrik
	legun xamarrik
ez det asmatzen, ez det iñundik.

Orrengatikan etzaitezela 
ipiñi gorri ginga bezela;
	izar argiya
	maitagarriya 
barkatu nere trakeskeriya.

Aiñ umilla zu gaur ikusirik 
maite nazula derizkiyot nik;
	argatik beera,
	paret aldera
begira lotsaz egon oi zera.

Nere panposa, nere kuttuna, 
nere gorringo eztiya-duna
	ez det uste nik
	iñortxo danik
nere laurden bat maite zaitunik.

Nola nai dezu ez maitatzia 
egarri dagon batek ur-mia;
	nola nai dezu
	nola Maritxu, 
ez izatia nik iturri zu?

Soseguz egon nai arren eziñ, 
biotza daukat zuregan pil-pil,
	barren gaxua
	oso sutua
antsi luzeaz urtzen dijua.

Baña zergatik, nere aingeruba,
ez dezu altxa nai begiratuba?; 
	etzaitezela 
	egon orrela,
penaz ilko naiz laister bestela.

Ez aldirazu zerbait esaten 
entzun-gogoaz lertu baño len?
	Nere Maritxu,
	itz bat egizu,
asnas apur bat eman zaidazu!

Auxen da poza!, begiratzen dit,
partxo bat... ara, berriz egiñik... 
	maite-maitia, 
	beraz neria
izango zera...? —Uf, al'obia!

__________

BETI MUTIL ZAR!

Manttoni, orain... nola dan biyok 
bakarrik gauden orduba 
gauza bat neri zuk entzutia 
ez da noski pekatuba. 
Bai, ara... izango da bost urte 
edo seyen inguruba 
zureganako amoriyuaz 
nabillela zoratuba.
Aldi prankotan au esateko 
len egon naiz tentatuba, 
bañan... ainbeste nai dizut eta
ain det jeniyo lotuba!
Barkatu baldin zuregan ongi 
ez banator bireztuba 
t'izket onek diñ ezpada nere 
mingaiñ latz erdi mutuba; 
bañan aurrera ezin liteke 
izan geigo luzatuba 
ixill-egoitzak gaur arteraño 
eman diran inpernuba. 
Sei urte oitan ala zu gabe 
daukatan bizimoduba
neretzat illun, oso beltza da, 
gauza triste bat munduba. 
Arren! ekatsu itz erdi batez
sendagai dan ukenduba;
laister legoke zorigaitz oien 
beazun dena kenduba
baldin zuk artu nai bazenduke, 
erregiñ goitik sortuba! 
biotz nerian zuretzat dagon 
amoriyozko tronuba.
Ez arki lotsaz, esan, Manttoni, 
daukazun pentsamentuba, 
ez egon bada orren ixillik, 
ez jetxi begiratuba; 
partxo batekin agertu zazu 
uztai gorriz apainduba 
ortz-errenkada fiñ bakoitzaren 
koska pollit elurtuba; 
mugi dezazu «bai» esateko 
mugitu, nere aingeruba, 
ezpañen ordez aboan dezun 
anpolai erdibituba.
Esan, zai nago; entzun, maitia, 
gaxo baten erreguba; 
kupitu zaitez edo bestela 
ilko det nere buruba!
Dudan al zaude?, baña... zergatik 
Manttoni bedeinkatuba...? 
—Auxen da mutil koipejariyo,
auxen da mutil kaikuba!

__________

KATTALIÑ

Goizero dator buruban aixa 
jasorik ator edo saskiya 
anima zintzo garbi-garbidun 
mirabe alai muxu-gorriya, 
gogoz euzkotar, soñaz mardula, 
ezin ta geigo zoragarriya, 
aukeratu-ta Jainkoak onuntz 
bidaldu zigun zeru-zatiya.

Ez al dezute entzun beñere 
zein dan orlako neska mordua; 
ez al dezute iñoiz ikusi 
eguzki orren goiz-errañua?...
—Ezetz? —Jakingo zendueke, bai, 
nor dan Kattaliñ Berrobikua 
zuek artu izan bazendute gaur 
neri eman diran matrallekua.

__________

ARDUAREN INDARRAK

Xanko ta Pipas lengo 
igande gaubian 
txiki erdin-bat geigo
edan ondorian 
aupa!-ka zijoazen 
etxera bidian. 
Alako batez berak 
uste etzutela 
aldemenetik pasa 
zitzaioten trena 
amorratua dagon 
legoi bat bezela. 
Ujuju! egiñikan 
trena-ri lenbizi 
eta gero erronkaz 
iru-lau irrintzi
galde au egin ziyon 
Xanko-k lagunari: 
—Aizak, emen pasa dan
astaputz txar ori
iñork bultzatzen ez-da 
zerek daramaki?: 
—Ur bero irakiñak 
—Urak? arrayua! 
(diyo Xanko-k trabeska 
egiñaz pausua), 
bizkorragua ukek,
bai ala Jainkua!
uran ordez baluke 
paziyan ardua.

__________

EGUN-SENTIKO POZAK

O, zer gauz ederra dan 
goizean goizetik 
udaran jeiki eta 
makill bat arturik 
mendiyan ematia 
jiratxo bat benik; 
ezta munduan izan 
ez orain t'ez lendik 
orrek demaigun baño 
poz aundiyagorik! 
Ipar-aize leuna 
likurtaz beterik 
gure kolkora dator 
lorien tartetik; 
baxtar guziyak daude 
intzez apaindurik, 
urdiñ-urdiñ zeruba, 
pipirrika txorik, 
eguzkia-re parrez 
Izazkun-gañetik;
maindire bat bezela 
goronz arroturik 
lañu txuri goiztarra 
erreka zulotik; 
jolasean amilka 
iturritxo garbik, 
emen arros pollitak 
an krabeliñ gorrik, 
nunai zori ona ta...
txar bat ez iñundik. 
Onezkero gauz oiek 
ikusi nitun nik 
baldin ezpalirake
—t'ez det beste penik—
ni jekitzeko izango 
gutxinaz amabik.

__________

KIRTENKERIK

Emakume txaldan bat 
Zerkauzi kalean 
txanponik gabe zerbait 
erosi nayean 
inguratu zitzaion 
amezketar bati 
esanaz: gazta txar au 
zenbatean neri 
ipiñiko dirazu 
libra bat artzera?
—Lauterdiyan.
                   —Iruban
konporme altzera?; 
t'ez du gañera legez 
ainbeste baliyo, 
gezalaren tantoa 
nunaitik dariyo; 
ara, beste onetxek 
dauka zar itxura, 
merke bada eraman 
zaidazu pixura.
Ala baserritarra
jiratu zanian 
gazta pisatu eta 
saltzeko ustian;
nun arek, zas! lapurtu 
diyon bat ustela 
gabirayak ollanda 
lezaken bezela. 
Bañan au ikusirik 
Alar-mendikuak 
—begiratu zorrotza 
duben arranuak—
aserreturik oso,
bi milla kapusai!
bertan zuben andria
jo ta puskatu nai. 
Ontan, eldu da Kirten 
urizai bizkorra 
dardar-ka mugiturik 
eskuban zigorra; 
zegokion galdera 
egin ondorian
ala diyo Kirten-ek
esan gogorrian: 
—Zuk ostu diyozula 
beraz oni gazta?
—Ez, jauna, gezurra da!...
—Ixo, ixo... basta!;
agertu zaizkazu 
alik laxterrena
mantala, kolkua ta 
saskiyan barrena, 
t'orduan esango det 
kulparik gabia 
zu ote zeran edo 
gaztaren jabia.—
Au egiñ-arazi ta 
ikusirik ongi 
gaztarikan etzala 
iñondik ageri
jardun da gure Kirten 
nolabaitekua 
lapurrari ematen 
arrazoi osua. 
Bañan amezketarra 
gogoraturikan 
ote zuben botia 
gazta saskitikan, 
begiratzen asirik 
nun alki tartian 
ikusi duen, eta 
bere pozaldian 
ara! —diyo jabeak 
zeladoriari—
ara nun dagon gazta 
lapurtuba neri; 
auxen bera da jauna, 
auxen, bai, arduna,... 
—Berriz?; alper-alperrik 
da zure jarduna.
—Baña zer esaten du 
jauna gaur bedorrek, 
arrazoi darukala 
pisti gose orrek? 
Nola liteke bada, 
nolatan ordia, 
emen zegoan gazta 
or arkitutzia;
nork eraman du maitik 
beste alderdira? 
—Ori? —diyo Kirten-ek 
gaztari begira—
ori, onek ez baña...
—Zeñek bada?... tira! 
—Arrak eraman dute 
alkiyen azpira.

__________

NEURRI EGOKIYA

		Esakera zarretik

Lukanbiyo-k agindu 
t'argiñ bat Tolosa-n 
astoentzat ur-aska 
egiten ari zan. 
Baña lan au azkendu 
zuenian iya 
aztu egin zitzaion 
aren neurriya. 
Lukanbiyo ark ori 
jakin zubenian 
joan zan beregana 
ta lipar batian 
erabaki zun gauza
esanaz: —Aizazu, 
aska nere neurriz 
ipiñi dezazu,
t'etzait iduri ala 
okertasunikan 
biatz batenik ere 
izango danikan 
—Jauna barkatu bezait, 
bedorren astua 
ezta besteak diran 
baño aundigua.
—Bai, bai, ondo dago, ta
gutxi gora-bera
igo dezazu nere 
gerriyan parera; 
begira zer eroso, 
ara zer egoki 
lurretik ur-askara 
irixten naizen ni: 
eta nere tokiyan 
dudarikan gabe 
edozeiñ asto errez 
iritxi liteke.

__________

PATXI BEGIBAKARRA 
TA KONKOR JIBOSUA
	ZIRI-JARDUNA

		Esakera zarretik

Patxi-k lengo batian 
Konkor ikusirik 
goiz-txintako zorian 
irtetzen etxetik 
onla jardun zitzaion 
zirikatu nairik:
—Aizak Konkor, ez aldek 
nekian bildurrik? 
karga-pean asteko 
goiztxo dek oraindik. 
T'arek diyo: —Bai noski, 
goiz izan bear dik, 
oso goiz bada Patxi, 
ez dekenian ik 
idiki ganbarako 
leyo bat besterik.

__________

SIMON ETA PELLO
	ASTAKERIA

		Esakera zarretik

Beraz bazuaz Anton 
Tolosa-bidian?: 
—Bai, begira, asto bat 
erosteko ustian.—
Ta diyo Pellok ori 
entzun zubenian: 
—An ikusiko nazu 
gaur arratsaldian.

__________

GALTZA BERRIAK

		Esakera zarretik

Aiton gizagaiso bat 
zerbaiten eskian 
Prakax-ek ikusirik 
otzak iya illian
galtza zar batzuk eman 
zizkan bein batian 
esanaz: —Tori eta 
galtz oiek kasikun 
estrañatu gabiak 
dira oraindikan, 
ez ditut ipiñi bi 
aldiz besterikan. 
—Bi aldiz?
              —Bai, aitona, 
bi dider bakarrik 
jantziko ziran oiek 
egiñ ezkeroztik,
t'ezpadu sinixtu nai 
au egiya danik, 
ara, nola liteken 
esango diyot nik: 
galtz oiek lendabizi 
jantzi nitunian 
ez nituen soñetik 
kendu bost urtian, 
eta gerora berriz 
bigarren aldian 
ibilli ditut beste 
sei edo zazpian.

__________

GORA BIOTZAK!

		Donostiya erre zanetik eun urte buru

		Donostiya-n 1913-ko Uzta-n izandako 
		batzaldiyan lenbiziko sariya irabaziya

                  I
Errudun gaxo batek lezaken 
eraz jasorik biotz nerea
auzpez nik orain eskatzen dizut, 
zeru ta lurditz onen jabea, 
goitizlari on eskerdunari 
demaiozuken argibidea. 
Betor, betorkit sapai urdingo 
asnas illezkor laguntzallea, 
otoitz ordañez erantzun ori 
bigal zaidazu, Jaun Egillea! 
Lañu goiztarrez oi dan bezela 
goronz banatzen likurt ezea 
eresi leunaz jaso nai nuke 
gizaldi baten oroitz maitea.

Mendi zut, itxas, osiñ beltz, itur, 
arizti, saroi t'emengo beste 
sortitz oroen almen gordeak...
ernaldi batez mugi zaitezte; 
jardun, eta lei omengarrien 
alaitasunaz itz oiek bete! 
Goronz biotzak; jai eder ontan 
lengo gau illun, lengo naigabe 
larrien ordez zori guziyak 
berdin gabeko poza dakarte! 
Indar-ba, gogoz mendi-kolkoak, 
jardun oyarka ler egin arte, 
t'omen-ots oiek nere muñetan 
irudi-garra piztu bezate!

                  II

Poztu gintezke, bañan ez dator 
poz au min gabe pozkid'ostean, 
malko larrien gai samiña du 
jai aundi onek bere sortzean. 
Bizitz osoen iraupenagaz 
oroituko da gure lurrean 
gaur eun urte gertatu zana 
nagusi zegon uri xarrean. 
Egintz makurra!; nork ez iduki 
gogo ta biotz bar-barrenean; 
nork ez oartu laiozgarrizko 
ondamen ura gaurko egunean? 
Iñor t'ezeren kezka txar gabe 
zeudelarik lo bete-betean
turmoi-eztanda bezin ots gogor 
durduritsu bat gau illunean 
entzun ondoren erritar aiek 
arkitu ziran ustekabean 
lagun ez bañan erasotzeko 
griña zekarten etsai tartean; 
t'etsaikeria gau artan ala 
orro naspillaz ari zanean
utsun beltzetik sortze gaizto'n bat 
irauli zala esan zeikean. 
Ordu samiñak, ordu luzeak...! 
Ta zer itxaron era batean 
baldin bazeuden zeru ta lurra? 
Noralde bat nun? Goi aserrean 
danbateko latz izugarriak; 
laido t'ilkintza baizik ez bean!

Oldartze bidez, jo ta burruka, 
erdu zanetik etsai-jazarra, 
anai gureak zer doakabe! 
itxumusturik an il bearra. 
Ojuka lertzen alkarren billa; 
aztar onik ez; gud'otsabarra 
belarrondoan, t'iñoiz antsizko 
erantzun eri bakar-bakarra! 
Ama gaxoak umeai deika 
beren karraxi ta deadarra 
egin aldiro... bertan gaubaren 
errai beltzetik lezaundi-tarra 
sortu liteken eraz irtenda 
an zetorkien gudari-tzarra
odol iturri biurtu zale
aurtxoen askai zegon bularra. 
Ergal, gago, ta seinduen aldez 
azkortu arren gazte zangarra...
alper-alperrik!, eskutsik eziñ, 
eziñ osatu besoko indarra. 
Goibel alderontz ikaragarri 
gallendurikan sua ta garra 
zati gorien labe zan, laister 
Gaztelupe-ko Donosti zarra, 
t'irakiñezko zurrunbilloaz 
gainka zebillen itxas-aparra. 
Gogamendurik arratz artako 
sutori bizi t'illundenarra, 
eriotz-ardall, istillu gorri,
ango zorigaitz t'ango negarra... 
ez dakit, ez, nik zenbateraño 
madarikatu guda-zakarra!

Jaun leyal batzuk izanik buru, 
laguntzemalle gure Goikoa, 
begiyak lauso, asnasa larri, 
txinpart-arrotze t'arerioa 
zegon aldetik irten zan estu 
taldetxo bakan gizagajoa. 
Bizigaindu soill errukarriak 
igarotako aldatz aroa, 
nork adirazi...? o! mutu bego, 
bego sor nere itz-arazoa, 
ango nekien esangarritzat 
egokigo da negar tantoa.
Eriotzaren itzal astuna
berekin zeukan arrats gaiztoa 
noizbait arindu t'egun berriyak 
zekarren garaiz bezte giroa 
nabaitu zuen zubietako 
Aizpuru-tarren baserritxoa. 
Etxe kondaira'r ospetsu artan 
bildu ziran, ta beren gogoa 
an indartu zan txit agitz urte 
geien zituan aiton zintzoa 
jardun zanean esanaz: —«Arren! 
il diranentzat otoitz beroa 
egin lenbizi; gero kementsu 
osaturikan degun asmoa 
errautsetatik uri berri bat 
politez len zan baño aregoa 
jaso zagun ta geron egintzaz 
alaitu bedi gure kolkoa».
Iritzi oni beste lagunak 
bertan emanik baimen osoa 
egun ark dakar Donostiyaren 
etorkizun goi-goienekoa. 
—Zaindari leyal maite-maiteak: 
nere biotzak daukan naigoa 
beteko badet sapai urdiñdik 
bertena dagon Euskal-basoa 
gai billa igaro t'ondoren pozaz 
ezti dariyon oroitz gozoa 
itz apur oien bidez jasorik 
eskeñitzera gogotsu noa!
Agur, agur Jaun Argidotarrak 
entzun agurka lur t'itxasoa, 
sort'ots onegaz beti-betiko 
urrundu bedi guda-zantzoa!

                  III

Ua Basojaun, aztandu ari!
ez dek iretzat Euskal-erria, 
onek ez dik nai entzun geyago 
algara likits izugarria.
Alde-ba ernendik; leitza zuloan 
bego biraudun orrolaria; 
alde lenbailen, erdu zaigu-ta 
Maitagarri-ren goit'eresia! 
Lurditz osoan banatzeraño 
berri-onaren pozezko aria 
ega bizkorrez txit gallen, aisa 
jasorik izen omengarria 
mendirik-mendi, ibarrik-ibar 
aupa!-ka dabil oiartz aundia; 
t'oiartz ori da gaur Donostiko 
zorionaren mandataria.
Gogoz arturik Zubieta-ko 
batzargillien erakutsia
ondorengoak aurrera beti 
eramanikan lengo iritzia 
beren jarraitzaz gallen t'argiro 
ara nun duten Uri berria, 
ara zer txukun; osagarritzat 
erregiñ baten apainduria
soñean dauka, oñetan berriz
itxas-bits arro txuri-txuria 
muñ emateko guraz amilka 
urbiltzen zaion apar garbia; 
illargi betez jausten danean 
gabiro leun zoragarria 
Aitormendiko alabak udan 
ortxe daukate jolas-tokia. 
Amesgillerik obenak ere 
naiz lotan piztu bere irudia 
naiko lan iñoiz ikusten beste 
aiñ uri polit arrigarria. 
oroitz maitien kutxa dontsua, 
argi darion poz-iturria, 
zeruko irripar alai, urdiña, 
zeru-ber-bera, o, Donostia!, 
bear dan ainbat zu goititzeko 
ipiñigatik arret aundia 
arret utsaz, ai! ezin iritxi 
luma nar baten goititz-aldia.

Auñamendiko tontorrak eta 
Erniyo, Buruntz, Alar, Aizkorri, 
artzai-mutillen oyu zoliaz 
agurka daude Donostiya-ri; 
baserrietan amona xarrak 
seask'alboan «lo, lo» kantari 
gaurko eresiaz aurtxoai amets 
egiñ-erazten, amets on ori 
gerora noiznai oroitutzean 
izan dezaten biotz-algarri.
Ingurutatik ara,... badatoz 
pakezko zenbait irrintzilari 
agertz alai bat emanik orla 
beren barruko jai aundiyari. 
Begira berriz goiko basotik 
orain sortu dan taldetxoari; 
lore-sail eder bizi bat ere 
egokiago ezin etorri;
nesk'aratz mardul muxu gorriak: 
zuen aizpegan arinka jausi! 
Anaitasunez guziok emen 
adirazirik poz au alkarri 
irteer'on bat eman zayogun 
gure animako atsegiñari. 
Zabiltz euskaldun txistularia, 
jo gogoz, ekin «Baso-dantza»-ri; 
aupa, mutillak!, iji-ojuka 
fest'oyu t'abar, arin, biyurri, 
pozaren-pozaz gau-ezkill'arte 
jardun gazteak, buru-belarri. 
Gora ta gora guraso zarrak, 
gora Donosti, omen berari; 
izen maite au esker-otoitzaz 
zerutaraño iritxi bedi!