OLERKIJAK

Sabino Arana Goiri

__________

ARANA-GOIRI'REN OLERKIENTZAKO 
ITZ-AURRE LABURRA

Eleizalde'tar Koldobika

	Itz barri gutxi esan negiskezu, irakurle on ori, Arana Goiri'ttar Sabin'en Olerkietzaz. Euzkel-irakurzale oroen edo beintzat geyenen artean arras ezagunak dira, banaka an-emen sarri argittaldu izan diralako. Baña gaur, idazti baten bildduta eskeintzen yatzuz, ta txukundo argittalduta gero, Sabin aundiaren olerkiok. Beste zor askoren artean, gure Sabin maiteari auxe be geneutson, eta ordain-aldia oraintxe eldu yako: zelako atsegin ta maitasunez opaltzen dautsogun oraingo idazti au! Goitik bersku berak.
	Abertzalea ba-zara, irakurle ori, idazti au txalo ta poz-oyuka darkezu, noski. Abegirik gurenena dagiskeozu. Agi-agian, begietatik negarra zintzillik eta biotza samurtasunez beteta dozuzala, españetara urbilddu ta mun-egingo dautsozu, Irakasle aundiaren gogo zintsoaren emoitzik ederrenari bezela. Bai, noski! Sabin'en gomuta oro biztu, ta bere ekitte ta egikun gustiak bizi-biziro birrageriko yatzuz. Itxarkundia ta Mendiko Negarra, ta beste aunelako zenbait olerki irakurriaz, gure Batzar ta Batzokietako amaikatxo yayaldi ederren oroipen atsegiñak, oroipen ezin gozoagoak gogora galgalka datorskezuz! Idazti au, beraz, sarri dirakurkezu; ta zartzaroko urte illunetan, gastealdietarantz begirakunen bat yaurti gura izango dozunean, ez dautzu ezerk oroipen gozoagorik ekarriko idazti aunek baño, ta urrian, oalboko mayan izango dozu beti idazti berauxe, bere olerkietaz ordu mingotsak gozatzeko...
	Alabere, abertzalea izan ez-arren, olertizalea ba-zara, daskeintzugun idazti au abetalduko dozu; olerkiok berez ederrak, goittiarrak eta ziñez irakurgarriak diralako. Euzkelertian, oraindaño, aunelako gutxitxo sortu da. Arrese ta Beitia'k olerki geyago egin ebazan, ez baña obeak; gozoagoak, samurragoak agian; ez baña kementsuagoak, ezta gizonezkoagoak. Lenago il irakurzu, arren:

		Ze ikusten dabe neure begijok?...
		Au danau dakust galduta:
		Berezi, baso, muru ta mendi,
		Uri, baserri ta dana!..

	Askuntz au kemenez ta suz beterikoa dala autortuko dozu; baña kemena ta sua azkeneraño geitzen ta geyagotzen doazala be laster dakuskezu.
	Mendiko Negarra, be, noski, izenak diñonez, «negarra» da; ez baña eme makalena, gizonezko gizonarena baño. Ez «eziñak» dakarran alperriko negarra, egin-nayaren kemenak sortzen daune baño. Ta ainbat uartu zenegi beti Arana-Goiri'ren olerkietan. Goitiar dabil beti, arranoa egaz bezela, olerkari bikain aunen oldozkuna. Lurreko zirtzilkerietan ez dozu iñoiz idoroko. Bere askua orrelakoxea izan zan, eta asku ori egikunetan igarri bear, nai ala ez. Ogasunak ez ebazan berak iñoiz be aintzat-etsi, ezta bizkera erraz ta erosoa, ezta gizonik geyenak onesten eta onenesten dabezan gauzok.
	Olertiok irakurri zenegiz, euzkeldun on orrek! Irakur-gai yoririk euzkeraz ez da oraindaño. Gure ele au aoz-ao eldu yaku, eguneraño. Idazti gutxidun elea da gure au; agian, idaztirik gutxienduna. Asabetzaz txarto esaka atsegiña ez dan-arren, asabok erri-eleari zor yakon ardurea ez dabela artu, ezta gutxiago bez, autor bearko dogu. Nork euren utsak bete? Geuk, ez beste iñork. Eta gure artean, lenengo lerroetan, Arana- Goiri'ttar Sabin aundiak, yayotzez erdeldun eta maitasunez euzkeldun zanak, eta euzkeldunen artean olerkari bikain-bikaiña (abertzale beroa zalako) izan zanak. Darraizan ingoskietan, Euzkel-Olertian berak erakutsi euskun bidea dakuskezu, irakurle on orrek.

Gazteiz, 1918, Azilla, 25'an

__________

ITZ BI

Aita Onaindia

	Begien mende dozu idazti deigarri bat, geldi-geldi irakurtekoa. Ez ezelan be eliz-txorien egazkada biziz, saiaren ego-ukaldi itzal aundikoaz baiño.
	Sabiñ'en olerkiak dituzu, maisu jakintsuaren sorpenak. Arek be, ba, musaen ondi-gaiñean intzentsua erre eban. Besterenganatua ibilli zan gauza askotan, eder-lanari ekiteko asti geiegi barik; alan eta guzti, sarri aundiko bultzadak izan zituan ez gitxitan.
	Goi-gorriak jota eder-eremuan besteak ez ekusena ikustera eldu zan, ez gero obari ta interesdun zerbaiten billa, guztion aintzarako zanak eraginda baiño. Erdiune ber-berera doaz abandotarraren burutapen, biotz-erason eta birlora dan-danak: euskal erriaren ona, zuzena
ta aintza. Urduritasun orrek iruntsiko dautsa olerkariari arimea.
	Ertilari genduan Sabin. Gizona ta ertilaria, barriz, estu-estu ei dabiltz. Sabin'ek, giza-seme zanez, jaio zan sukaldean ikasi ta arturiko fede ta ekandu zuzenai ez eutsen egundo muzin egin. Aren oler-lanak onak ditugu beti, Jainkoa ta Aberria duin be duin kantatuz. Gizonak leenen gizon izan bear, eta ondoren artista; gero, jakiña, sorburu garbiak ezin daikegu ur loirik ekarri.
	Aren lirikar kopla guztiak barren-barrendik sortuak dira. Olerkia, barruan erne ta eroana, aur-aldi baten antzeko dala takean-potean entzuna dogu; labur adierazteko, ernaldi nekeza, luze, lillurazlea. Ez da, egia autortu nai da'da, edozer gauza, aizta bat, tresna bat, idazkortz bat, adibidez. Beste zerbait da, muiñetik jagia, gizonaren barne-biziak uzta eder lez emona.
	Olantxe moldatu euskuzan Arana'k bere olerkiak, espetxean, illunetan egiñak ainbat, mendi gurenetik zabal ta eder, baiña zori gaiztoko gure erria ikusiaz, biotz-taupadaka biribildutako oler-bitxiak.
	Giza-abots oro da, ziurki, zerbaiten ereile. Arana'rena aberri ereile. Aren bertsoak —esan dogu— Jainkoa ta Aberria kantatu eben. Bernanos'ek aitatu zitun iñoiz «lirikar aotxoak», emakumezkoak beti gauza bardiña abesten dabela adierazo nairik. Arana'z berebat esan bearko? Ba leiteke. Ez poesi mimikoi ta geldoak egin zitulako, bere barrua olan ustu ebalako baiño. Biotzean daroaguna errez adietan emoten. Ak maite bi eroazan, su bi, bere erraietan. Eta orrexek abesten dauskuz eten barik.
	Biotzaren intziriak, oiu bizi-garratzak, aren lanak, larogetaz urteak joanak dirala be, oraindik gogotan daukaguzanak. Olerkariaren naia, barriz, nobere bertsoak urtez urte otsegiñak izatea da, ezpairik bage. Eta Arana'k jadetsia dau gurari ori.
	Bai, nok ez ditu gaur be entzuten, euskotar eztarriak oiukatuta, aren olerkiak: «Bizkaitarrak gara», «Mendiko negarra», «Azkatasun eguzkia», «Lenago il! », «Agur, Jaunan Ama», «Goxeko Ixarra», «Otseña zara», «Ken!», «Euzko-Abendearen Ereserkia» eta gaiñerakoak? Orretarakoxe idatzi zituan, ain zuzen, kanta daiguzan; eta kantatuz euskaldun biotzak samur-azo ta zirraratu egiezan.
	Xede ori bete beizu, irakurle, gure Irakasle jatorraren biotz-intziri ta samin-oiuak.

Larrea, 1982-3-24

__________

ARANA-GOIRI'REN EUSKAL LANA

Aita Onaindia

I
Bizi zeaztasunak

	Euskal arloaren arnasa barri bati bidea emon eutsan gizaseme bipil au Abando'n jaio zan, San Bizente eleiz ondoan. Aren gurasoak: Santiago Arana ta Paskuala Goiri. Zortzi seme-alabetatik, Sabin izan zan azkena. 1873'garrenean, bigarrengo karlista gerra sortu zala-ta, Laburdi'ko Getari'ra jo eban Sabin'ek bere ama ta anai bigaz, aita aurretik be Inglaterra aldetik zala. Baiona'n egin zituan 1873-74 arteko ikasketak; 1875-76 artekoa, barriz, Donibane Lohitzun'en, azken azterketak Ondarribi'n osotuaz. Amaika urtedun Bilboratu ta 1876'garren urteko ikastaroa Orduña'ko jesuitetan asten dau; eta emen, 1881'an azkenengo ikastaroa amaitzen egolarik, oso txarto gertatu zan osasunez, eta urrengo urte bietan ez eban ezertxo be ikasi, bere sorterria maitatzen eta umetatik ez ekian euskera ikasten jardun baiño. Amazazpi urteko zala aita ta anai bat il yakozan.
	Ondoren, 1883'an, bere ama ta anai Koldobika'rekin, Barzelona'ra joan zan eta antxe ikasi zituan Filosofia, Lege-jakintza ta Elertia; baita bitartetan euskera be Arturo Kanpion'ek atera barri eban «Gramática Bascongada»-rekin, len Van Eys olandarraren Iztegi ta Gramatikarekin egin eban lez. Berak be, orrez gain, 1885'an, naiz-ta geroago argitara emona izan, «Gramática Elemental del Euskera Bizkaino», 200 orrialdekoa, osotu eban. Urrengo urteetan, il arteraiñoko guztian, lan izugarria egin euskun lumaz ta mingaiñez.
	Bein, 1893'an, Begoña ondoko Larrazabal baserrian adierazo zituan garbi ta argi asmotan erabiltzan elburu, xede ta lanak. Orreik aurrera eroateko «Bizkaitarra» eritxon aldizkaria sortu eban: il-zori larrian ekusan euskal kontzientzia itxartu nai eban izparringi onen bitartez; bera zan sortzaille ta zuzendari, ta bertoko lanakaitik sarri izan zan salatua, auzipetua ta giltzapetua. 1897' an «Baserritarra» sortu eban, baiña au be, denpora gitxi barru, goitik ixil-azia izan zan.
	Jaungoikoa ta Lagi-Zarra zan aren ikurritza; onekin erein eban bere politika azia, lur naiko girotuan erein be, ernera bikaiña bai ekarren. 1894'an edegi zan Euskeldun Batzokija, geroztik sarri itxi ta edegi eutsoena. Onako baten Sabino ta beste abertzale mordo bat espetxean jarri ebezan eta Arana'k orduan ondu euskun, Larrinaga'n egoala, «Lenago il! » deritxon olerkia. 1899'an «El Correo Vasco» egunerokoa sortu eban; eta auxe izan zan lenengo abertzale egunerokoa, ta 103 zenbakiraiño eldu zan. Aranak berak idazten eban ia geiena, ta «Bizkaitarra» ta «Baserritarra» baizen zirtolari etorren. Urte onetan samin artean izan zituan pozaldiak be: 4.500 bizkaitarrek bere alde emon eben autarkiagaitik Bizkai'ko Aldundegiko aurkietan jarri al izan zan; eta bertako gauza ta goraberetan zuzen ez ebiltzanak polito zigor-azo ebazan.
	Urte oneitan, lan eta lan ekiola, osagilleak aginduta, Sukarrieta'ko baserri baten bizi izan zan. Berton ezkondu zan 1899'an Atxikallende Nikolasa'gaz. Ez eben seme-alabarik izan. 1902'an Ipar-Amerika'k Kuba'ri emon eutsan askatasunagaitik Arana'k urrutidatzi batez, zorionak bialdu eutsazan ango lendakariari. Au zala-ta be espetxeratu eben, eta orduantxe Larrinaga'n aurkitzen zala idatzi eban «Abertzale ezkonduba espetxian» deritxon olerki sentikorra.
	Ezin etsi iñolaz be lanean. 1901'an «Euzkadi» iruillabeterokoa ta «La Patria» asterokoa sortu zituan. Argitalpen bi oneik, azkenengoak batez be, atera eben zarata ta iskanbillik, eta 1903'ko Bilbao'ko Udaletxean ziñegotzi ziran abertzale guztiak bota ebezan andik, baita abertzale usaiñeko argitalpen guztiak debekatu be. Ainbeste neke-lorrez abandotarraren osasuna auldu joian oso: erriaren alde emon eban eukan guztia. Sukarrieta'n il zan atzenez, 1903-11-25'an; gazte oindiño, 38 urte besterik ez zituan eta. Bere gorputza, illotzik, an geratu zan Kantauri ertzean, lurperatua; aren gogoa, barriz, berak ainbat goratu eban Jainkoak artu eban bere zorion betierekoan.

II
Euskal lana

	Naimen sendokoa zan Arana-Goiri, ta etzan iñoiz be kikildu bizi-bidean jagi yakozan zoztor eta eragozpenen aurrean. Gogoko eban azterketa lana ta orretan jarduna dogu aspertu barik: asaben izkuntza jaso ta bitxitu, ona aren elburuetatik bat. Zabar eta murriztua ekusan euskera; gure euskalkien matasa be bai ikusten eban. Zer egin? Aurrera ziur asko! Lenengotan bizkaierari buruz osotu ebazan lanik geienak: itxorkun eta etimolojiaz, gramatika ta eskola-liburuz, eleder ta musikaz, arduratu yakun. Euskeraz ta euskeratzaz beti be.
	Asko be asko idatzi eban Arana'k bere bizitzaldi laburrean. Irakur egizu aren «Obras Completas» lanetatik zerbait, eta zeuk ikusiko dozu ederto asko. Ona erderazko lan batzuk: «Etimologías euskéricos», «Pliegos histórico-políticos», «Bizkaya por su independencia», «Tratado etimológico de los apellidos euskéricos», «El Partido Carlista y los Fueros Vasco-nabarros», «Bizkaitarra», «Baserritarra», «El Correo vasco», «Euzkadi», «La Patria», «Patria» aldizkariak eta abar.
	Egia esan, Arana'k erderaz osotu euskuzan bere lanik geienak. Baiña berak diñosku bost aldiz gaitz egiten yakola erderaz jardun bearra, ta orretan ba'ziarduan be euzkotarrak ulertu egioen egiten ebala, ez bere gogoz. Gizona, alan be, ez da itzez neurtzen, egitez baiño. Eta Sabiñ'ek esan dogu, ez ekian euskera ikasi egin eban, eta euskera utsean emon euskuzan: «Egutegi bizkaitarra», sakelerakoa: «Umien lenengo aizkidia», «Lenengo Egutegi Bizkaitarra», ormarakoa; berton datoz euskal izenak be, geroago «Ixendegi Euzkotarra» izenez, a ilda gero, argitara ekarria; aren «Olerkiak» eta «Libe», azkenez, euskeraz osotu ziran.
	Norbaitek bear bada esango dau: «Nolako euskeran idazten eban? » Eztau edozelakoa, ez. Ona baserritik urira doazan neskatillak dabezan arriskuai buruz, gurasoai diñotsena: «Bertoko baserrijetako neskatillak zur ta ederrenak —idazten dau—, euren gurasuak Bilbao'ra, otseñak ixateko, bidaldu daroyez. Guraso orrek eztakije nora euron alabaok bidaltzen dabezan. Dirutan datozanak, diruban bertan aurkituten dabe euren galbidia, euren galtzia. Beste batzuk usuaren zuritasunez jantzita ta dirubari larregi jaramon ezik datoz; baña Bilbaon miru ta sayarre asko dagoz, ta usotxuok eztaroyez euron arerijuak ezautu, euren erpiak oratuta dagozan artian. Orduban berandu da. Eta ekixube, euzkeldun gurasuak, extirala gizonak sayarre gaiztoenak, emakumiak baño: onek, eitz edo kaza-egiteko, ezartzen doyazan aitz nagosijak dira Eztaziñoiak eta Merkauak. Euzkeldun gurasuak: ezegixuz bidaldu zeure alabaok Bilbao'ra. Obia da erdeldun otseñez beterik uri au ikustia».
	Arana'k, berak ikasi ta idatzi ez-ezik, eragille trebe lez, bultzada ederra emon eutsan euskerari. Aren irrintziari esker, ainbat euskalari ta euskal idazle jagi ziran or-emendik, gartsu, bizkor eta kezkari. Il-zorian idoro eban Arana'k bere izkera munduratu zanean, eta konturatu-ala, ilte ori uxatzeko alegiñak alegin egiten saiatu zan. Erriaganako maitasunak, abertzaletasunak gaizkatuko eban, aterako eban gure izkuntza bere eriotz-zoritik. Beraz, onela iñoan: «Euskera ilten ba'da, abertzalerik ez dalako izango da». Il ez zedin, geure nortasuna zaintzen alegindu gaitezan, beste iñok baiño lan izugarriagoa egin eban. Guk uste baiño geiago zor dautsogu, ba, Arana'ri; a izan ezpalitz, ziur asko, ainbat gauza ta balio aintzagarri, euskaldunonak, galduak genduzan onezkero; euskera bera be, ak zuzpertutako erriak eta idazleak eutsi ta jaso ezpa-lebe, lurperatua bide genduan onezkero.
	Beioa emen olerkiaren mamiña, irakurri ala, obe ulertzeko be, J. M. Leizaola'k bere olerkiari buruzko lanetan diñoskun au. «Olerkiak duan lendabiziko berezitasuna, esan-naietan dago. Olerkiak ez du itzaren esanai bera, bakarrik nai izaten, erantsi lezayoken beste esanai bat agertarazi nai izaten du, eta beste esanai onen bidez edertasunaren biotz-ukitzea suspertu.
	«Orretarako itz-izun edo ingurapenak (metaforak) ber-esateak (repeticiones), maillako-itzak (gradaciones) ta aurkako esanak (contrastes) izaten dira bide oituenak. Zenbat eta bide oyek maiz ta egokiago erabilli ainbat olerkia ederrago, mamiari dagokionengatik.
	«Euskerak bide oyetakoen arteko esanai asko ba ditu. Aitoren semea jatorri goitueneko gizon bat izendatzea itzizun edo metafora bat esatea da: berbera ber-esate bai da; argi ta garbi maillako-itz bat. Abek, beti aotan dauden esanak, ordea, olerki batean ez lukete bereziak izango, ta onen edertasunaren bide ere ez lirake izango.
	«Berriak eta egokiak bear dira. Berriak izatea ez du iñoiz entzun ez dirala esan nai; era ontara erabilli ez dirala baño. Egokiak, ez luzegiak (abek zertan ari geran aztu eragiten digute, ta nastu edertu bearrean), ezta betez ondo ez aitzeko bezelakoak (latzak, errez aitzen ez diranak, ari geran gauzarekin zer ikusi ez dutenak) izatea da.
	«Ona eredutzat euskal abesti bikañenetako bat:

		Txoriñuak kayolan tristerik du kantatzen;
		dualarikan zer jan, zer edan,
		kanpoa desiratzen. Zeren?, zeren?
		Libertatia ain eder den.

	«Ontan «zeren? zeren?» ber-esatea ezin egokiago dezute; aurkako esan egoki batek tristeziaren sortuera begi aurretik kendu izan digu-ta. Galderari indarra ematen dio ber-esateak. Aurkako esana, berriz, «dualarikan zer jan, zer dan» da. Askatasun zelatasunak lotua dagonari sortzen dion miña gain-gañean agertarazteko, zein egokiagoa? Askatasuna nai dekala? Ez al dek, bada, zer janik zer edanik? Itz oyek, margolariak arpegi aldean jartzen duten margo illunaren lekua dute». (Obras Completas, Donostia, 1981, I alea, 69 orr.).

III
«Olerkijak» liburua

	Olerki mordoa itxi euskun Arana'k, bere biotz saminduari askatasun pizkat emonaz egindakoak. Erri-askatzaille askok jo dau bide orretatik: J. P. Rizal'ek Pilipinas'en, eta Mao-Tse-tun'ek oraintsu Txina'n. Erria biztuteko egokia izan olerkia. Ba-ekian, gaiñera, olerkia kantuari lotua ebillela, ta ondu ebazan geienak erri kantu barruan moldatu zituan, ots, erriak abesteko eran biribildu euskuzan. Zer gai erabilli eban? Aberria, ikurpe onekin: «Jaungoikua eta Lagi-Zarra». Ezta aren poesia irudimenaren saio uts, egi batek aragitutako olerkia baiño.
	Arana ilda gero, aren paper artean agertu ziran banaka batzuk izan ezik, aitatu ditugun agerkarietan datoz geienak. Eleizalde'tar Koldobika'k, Bergara'ko seme argiak arduraz batu ta txorta eder bat argitaratu eban aren poesi-lanakaz, 1918'an; izenburu au emon eutsan bilduma orri: «Olerkijak». Itzaurrean onan diñosku biltzailleak: «Itz barri gutxi esan negiskezu, irakurle ori, Arana-Goiri'tar Sabin'en Olerkietzaz, Euzkel irakurtzale oroen edo beintzat geyenen artean arras ezagunak dira, banaka an-emen sarri argitaldu izan diralako. Baña gaur, idazti baten bilduta eskeintzen yatzuz, ta txukundo argitalduta gero, Sabin aundiaren olerkiok. Beste zor askoren artean, gure Sabin maiteari auxe be geneuntson, eta ordain-aldia oraintxe eldu yako: zelako atsegin ta maitasunez opaltzen dautsogun oraingo idazti au! »
	Liburu bati, irakurtean, atsegiña artzeko, nok eta noiz idatzia dan jakitea, bearrezko dala deritxat. Abertzale batek eta eusko-abertzaletasunaren sorreran bertan egiñak dituzu olerkiok. Ederki diño, beraz, Eleizalde'k: «Abertzale ba-zara, irakurle ori, idazti au txalo ta poz-oyuka darkezu, noski. Abegirik gurenena dagiskeozu. Agi-agian, begietatik negarra zintzilik eta biotza samurtasunez beteta dozuzala, españetara urbildu ta mun-egingo dautsozu. Irakasle aundiaren gogo zintsoaren emoitzik ederrenari bezela. Bai, noski! »
	Alan be, abertzaleentzat bakarrik egiñak ete dira olerkiok? Ez; eder-zale ba'zara be, ba-dozu emen ederrik. Eleizalde'k barriro be: «Abertzalea izan ezarren, olerki-zalea ba-zara, daskeintzugun idazti au abetalduko dozu; olerkiok berez ederrak, goitiarrak eta ziñez irakurgarriak diralako. Euzkelerrian, oraindiño, aunelako gutxi sortu da. Arrese ta Beitia'k olerki geyako egin ebazan, ez baña obeak; gozoagoak, samurragoak agian; ez baña kementsuagoak, ezta gizonezkoagoak: Lenago il irakurzu, arren:

		Ze ikusten dabe neure begijok?...
		Au danau dakust galduta:
		Beresi, baso, mura ta mendi,
		Uri, baserri ta dana!...

	Askuntz au kemenez eta suz beterikoa dala autortuko dozu; baña kemena ta sua azkeneraño geitzen ta geyagotzen doazala be laster dakuskezu».
	Iru sailletan banandu euskuzan Eleizalde'k, bilduma egiterakoan, Arana-Goiri'ren olerkiak. Onan: I. Bost ereserki: 1) «Oñatz-Loyola eta Likona'tar Iñaki, Bizkaya'ren Zaindari deunari Bizkaitarrak», 1895'an egiña; 2) «Oñatz-Loyola eta Likona'tar Iñaki, Gipuzkoa'ren Zaindari deunari Gipuzkoarrak»; 3) «Agur, Jaunan Ama» (Ave, maris stella euskeraz); 4) «Jai andi onetan» (Sacris solemnis euskeraz), ta 5) «Euzko-Abendaren Ereserkija». II. Zortzi illots: 1) «Gaurik baltzena»; 2) «Ene Ama!»; 3) «Oraingo Bizkai-bizkarrak», 1896'an egiña; 4) «Mendiko negarra», 1896'an egiña; 5) «Abertzale baten negarra»; 6) «Otseña zara»; 7) «Lenago il!», Bilbao'ko espetxean 1895'an ondua; 8) «Ene Aberrija!». III. Amazortzi abesti: 1) «Begoña'ko Ixar zerutarrari», 1895'an egiña; 2) «Ama Goikuari»; 3) «Andera Mirena garbijari»; 4) «Josu'ren Bijotzari Abestija»; 5) «Gabona»; 6) «Goxeko Ixarra»; 7) «Ixarkundia», goiz-abestia; 8) «Ederra zara»; 9) «Ai, Mikel»; 10) «Bizkaitarrak gara! »; 11) «Ken! »; 12) «Ai. Kepandon! »; 13) «Urkiola'ko bidian»; 14) «Boga, boga»; 15) «Abertzale ezkonduba espetxean»; 16) «Ziñesmena!»; 17) «Astarloa'tar Paul-Kepa'ri», ta 18) «Didar bat aditu da».
	Eder yakozan Eleizalde'ri Arana'ren olerkiak. Onela diño: «Goititar dabil beti, arranoa egaz bezela, olerkari bikain aunen oldozkuna. Lurreko zirtzilkerietan ez dozu iñoiz idoroko. Bere askua (kemena) orrelakoxea izan zan, eta asku ori egikunetan igarri bear, nai ala ez». Izan be, mamiñera jo ezkero, guztiz sentikorrak ditu batzuk, illetotsetatik «Mendiko negarra» bereziki. Eta ereserkietatik «Euzko-Abendarena» ba'leiteke, izki ta doinu, munduko ederrenetarikoa izatea.
	Azalari gagokiozala, ez eban rimarik gura; alan be, ondu zituanak kantetako ziranez gero, azken bardin-amaitze edo rimaz osotu euskuzan geienak. Olerkiak neurtzeko ta, jarri euskuzan legeak darabilguz gaurko olerkariok be. Labur: Arana'ren olerkia giarra dozu, indar aundikoa, biotz-odoltsuz gaiñezka egiña: aldiz diardu latz, barru loak artuak itxartu nairik, eta aldiz, samur, sentikor oso, egarbera ebiltzan euskaldun urduriak atzemon naita.

	«Esanayak olerkiaren mamia diran bezela —diñosku barriro be J. M. Leizaola'k—, itz-otsak azal ta ezurra dira. Ta esanayetan edertasunaren biotz-ukitzea billatzen dan bezela, itz-otsetan ere ez dira zuzenenak nai izaten, ederrenak baño. Zein aukeratuko dan ez du argi-nayak agintzen edertasun-nayak baño.
	«Emendik, olerkiak neurtuak izatea; emendik, olerkien azkenenko itzak ots antz-berdin edo berdintsukoak izatea. Euskerak abetan jartzen olerkien azal ta ezurren berezitasuna; beste izkuntzak beste berezitasunak nai izaten dituzte». (Ibidem, 72 orr.).

IV
Oler-sena

	Esanak esan, or dago Arana'k egiña ainbat arlotan. Eragille benetakoa, egiaz. Euskal ezpiritu barri bat sortu eban euskalduntasunari berebiziko kemena ezartzeko. Adimen zolikoa zan, eta politikan ez-ezik, euskal eremuan lan itzala osotu euskun, esan dogunez. Aren ertxiak, artezak ziran; baita gaur-egunerako be. Izango ditu bere akatsak, baiña ak erriari ta euskerari emondako bestelako indarra, onerako izan da beti be. Saiatu zan arloa ez eban erren itxi.
	Ezta olerki-arloa be. Esan dogu: olerkari bikaiña genduan Arana. Biotz sentikorra ta adimen zolia bear dira erti-lanerako. Zorrotzik zorrotzena zan adimenez, eta biotz-ondoz txit bizia, erriaren alderako atan be. Abertzale bero zalako, olerkari bikain dogula, diñosku Eleizalde'k. Ots, erri-berotasunak arrotua, goizale dabilkio oldozkuna.
	Oler-sena ez da edonoren doai; artista ez da edozein, poesi zorakor bat ez dau edozeiñek idazten. Doai berezia bear da zerbait egoki moldatzeko. Ba-ditugu olerkari bakar-zaleak, baita gizarte zaleak be: biok dagiez, egiazko poeta ba'dira, lan aintzagarriak. Bakar-zale dana bere barruko mundu zoragarrian murgilduta bizi da, lan dagi; gizarteagaz naste bizi danak, ostera, gizarteko kezka ta egon-eziñak batu ta dardarazten dauskuz. Bitzuok ditugu, geien bat, iraultzaille.
	Bere egikera dau ertilariak, bere-berea nunbait, bere ertikera, bere estetika. Ertikera barriz adierezpena da, barruko zerbait iragarten dauskuna. Griña da adierazpena, au da, barne-lera, teknikak lagunduta. Ortik bada, egikera berezi batean, barrua leraz, gartsu ta gogartuz azaltzen dauskuna da olerkaria. Gaur bide askotatik dabilkiguz olerkariak; oneik illunak dira, areik argiak. Alan be, poeta ona danak argi ta errez adierazo oi ditu bere oldozkunak.
	Gaurko olerkari askok lez, Arana'k gizarte bideak zear jo eban. Lo egoan euskaldunaren arazoetan murgildu yakun barru-barturaiño, eta egoera orrek bere-bere ebazan istillu ta nekeak abestu euskazun bertso bizietan: Gaur iraultza garaian gagozan lez, orduan lo-zorro euskalduna; ta loaren mende dagoana esnatu, benetan esnatu nai izan ezkero, txibita erabilli bear da. Orixe dagi Arana'k, zartada ederrak emon, beiñola gure asabak arerioa ur egoala somatzean mendi tontorretan joten eben adarraren pareko: deia zan, burrukarako, erria etsaiez esiturik egoan eta. Bera doa aurrelari, ikurrin eroale, burruka onetan. Olerkariak, izan be, leen eta orain, beti erriaren kezka ta larrialdiak, erriaren poz eta aurrerapenak abestu bear ditu.
	Arana-Goiri'k ba-eban, bere idatziak lekuko, eder-sena. Baita oler-sena be. Gaitasun orrek eraginda, ederra, nai izadian eta nai nobere barnean, benetako poetak egin oi dauanez, somatu, sortu ta adierazoko dausku. Eguzkiak bere izpiak bialdu oi ditu mundua lotatik itxartu dedin; olerkariak bere poema ederrez, gartsuz itxarrtuko dau euskaldun loak artua. Iraultza garaia da, ta ori abestuko dau aurrenik, eta ondoren txorta bat egiñik, maitasuna, fedea, izadia...
	«Neurria bitara artzen da euskal olerkietan —diño J. M. Leizaola'k—: olerki txorta, ahapaldia, bakoitza aurreko ta urrengoarekin berdiña izanik, ta neurtitz bakoitzak txortaren lekuan dagokion neurrikoa izanik.
	«Ahapaldietan neurtitzak zenbatzen dira, ta bikoak edo irukoak edo laukoak... edo zortzikoak izendatzen ditugu.
	«Neurtitzetan izkiñak (itzak dituzten otsak) zenbatzen dira. Adibidez, ona Oxobi'ren biko bat: (Alegiak, «Bi garraitona» olerkiaren amayeran).

		«Ba-no-a = Us-ta-ri-tze-rat,
		Txo-po-lo-ren = la-gun-tze-rat».

	Bi neurtitzak zortzina izkin edo itz-ots dute, ta biak emayeran ots berdiñak, tzerat. Ta ots-berdin onek aurrekoekin zer ikusirik ez dulako, ta olerkia or bukatzen dalako, bi neurtitz oyek ahapaldi bat egiten dute, bikote bat» (Ibidem, 72 orr.).

V
Neurkera legeak

	Itz neurtu batzuk antolatuz bakarrik ez euskun Arana'k bere poesi-zaletasuna agerterazi; areik biribiltzeko legiak eta arauak be eskeiñi euskuzan, eta ez lokak gero, zentzunez oiñarrituak baiño. Bere apaiña dau euskal poesiak beste izkuntzetakoak lez; apain au, ederkera ua lau zerok moldatzen dabe batez be: bertsoaren azentu ta igikerak (ritmuak), neurriak, edriko etenak eta azken-amaitze bardiñak, edo rimak. Olerki-lan bat bertsoz zetan idatzirik ez egon arren, orrela jokatu oi dogu geienetan; eta bertsoa aldez aldezko lerro bat dogu, ritmuaren makilpean sartua; lerro onei, asko diranean, aapaldia deritxegu.
	Azken-amaitzeari buruz ez eban Arana'k ezer idatzi, naiz-ta zerbait esateko asmotan ibilli. Onela berak: «gai orretzaz jarduteko ba-dot asmoa. abagunea dodanean, bai bertsolariak eta bai olerkariak onetan egin oi dabezan utsak, andi-andiak dirata. Oraingoz auxe diñot bakar-bakarrik: euzkeraz erabilli oi dan azken-amaitzea (rima) guztiz mugatua dala; izkia ezarten yakon mugikeak beste zerbait eskatu ezik, silaba bakardun oskidetzat besterik ez dogu; silaba guztiak doiñu indar bardiña dabe ta bertsoak, berenez, gramatikaz bestelakoa dan azken silaban ots bardiña egitea, asko dau. Ontaz, bertso azkea (zuria) amaikidetan osoa naiz oso-eza dala esan dagikegu euzkerari dagokiona; alan be, bertsogille batek be erabillita ez dot ikusi oindiño».
	Euskal bertsoa, beraz, zenbat silaba ainbat pikukoa dogu; naiz-ta gurean be iñoiz olako zerbait sartu gurata ibilli, guk ez dogu gerkarrak eta latindarrak lez oin-bitartez silabak neurtzen; bi onein izkunztak amatzat daukezan erromantzeak be, geienik beintzat, silabaen bitartez egin daroe gaur neurkera. Gure euskerak, egia esan, orreik baño zarrago izanik, euki eban nunbait bere neurkera berezia, ta saia bearko giñake berau billatzen. Or ditugu, ortarako, zeinbat gura atsotitz —beiñolako bertsolarien lana—, kopla zar eta gaiñerakoak, olako zerbaiten bidez izan ezik, ezin neurtu daitkezanak.
	Silaba auzi onetan, orraitiño, ba-doguz euskeran, edozein izkuntzatan lez, silaba bi bat bezela oguzi oi ditugun kasuak. Gogoz artzekoak dira ontan-ats bikiak; oneik, bada, bokal bi izanda be, silaba bat baiño ez dabe burutzen. Euskeraz sei dira aots-bikiak (diptongoak): ai, au, ei, eu, oi ta ui: Ez dago besterik; ezta irukoitzik be. Bertsolariak iñoiz erabilli daroe oa, baiña euskal belarriak eztau ondo artzen. Onetan be, izkuntza batetik bestera aldea izan.
	Zeatz-zabal ari da Arana gai ontaz «La fonética en el metro vasco» deritxan lanean. Ontatik, bertsolariak eta olerkariak dabezan eskubideak aitatu soil-soilki. Alkartzapena ta zatipena, ots, sineresis eta dieresis ez ditu ontzat artzen abandotarrak; bai, ostera, ikolpena edo sinalefa. Eskubide ontaz baliaturik, bokal biren ezkontza dagigu, au da, itz baten azkena ta urrengoaren lenena, itz jarraiko amaia ta asiera, buztartu egiten ditugu. Adibidez: semea ta ama bi aa'kin bat dagigu. Baita biki mordoak diranean be: gau uzua, ta abar. Ona lau sail ikolpena egin dagikegunak: a-a, e-e, o-o, u-u ta i-i; bigarren: au-u, eu-u, ai-i, ei-i oi-i ta ui-i; irugarren: a-au, a-ai, e-eu, e-ei, o-oi ta u-ui; laugarren: a-u, e-u, a-i, e-i, o-i ta u-i.
	Euskal bertsoetan beti egin bear ete sinalefa? Arana'ren eritxiz, bai. Ak beiñik-bein uts bezela jotzen dat: bear danean ez egitea; bardin, bear ez dan lekuan egitea be. Ak onetan zeatz-zeatz jokatu eban, egundo be pot egiteke. Gaur-egunez askatasun geiago opa dogu, ta ez dogu nai elertian be gisa ortako arau estuegirik. Atxe sartzen danean, alan be, kontu pizkat izan bear genduke, izki onek diptonguak bereizi oi ditu-ta. Esate baterako: ahapaldi idazten ba'dogu, lau silaba ditu, ta aapaldi jarten ba'dogu, orduan iru bakarrik, aa biak ikoldurik.
	Abandotarrak aintzat artu zituan beste lau eskubideok be: 1'goa: Itz bat, bakarka artuta, autuan moztu ba'dagigu, bertsoan be bardintsu: euzki erabilli gengike eguzki ordez; 2'garren: itz bat luzatu oi ba'dogu, luzatu: garean, garan ordez; 3'garren: ango ta emengo idazkerak erabilli, ta 4'garren: aditzaren eta onen laguntzaillearen arteko laburpenak egin; adibidez: emongotzut, emongo dautzut'en ordez.

VI
Guretzat eredu

	Jainkoak noizik noiz bialtzen dauskuzan gizaseme gaillen orreitakoa zan Arana, eta iñoiz be ez dogu merezi dauan neurrian etsi, ebatzi eta goi-maillaratu al izango. Urli ta berendigaz elkar jote ta bardintzak egin arren, gaitz izango yaku aren goi-bera eltzen danik. Irakur bere lanak —38 urtekin il zala gogora ekarriz— eta zeuk esango daustazu. Ez imintzio naiz ziñu arloterik eio, egia ezmezean ipiñi guraz.
	Gaur lakoxe giroan bizi izan zan Arana Goiri. Kementsu ta gotor zan, guztiontzat eredu. A, abandotarra, illunpe naigabetsuan larri egoan euskal lurrean eguzki dizditsu agertu yakun, dana barriztu ta irauli bearrez. Politika arloan lan ikaragarria osotu eban; bardintsu istorian eta izkuntzan.
	Eta ain zuzen be, izkuntzari loturik, beioa emen aren euskal lanaren eredu legez, idatzi zati au. Esanik geratu da, euskaldun barri zala. Umetatik ez ekian euskera, bere izkuntza zalako noski, ikasi egin eban. Eunka dira gaur euskera ikasi nairik saiatzen diranak, baita beingoan ikasten ez ba'dabe, zailla dala-ta, ikasteari agur egin daroenak. Arek ez, arek ondo menderatu eban, eta luzaro bizi izan balitz, obeto menderatuko eban oraindik.
	Emen dozu, irakurle, «Au da aukerea! » izenpuruz, beste askoren artean, emon euskun lantxoa:
	«Urreratuten bai dira kontzekaliak aututeko egunak edo aukundiak. Orrillan ixango dira.
	Bai dakigu edonungo errijan igitu ta txirrindauko dala diruba, munduko jaun inpernutar ori.
	Gaiztuaren esku okerra ezta zikotza, damon diruko ostian zizku edo dirontzi daukana baño andijaguen bat ikututen badau.
	Baña zer esango dogu dirala bizkaitar eroskarrijak? Bai dakije, eurok saltzen diranian, euron asabaen odola ta Bizkai gaxo guzti au bere, saltzen ditubela? Aztu bai dabe, euron asabeak Bizkai au sartu ebela euren odola jarijonik españarra-kalteko gudaetan? Eztakuse zelan geure Bizkai ederra dagon maketo ta maketozaliak birrindu ta eratzita?
	Motz edo maketuak sartu yakuz Bizkaya'n, jarri yakoz bere sukaldian eta bere semiei etxejaundu yakuez berton. Bizkaitarren batzuk euren aizkidetu ta anaitu dira, mai batantxe alkartuta ta España'en otseinduta.
	Ara nortzuk diran Bizkayaren arerijuak: maketuak eta euron aizkidiak, edo maketozaliak. Eurena da gute Errija; eurenak, geure etxiak; eurenak, geure errañak; eurenak, geure bixitzak; eurenak, geure seme-alabak eskola edo ikastegijetan eta ezkontzetan; eurena, geure zorija; eurena, geure ixangua; eurenak, batez, geu ta geuria... Eta gu, lotan diraugu, iñoz itxartu barik!
	Siñiskorregijak dira bizkaitarrak. Esaten badeutse edonok eltzen yakuela euretara eurei on egiteko, laster ta urren siñisten deutsae.
	Baña au ezta txarrena. Gero, eurek autu ditubenak; igoten bai dira agindegijetara... an dabiltz urte batzubetan... an ikusten ditube... baña zer egiñik? Bizkaya'alde ezebez; bai asko Bizkaya'kalte. Alderdi motzaille guztijak igaro dira erri-agindegijetatik... onik ezebez egiteko, bai gaiztorik asko. Bizkaitarrak, ostantzian, au ikusi ezkero bere, itxututa dirabe... Eta geure Bizkaya motz-motzatuten da olan.
	Ezta au berez olazeikorrena.
	Noredonok urten bada bizkaitarrei esatera, aztu dabela nunguak diran, eztirala euren asabaen seme zintxuak, ikasi biar dabela nortzubetarik datozen, nortzuk diran eurok, nor euren Erri Ama dan, nortzuk onen arerijuak diran... zenbat dira, gortuta eztiranak agertzen? Zenbat itxartzen diran? Zenbatek dantzubez ta dakasez itz on orrek?
	Gitxi-gitxik.
	Olantxe doya aurrerantz, edo obeto esateko, atzerantz beti, geure Bizkai gaiztetsija: motzatuta, españartuta.
	Bizkaitartuko ete da nozedonoz!
	Aukera madarikatuba!

(Bizkaitarra aldizkarian, III urtea, 1985'ko opaillaren 31'an).

__________

Agur, Bizkaya'ri

Agur, Bizkai ederra,
Neure Erri maitia:
Zugandik nik biar dot
Urriñera juan.

Bijar enaz igongo
Zeure mendi-gora,
Enaz ibiliko bez
Ibar politetan.

Zu izten zaitut, Amatxu,
Zu itzirik bezauta...
Eztot gura etorri
Zu ikusteko orrelan.

Eztot gura negarrein,
Bijotzeko Ama,
Emon zeustan esnia
Negartzeko etzan:
Odol zu biztuteko,
Odoldu dakidan!

Bizkaitarra, 8' zenbakija, 1894-Jorrala-22

__________

Bizkaittarrak gara!

Bizkaittarrak, bizkaittarrak gara:
Bixi beiz Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra!

	      I
Ezkara españarrak,
Ez arrotzaliak,
Ez maketuen edo
Motzen aizkidiak:
Geure Ama danaren
Geu gara semiak;
Bera Bizkaya dala,
Geu gara beriak.
Bizkaittarrak...

	      II
Antziñan Erdelerri
Gure Bizkaya'ren
Arerijua zana
Ezta atzeratuten.
Bizkaya maittetako,
Bera-areijuaren
Arerijuak ixan
Biogu lengo-len.
	Bizkaittarrak...

	      III
Geure Erri Ama dana
Arrotzak askotan
Aspiratu ta bezau
Gureben antziñan;
Baña asaba zerdenak
Eratzi ebezan,
Odolez ibaitturik
Erri-mugea alan.
	Bizkaittarrak...

	      IV
Asaba arek Bizkaya
Bestez odol baño
Ezeuskubela sortu
Eztogu aztuko;
Ta euron seme onak
Orain ixateko
Odola atontzen dogu
Bizkaya'entzako.
      Bizkaittarrak...

	      V
Gure Bizkai maittia
Motzak menbetuta,
Nai biar dogu danok
Olan dakuskula,
Bere Azkatasuna
Azkatasun utsa,
Ezpagagoz nastuta
Motzak ezpagara,
	Bizkaittarrak...

	      VI
Askaturik Bizkayak
Kate lotsadijak,
Laster eukiko doguz
Zorijon garbijak:
Jaungoikua lenengo
Eta bere egijak,
Bere Semiak emon
Deuskuzan lagijak.
	Bizkaittarrak...

	      VII
Jaun Done Goikuaren
Beian egongo da
Bizkai'ko erri danon
Gernika'n Batzarra,
Antxe lagi ederrak
Eingo deuskuzala,
Lagi-Zarr'tik urtenik
Artez-arte dana.
	Bizkaittarrak...

	      VIII
Oikinde onak eta
Ekandu ederrak
Ordetuko ditube
Motzaren okerrak,
Eta onduko dira
Mendiko bazterrok,
Ta etorriko yakuz
Zerutik eskerrak.
	Bizkaittarrak...

	      IX
Antziñeko enda zar,
Garbi ta bakana
Orain maketuenak
Dagona betuta,
Biztuko da ta betik
Jagiko da gora,
Eta bizkaittarrena
Bizkaya ixango da.
	Bizkaittarrak...

	      X
Bizkai guzti-guztijon
Euskera gozua
Egingo dogu danok
Biar dalakua;
Ta motzen erderea
Aldendukogula,
Gure Erriko edonun
Arrotz-etsiko da.
	Bizkaittarrak...

	      XI
Nabarra, Benabarra,
Araba, Gipuzko,
Lapurdi ta erritxat
Daukana Zubero,
Eztittu Bizkai onek
Iñozpez itxiko,
Bere anai maitiak
Eurok diralako.
	Bizkaittarrak...

	      XII
Bixi bei Jaun-Goikua,
Bixi Lagi-Zarra,
Biz eurokin betiko
Erri bizkaittarra!
Bizkai ta Euskelerri
Dano batzatuta,
Errez arrotza daike
Bertotitxe bota.
	Bizkaittarrak...

Bizkaitarra, 23' zenbakija, 1895-Epala-24

__________

Oraingo bizkai-bizkarrak

		  I
Aberrijak Bizkaya-ixena dauz
Bizkardi bat zan lez bere;
Baña orain daukazan bizkarrak
Ixena zikintzen dautse.

	Auxe da, anayak, zorigeztua;
	Au lots andija da argiro!
	Bizkaya'ri bere ixena berez
	Garbi geratu etxako.

		  II
Mendijetako bixkar zabalak
Aratu egixuz ondo,
Ta idoroko dozuz motzalez ta
Motzez beterik osoro.

	Auxe...

		  III
Bizkai-semien bizkar senduak
Arrotzak ezarritako
Kate lotsadizko zama aztuna
Pozik dakarre politto.

	Auxe...

		  IV
Baña euron bizkarrak senduak
Dira, ta kate-ganian
Euron buruben saltze-diruba
Ekartzen dabe askotan.

	Auxe...

		  V
Gaurko Bizkai-alaba eruok
Eztabe nai kopetarik:
Bizkarretik jasota ule ederra,
Dakarre motzak letxerik.

	Auxe...

		  VI
Bizkai onetako bizkardijan
Ezta iñun bizkar zindorik,
Bizkar gustijok dagozalako
Gusti-gustiz motzaturik.

	Auxe...

		  VII
Gitxi dira Bizkai-seme onak,
Gitxi dira bizkattarrak;
Gitxi, bizkattartasun-zamea
Zintzorik dautsen bizkarrak.

	Auxe...

1898-Orrila

Baserritarra, 7'g. zenbakija, 1897-Bagila-13

__________

Gaurik baltzena
	(Arrats-abestija)

Dan... dan... dan ...!
Eguzkijak iges-einda,
Dana illuntan.

      Bizkaya estal
Bei gaupian:
      Lagi-Zarra gal-eban da
Baltzittu zan.

Baserritarra, 8'g. zenbakija, 1897-Bagila-20

__________

Urkiola'rako bidian

	  I
Auzokuak

— Ain arin
    Nora yuan
    Uso zurijena?
— Mendira
    Andoni'ri
    Egittera arrena.
—Zein arren
    Urkijolan
    Deunari eteko?
— Españan
    Neba ona
    Ez gaiztotuteko.

	  II
Ezkonak eta lenengo umia

— Jon Ander,
    Ze eskiñiko
    Yeutsagu Deunari?
— Ume au
    Emongeutsan
    Bijotzez Berari.
— Zelan, ba,
    Geuretxu au
    Ixangok beria?
— Ba-dona
    Jaun-Goiko
    ta Lagi-Zar-zalia.

	  III
Attittea ta billoba gexua

— Attitta,
    Deuntxubari
    Ze eingeutsat eskatu?
— Laztana,
    Lastertxuben
    Agigun osatu.
— Ta gero
    Zelan eskar
    Emongo deutsat nik?
— Seme on
    Ta bizkattar
    Zintzoena ixanik.

Baserritarra, 12'g. zenbakija, 1897-Garila-18

__________

Mendiko negarra

			   (Batzukua)
			Ene aberri laztana,
			Jausi zara España-pian...
			Obia erijotza da!

	  I
      (Bikua)
Aberrija, nok
Ikusi zendun
Iñoz erbestek
Bezauta!
Orain gustirik
Txarrena
Zeure jabe
Eta jauna da.
Zelan lotsaz il etzara!

	  II
Antziñan zeure
Jaun nagositxat
Goikua zendun
Bakarrik.
Orain erbeste
Dongerik
Dongienak
Zagoz beturik.
Il baño ezta oberik!

	  III
Zeure basotik
Atzo igoten zan
Eskari ona
Zerura.
Gaur erdeldunak
Sartuta,
Axia emen
Birauz bete da.
Zelan ondiño il etzara!

	  IV
Len zeurentzako
Lagi gustijak
Zeuk egiten oi
Zenduzan.
Gaur motzak einda
Españan,
Zeu salduta
Zagoz an bertan.
Zegatik iltzen etzaran!

	  V
Areitz-azpijan
Len bizkattarrak
Batzarrak-etten
Ebezan.
Gaur Aretxeko
Ganian
Danak dabiltz
Zoli dirutan.
Ta, bixi zara zeu olan!

	  VI
Zeure semiak
Zenduzan atzo
Zeure buruba
Zaintzeko.
Arerijuak
Oraindo
Eruaten
Dautzuz galtzeko.
Eta, etzara il onddiño!

	  VII
Ekandu onak
Asabaeri
Zoruna emon
Len eutsen.
Ara motzenak
Gaur emen
Zeure bijotz
Garbija usteltzen.
Ta zeu, Ama, etzara iltzen!

	  VIII
Abenda Zarra
Zeure semiak
Irauten eben
Len utsik.
Arrotzakin gaur.
Nastaurik,
Zeurentzako
Ezta odolik.
Zelan etzara il bertotik!

	  IX
Len zeure seme
Eta alabeak
Ezesten eben
Arrotza.
Españarrakin
Batuta,
Gaur ezkontzen
Dabe ber-bera.
Oraindik zeu bixi zara!

	  X
Len euzkerea
Zeuk belarrijan
Zentzuban biar
Zan legez.
Euzkeldun garbi
Bat berez
Ezin da gaur
Idoro iñunbez.
Zelan etzara il zeu lorrez!

	  XI
Goiko Jaun ona
Kendu dautzunak
Lagi zarrak dauz
Suzitu;
Abendea be
Il dautzu,
Ta euzkera
Dana zatittu.
Ta, olan bixi nai dozu!

	  XII
Eztakust orain
Zeure zeruban
Gurutz Zurija
Argirik;
Ez zelayan bez
Azirik
Areitz Deuna
Orleiz jantzirik.
Ta, bixi zara bilosik!

	  XIII
Gurutz Zurija
Baltzittu da ta
Areitz orleya
Orittu.
Geratu ezer
Etxatzu:
Seme onik,
Ama, eztozu.
Il, Aberrija, zakigu!

	  XIV
Obi-onduan
Negarrez zakust
Miñez beterik,
Gaxua!
Amatau yatzuz
Gogua
Eta odol
Orren berua.
Ta, Ama, ondiño il etzara!

	  XV
Ez egin negar:
Etzaut, Ama, nai
Negar-egiñik
Zu ikusi:
Zeure negarrok
Motzari
Eragitten
Dautso barre-irri.
Il, Ama, laster! Il zadi!

1896-Orrila

Baserritarra, 13' g. zenbakija, 1897-Garila-25

__________

Oñaz Loyola eta Likona'tar Iñaki

			Bizkaya'ren zaindari deunari bizkatarrak

Iñaki,
Jaunguak bidalduba
Ludijan ixatera
	Josu'ren
Gudarijen buruba!
	Batzarrak
    Autu zinddun
    Bizkattarren
	Zain Deuntzat
	Zeu zara
    Zaindari ta
    Jaun onena
	Geurentzat.
	Iñaki,
Entzun, arren, eiguzu
Ta geure opea artu!

	Bijotza
    Bizkattarrak
    Jayotzetik
	Damotzu:
      Zeuria da
      Beria...
Baso, mendi, ibai, arru...
    Zeru-gottik,
    Deun-Iñaki,
	Jagon, ba,
      Bizkaya!

	  Jago-ixu
Jaun-Goikua,
	  Jago-ixu
Lagi-Zarra:
	  Areyo-
      Aurrian Zeuk
	  Agindu
      Bizkattarra...
    Gudean sarturik,
    Ezpatea artuta
    Bizkattarren aldez
    Donge ta areyua
    Inddar zerutarraz
Zatittu osoro ta...
  Zori-ontsuba
Bizkaya beti ixango da,
    Zeuk, Iñaki zaindutal

Ipuzkoa'ren zaitzari deunari ipuzkoarrak

    Iñaki,
Jainkoak bidalduba
Ludiyan izatera
      Josu'ren
Gudariyen buruba!

	Batzarrak
    Autu zindun
    Ipuzkarren
	Zai Deuntzat:
	Zu zera
    Zaitzari ta
    Jaun onena
	guretzat.
	Iñaki!,
Entzun, arren, zaguzu
Eta gure emaitza artu!

      Biyotza
    Ipuzkarrak
    Jayotzetik
      Demazu:
    Zurea da
      Berea
Baso, mendi, ibai, arru...
    Ipuzkoa
    Beti zaitu
	Zuk ongi,
	Iñaki!
	Zaizazu
Jaun-Goikoa,
      Zaizazu
Lege-Zarra;
	    Etsayen
	Aurrean zuk
	Agindu
	Ipuzkarra...
    Gudean sarturik
    Ezpatea artuta
    Ipuzkarren alde
    Gaizto ta etsaya
    Zeruko indarrakin
Zatitu osoro ta...

    Zori-ontsuba
Beti Ipuzkoa izango da
    Zuk, Iñaki, zaituta!

Baserritarra, 14'g. zenbakija, 1897-Garila-31

__________

Itxarkundia
	(Goiz-abestija)

		I
(Bakarra (birritan eta maratz))

Azkatasun-eguzkija
Basotik urtenda,
Bere argija edonun
Arin zabaltzen da.

(Batzukua (bein eta arin)

Itxartu zaiz, bizkattarrak,
Aupa, euzkeldun gustijak:
Gora, gora antziñeko lagijak!

		II
      Ixillix ba-zagoz danok,
Zer dozube entzuten:
Ara gaur guda-santsuak
Gattuzan dettuten.

Itxartu xaiz...

		III
      Arrpegija gorrituta
Darakus euzkijak:
Gorrijagotuko dira
Bertoko mendijak.

Itxartu xaiz...

1896'gko. Orrila'n

Baserritarra, 14'g. zenbakija, 1897-Garila-31

__________

Lenago il...!

Ze ikusten dabe
neure begijok?
Au danau dakust
galduta:
berezi, baso,
muru ta mendi,
uri, baserri
      ta dana...
gaur maketuak,
saloberiok,
ara birrindu
      dabela!
Il nayago dot
ikusi baño
Aberrijaren
      amaya!

  Noz euzkeldunak
Jaungoikoaren
ixen deuna-aiztu
      len eben?
Orain motzak lez
loizttuten dabe
loidun erderaz
      egitten;
ekandu onak
itxitta, baltzak
artu ditube
      gaur emen.
Goiko jaun ona,
erruki zadi
aiztu zabenoi,
    bai, arren!

  Esadazube,
euzkeldunak, ba,
nun diran zuben
      errijak.
Eztira agertzen
iñun iñunbez
zuben asaben
      lagijak;
motzak sartuta
zuben etxion
dira amen jabe
      nausijak.
Ez esan iñoz
mendi, onek, ba,
dirala zuben
      mendijak!
Erri gaxua!

  Jayo nintzan ni
zeure il-orduban
	  eltzeko?
Zegatik Ama,
zeure semiok
eztira itxartzen
	ondiño?
Ama, ilgo zara
motzen azpijan?
Ilgo zara zeu
	betiko?
Itxaron, Ama:
jarijon biot
neure odol au
lenago!

Bilbao'ko Kartzelan 1895-Azilan

Baserritarra, 15'g. zenbakija, 1897-Agorila-8

__________

Begoña'ko ixar zerutarrari

Bizkai'ko mendi polit bateko
Artadi illuntsu ta zarran,
Gabez illargi betia legez,
Agertu Andra-Miren zan.

      Oña, baso ta bazter gustijok
Bere arpegi ederrak
Betetan euzan zeruko argiz,
Danoi eskiñik eskerrak.

      Ordutik ona, lior ta itxasoz,
Miren-arpegi garbija,
Aldi gustittan, da gustijontzat
Goiko zorundun Ixarra.

      Atoz, atoz, ba, bizkattar onak,
Begoña'k daukan Artera:
Zuben Ama ta Jaunguarena
Bertan dagona Bera da.

      Ama mattia, entzun eiguzu
Geure bijotzen arrena:
Zeuk emon ezik argija geuri,
Oso itxutuko geu gara.

      Gaurko Bizkai au,
Ama laztana,
Ezta antziñeko lakua:
Len ekandu ta lagija, ta gaur
Abenda zarra galduta.

      Zaindu gagixuz, geu bizkattarrok...
Erruki, Ama, zakigu!
Eta estuntza gogor-gogorrok
Zeure semioi azkatu.

1895-Garila

Baserritarra, 16'g. zenbakija, 1897-Agorila-15

__________

Deun-Andoni'ren erantzunkintzea

		Aintza Atteari
		Ta Semiari.
		Goteunari be
		Batera:
		Andoni Deunak
		Bere egipen eder deunetan
		Emoten dautsen
		Aintzea.

Donoki-indarra
Biletan bozu,
Aor erijotz,
Itxukeri illun,
Usteri loi ta zoritxarra,
Bata Gotzaiztua ber-bera,
Andoni'gandik
Iñesten
Gexuak arin
Bizkortzen
Estuntza aztunak azkatuten
Ta baretuten
Beinguan
Itxasua be...
Goyan daukan almen andija
Andoni'k olan
Darakus.
      Gorputzaren zati gexorik
Ala gauzaren bat-edo-bat
Galduta daben
Gaste nai zarrak
Deunari eskatu ezkero
Artu oi dabe
Osorik.
      Galbide ilgorrak
Aldendu
Ta neke zarrak
Kendu daroyaz
Andoni'k

Sukarrieta, 1899-V-13

El Correo Vasco, 1899-Bagila-13

__________

Josu'ren Bijotzari abestija

		Josu'ren Bijotz
		Guztiz Deuna,
		Geure Jauna Zeu
		Utzik Zara.

	    I
Bizkai gustiko
Euzkeldun onak,
Kistar zindduak,
Gaur etorri,
Zuben bijotzak
Emen eskintzen
Jaungoikoaren
Bijotzari.

	    II
Goguan dogu
Zuk artu zendun
Neke-ontzija
Geure aldez,
Bijotza estu,
Zanak etenda,
Odol-ixertza
Ta negarrez.

	    III
Gu obendijok
Gaizkatuteko,
Josu mattia,
Untzau ziñan:
Ta bijotz orren
Ur-odola, be,
Jarijon zendun
Gurutzian.

	    IV
Olan iltziaz
Etzan bez ase
Bijotz on orren
Mattasuna:
Ogi ta ardao
Iduripian
Egin zatzaku
Or laguna.

	    V
Geugattik eta
Geure aldez be,
Jaun mattekorra,
Zeu il zara:
Zeugattik, baña,
Zeure kaltez, geu
Bijotz-bakuok
Bixi gara.

	    VI
Zure bijotza
Gartzen dau suban
Artu gure loi
Ta gaxuok:
Gar uts orrekin
Obena ketu,
Garbittu, arren
Bai! goguok.

	    VII
Bijotzan dozun
Mattasun-suba
Amatako iñoz
Eztalako,
Eutsi geuriok
Berton sartuta,
Noz-edo-noz or
Su-artzeko.
	    VIII
Zeure begijok,
Josu laztana,
Bigurtu, arren!
Bizkaya'ri:
Gatxetik bijotz
Orrek askatu
Ta zeugaz lotu
Laster begi.

	    IX
Jauna, Zeu matte
Gura zatugu:
Gura-ixan, ba, Zeuk
Eskarijau:
Euzkeldun danak
Matte zaigula
Gaizkatuteko
Aberrijau.

El Correo Vasco, 1899-Bagila-16

__________

Itxasoko ixarrari

	    I
Agur, Jaunan Ama,
Itxasoko ixarra,
Beti neskutz eder,
Goi-ate bakarra.

	    II
Gotzonaren aboz
Ama ixena autetsi
Eme'ren ordian:
Zoruna ekarri.

	    III
Estutzeak ausi,
Itxubak argitu,
Kendu guri gatxak,
Ona ekarguzu.

	    IV
Amatzat agiri,
Artu beiz arrenak
Geugattik jayo ta
Semetzat dozunak.

	    V
Idebako neskutz,
Neskutz garbijena,
Garbitu gagixuz,
Obena aldenduta.

	    VI
Bixitza on gertu
Ta bidia sendo,
Gu, Josu ikusirik,
Poz beti ixateko.

	    VII
Aintza Jaun-Attari,
Kisto'ri be aintza,
Goteunari bardin:
Irurrei batera.

El Correo Vasco, 1899-Dagonila-21

__________

Boga, boga!

		Boga, boga,
		Arrantzale!
		Boga!

	    I
Españaxiak
Ba-garuaz
Danok, bai, atara. (Birritan).
      Berak dakaz bertorantz
España'n semiak:
Geuria zan urija
Geuretzat oin ezta. (Birr.)

	    II
      Atxon artian
Azi nintzan,
Ene uri mattia. (Birr.)
      Orain zeugandik nua
Urrun-urrunera;
Olan zu ikusi baño,
Zu ikusi ez, oba. (Birr.)

	    III
      Ostera be gu
Etortzian,
Motzena ba-zara...
      Urak iruntsi zaike
Danori, gaxua,
Zeu guk aurki-tu barik
Motzak menbetuta. (Birr.)

		Agur, agur!
		Boga!
		Mattia, agur!

La Patria, 1902-Irala-7

__________

Goxeko ixarra

	    I
Goxeko ixarra,
Gustiz argija,
Jaunan Ama da
Geuretzako.

Eguzkittik lez
Goxeko ixarrak,
Gotik argija
Berak dauko.

	Agur, argi garbi,
	Argi-egin geuri.
	Ekarri, ba,
	Jaunan Ama,
	Eguzkija.

	    II
Eguzki-aurrez
Ixarra dua:
Jaunan aurretik
Dator Ama.

Ixar-atzetik
Eguzki utza:
Miren-ostian,
Josu bera.

	Agur, argi garbi...

	    III
Egunan deyez
Agiri ixarra:
Jaunaren deyez
Miren jayo.

Ixar garbija
Otoi au entzun:
Geuri be argi
Egiteko.

	Agur, argi garbi...

La Patria, 1902-Irala-7
(Ama-Neskutz'ren Jayokunde-egunekua)

__________

Ene ama!

Bixi ezta
Ludi gustijan
Ene Ama
Baxen ederra, baño ez
Ain gaxua.

Gustiz ederra
Bera dalako,
Erbeste-pian jausi da...
Ara batta!
Sortu dituzan
Semiok, ba,
Bere bixitxa kentzen
Dautsoela.

Patria, 1904-Epala-13

__________

Abertzale baten negarra

Euzkeldunak:
Galdu da gure ixena;
Enda danak diñoe
Eztala geyago euzkeldunik!

Mendi gustijak
Ikusten dira
Dana gorri-gorririk
Erri gustijak, bere,
Dana ixil-ixillik.

Euzkeldunak:
Egijaz esaten da
Eztala, eztala
Geyago euzkeldunik!

Patria, 1904-Epala-19

__________

Ama Goikuari

Miren, agur, Ama,
Ama mattegarrija,
Bizkaya'ren Euzkija,
Jaunaren Ama laztana, agur
Ara seme mattekorrak
Zeugana elduta
Negar-bijotzaz,
Lepuan estuntz gogorrak.
Miren, Amatxu!
Miren, Amatxu!
Amatxul
Artu eixuz negarrok
Ta jagon bizkattarrok
Mattetasunez,
Ta Bizkaya,
Azkatuta,
Zeuria ixango da beti.
Bai, arren!

Patria, 1904-Orrila-1

__________

Andera Miren Garbijari
	(Orrila-abestija)

(Batzutakua)

Arin etorri,
Etorri danok
Josu'ren etxe
Deunera:
Jaunakin dago
Andera Miren,
Ta Miren geure
Ama da.

(Bikua)
	  I
Berezijetan
Txori zolijak
Abes-egiten
Deutzunez:
Geuk olan, Ama,
Abestukoguz
Zeure ederkunak
Bijotzez.

	  II
Larre orleyak,
Lora polittak
Eskintzen dautzuz
Orrila'n:
Geuk, Amatxu, be,
Igar geuriok
Jartzen dautzuguz
Oñetan

	  III
Geure samiok
Indartu,
Zeuri Abes-etteko
Zinddorik:
Geure bijotzok
Garbitu, Ama,
Lora guranez
Beterik..

	  IV
Entzun eske au
Ta zeure eskarra
Abestukogu
Ludijan:
Geure goguok
Zerura igon
Beti loraztu
Ditezan.

Patria, 1904-Orrila-22

__________

Ederra zara

Eder-ederra zara,
Geure Aberrija,
Ta edertasun ori
Geuretzat egin da.
Ezaindu gura ba-zau
Erbesteren batek,
Jaso Goiko itturrirantz
Zeure begi orrek.

Patria, 1904-Irala-24

__________

Ai, Mikel, Mikel, Mikel!

Ai, Mikel, Mikel, Mikel
Au da zoritxarra!
Jayo nazan urija
Ezin ezautia.

Goxion igaro naz
Ikastola-aurretik,
Ta ikaratuta nauka
Dodanak ikusi.

Ber-bertoko txotxuak
Bat-be kendu-ezik,
Gustijak lotsa-baga
Erdera egiñik.

Oraintxe, aspaldiko,
Azalduko dautzut:
Guk semien maixutzat
Maketo bat dogu.

Neskatoen maistrea
Euzkeldun utza da:
Erestuna imintzeko
Azurbaltz ederra.

Bijak ekarri yakuz
Erdera irakasten,
Euzkera eztala-ta
Ezetarako bez.

Ai, Mikel, Mikel, Mikel!
Olanik ixanik,
Laster eztogu ixango
Seme-alabarik.

Dotriñarik umiak
Ikasi-eziñik,
Aziko yatzuz danak
Bapez jakin barik.

Euren buruba galdu,
Galdu lagunak be,
Ta geure uri gustija
Galduko dauskube.

Patria, 1904-Irala-24

__________

Abertzale ezkonduba espetxian

Ezkon samurra,
Ezti gozua
Urre-bijotza.
Akusanat atsege,
Bakar, gautegun negarrez.
Auxe min utza. Ez, arren! ein negar.
Eugaz lotu don or nire bijotza.

Aberri Ama,
Artu gogo onez
Malko ederrok.
Orren ganez nik eztot
Zer besterik zeuri emon.
Bozu buruban eriñotz-estunik,
Orrek loratzat orritik eskegi.

__________

Otseña zara

Zorijona
Zeure laguna zan
Zeure lagijen aldijan.
Noz-nai
Zure buruban jauna ziñan:
Gatxa zer dan etzenkijan.
Itxurik
Zeuk arrotza onetsi, baña,
Ta emon zeutson bijotza.
Ordutik ona
Otseña zara:
Jabia dozu
España.

Ara zelan,
Euzkeldun-Errija,
Jausi zarean
Lexara.
Lotsa...
Lotsarik eztau orretara
Dagonik azpiratuta.
Begirik
Ori ikusteko ba-daukazu,
Noz-edo-noz, Ama, itxartu,
Ta orban ori
Kendu odolaz;
Arren, negarrez
Ez kendu.

Patria, 1904-Urrila-1

__________

Ken!

Kendu, kendu
Maketuok eta
Euzkeldun maketozaliok!
Bota, bota
Azurbaltzok eta
Euren lagun gustijok!
Kendu, kendu,
Bota, bota
Geuria galtzen dagozanok!
Kendu, kendu,
Atara bota, bai,
Zapal nai gabezanok!

Patria, 1904-Urrila-15

__________

Euzko-abendearen ereserkija

Gora ta gora Euzkadi!
Aintza ta aintza
Bere Goiko Jaun onari!

Areitz bat Bizkaya'n da
Zar, sendo,
Zindo
Bera ta
Bere Lagija lakua.

Areitz-ganian dogu
Gurutza
Deuna,
Beti geure
Goi-buru.

Abestu gora Euzkadi!
Aintza ta aintza
Bere Goiko Jaun onari.

__________

Ene aberrija!

Bizkarregirtik
Zeru-goyerantz
Euzkija igoten
	Bai-dala,
  Bijotz-donetik
Jaungoiko'ganantz
Egatuten da
	Arrena.
  Euzkija gero
Jausten danian
Itxaso-amai
	Ostera,
Seme onaren
Gogua, bere
Guraso-obira
	jasten da.
  Gautegun zerorrek
Bakarrik, Ama,
Zeure Jaungoiko ta
Asabeak dozuz
	Aiztuta!

1897-Garila-25

Euzkadi aldizkingija-1905-Garila

__________

Ai, Kepandoni!

Ai, Kepandon, Kepandon!
Eu diruzalia:
Ildda be ibiliko az
Beti diru-bila.

	    I
Esan nora, Kepandon
Ire alabea
Otseña ixateko
Bidaldu duan, ba.
Ai, Kepandon...

	    II
Nora beya jatera
Bakik eruaten:
Umia bidaltzeko
Nora begittu bez.
Ai, Kepandon...

	    III
Eztakijala diñok
Eta euri zer, ta
Diruba artu ezkero,
Poz-pozik agola.
Ai, Kepandon...

	    IV
Diru asko umiak
Ba-deus eratortzen,
Zelan ainbat ein yuan
Ik igarri nai bez.
Ai, Kepandon...

	    V
Bere eskubak ba-dakik
Garbi yagozala:
Ez, baña iñoz bijotza
Usteldu ba-yeutsan.
Ai, Kepandon...

	    VI
  Arro ago ikustiaz
Umia apainduta:
Txarrija legoke eder
Ondo garbituta.
Ai, Kepandon...

	    VII
  Basoko lan gogorraz
Loi ta lats eskubak;
Baña neska garbijak
Ata-aman onduan.
Ai, Kepandon...

	    VIII
Diruba irabazteko
Umia galdu bok,
Diru-barik entzungok
Bein-betiko or kon-pon...
Ai, Kepandon...

Euzkadi aldizkingija-1906-VII

__________

Astarloa'tar Paul Kepa'ri

Kikilduten da zeure aurrian
Neu-bekokija,
Dakusalako adi zeurian
Euzkel-euzkija.
Artezkarija zu ixaten zintzan,
Zu ipar-ixarra...
Euzkeltzalerik oindiño ordutik
Asi dira asko...
Best-Astarloa bat amagandik
Ezta jayoko.

__________

Siñismena!

Ama maitea
Zetako,
Zeu il da gero,
Neu bizi?
Nire begion argia
Ziñan da
Min uts-negarrak
Itzali dostaz
Uts baltzaz.
Biotza
Lokatuta dot
Atsekabeak:
Atsegin
Zamurra
Galduta,
Atseden ezin.

Aritz zar baten
Adarra
Gau illuntako
Ekatsak,
Eten-ez gero
Bertan lo pozik
Egoan
Egun-tsoria
Illun-artetik
Asten da
Egaz da egaz,
Ez nora ioan
Yakiñaz,
Ez non dabilan
Gaizoa!
Olantxe neu be
Narabil
Eriotz-putzak,
Niri zeu, ama,
Kenduta.
Nora naroian
Ni zori tsarrak
Eztakit,
Olan bizi izan
Dagokit?

Gau itzal otza
Eguzkiaren
Ostetik,
Bein egunaro,
Arpelik,
Argi ta bero
Bil-bila,
Arinka,
Dabillan letse:
Nerau be
Beti ibilliko
Ete naz
Amaren bila,
Iñoiz idoro
Eziñaz...
Edonon loka,
Edonoiz illun,
Otz, utza?
Eriotzaren
Gozoa!:
Erraz aurkigai aurkitten
Zeu zara.
Bilauko zaitut?
Zegaitik
Ama bagarik
Ume au iraun
Bizirik?
Goiko oinastuak
Basoa
Ganetik bera
Dana argi zuriz
Beteta...
Tsori estua,
Ikusi ta, arin
Eltzen da
Zugatz batera.
Zeruan eme
Ta nire gogo
Laiñoz itsura
Yazten da
Argi-erro bat
Niretzat...
Goiko argiaz
Neronen ama
Dakust oin bertan
Nire begira
Dagola,
Erakutsirik
Beraganako
Daukadan bide
Zuzena...
Sinistuten dot!
Beste bein ama
Dot ikusiko
Inoiz be izteko.
Erruki,
Erruki, Jauna!
On itza zeuri!
Zeu zara
Bigun da launa!

Siñismenaren argia,
Argietarik
Eder ta Garbia!
Ez itsomenik,
Maitasunik ez,
Zeu barik!
Bizitza onen
Gau baltza
Niri argitu
Itzi, ai, arren!
Enaizu.

__________

Sacris solemnis

	    I
Jai andi onetan
Batu bediz pozak;
Abesti deunakin
Itxartu bijotzak;
Kendu gauza zarrak
Dana gaur barrija,
Egipena ta abestija

	    II
Gomutian dogu
Apari barrija,
Josu-Kisto'Berak
Artxu ta ogija
Bere ikaslarijei
Emon eutsezana,
Asabeak aginduta.

	    III
Olan lagi zarra
Bete ta bertatik
Bere gorputz deuna
Beriei emonik,
Gustijak dana jan
Bakotxak dana artu
Ta jakin-erazo dausku.

	    IV
Makalei emon da
Gorputza jakitzat,
Larrijei odola
Gero edaritxat
Emonik esautsen:
«Edan egixube
Neure odola dan auxe».

	    V
Gotzonen Ogija
Gixonena ein zan.
Idurila azkendu
Egijagaz eban.
Egi ikarakorra!
Jaungoiko andija
Otsein zittalen jakija.

	    VI
Kisto'k jaupa andija
Olan irazanda,
Jauparijei utsik
Emon egimena
Eta agindu eutsen
Orduntxe geroko
Beste danei emoteko.

	    VII
Bat eta iru baten
Zaran Jaungoikua,
Zeu artzen zaugun lez
Erdu Zeu geugana.
Gu zaliok zaindu
Zure bide leundik
Dozu argira zuzenik.

__________

Gabona
	(Artzañen abestija)

	    I
Jaunaren geznarijak
Poz-geznea ekarri dausku:
Geure larre onetan
Jaun-Semia jayo bai-yaku.

	    II
Guazen artzain danok
Seintxu Deuna billatuteko.
Geure bildots barrijak
Ixan bediz Berarentzako.

	    III
Ardoki baten Jauna,
Esan dausku jayo yakula:
Bera aulan txikittuta,
Geu geronek andittu gara.

	    IV
Au da Jaun errukijoi,
Ona ta Jaun mattegarrija!
Bere mattetasunak
Eratsi dau aska batera.

	    V
Jaunaren geznarija
Dantzubebak, zorijontsubak
Jatzi dan Jaungoikua
Dazabenak, zorijondunak!

	    VI
Sein ori ardokittan
Jayoten da, geu lakoxerik
Ardijak zainduteko:
Ezta iñun-bez artzain oberik!

	    VII
Ara or ardokija...
Entzuten da Semetxubari
Amaren lolotxuba...
Lotan dago; biar da ixilli.

	    VIII
Jaungoiko-Semia, agur;
Agur, agur, Jaunaren Ama;
Agur, Zeu, Gixon deuna,
Neska-Amaren ezkona zara.

__________

Didar bat adittu da

Didar bat aditu da
Geure mendijetan,
Itxal da naigabia,
Aitor'en izketan.

«Itxartu, euzkeldunak,
Esan dau didarrak,
Itxartu, entzutera
Asaben negarrak.»