ON EGIÑAREN OBARIA

Martin Ugarte «Saletxe»

SAR-ATEA

	Itz bi eskatu dizkidazu, Martin ortzargi, sar-ate bezela; ta nola nik ukatu dezaizkizuket? Ez litzakit legezko. Baiña, berriz ere galdezka: Ote duzu gero idatzi duzun liburua aurkeztu bearrik? Ez al zaitugu aski-ainbat ezaguna euskal literaturan? Alaz ere, ain biziki opa duzunez gero, emen dituzu itz melgera auek.
	Bi auzo ditu Legazpi-k, ondo lerdenak: Telleriarte ta Brinkola. Zu Telleriarte-n bizi zera, Saletxe baserrian; ortxe bait ziñan sortu 1916-2-14'an. Damaso zure aita oñatiarra, ta zure ama Jertrudis Azurmendi, Zegamakoa. Ortxe ezkondu ziñan 1949-1-8'an, Oñati-ko alaba Juana Arregi Idigoras'ekin. Bi alaba izan dituzute, M. Pilar eta M. Anjeles, muxu-belxko ta langille biak.
	Zeure len-ikaskizunak —azkenak ere bai?— Brinkola-n burutu zenitun, garai artan apaiz-etxean eskola ematen emen eliz-gizon argiarekin; eta berezkoaz gaiñ, ainbat gaitan eskolatu ziñan. «Berezkoaz gaiñ» diot, eta olaxen da: berezkoa da, izan ere, norbere izateak damakiona geien bat, euskaldun jendea jator biurtzen duena, joandako urteetan egiazki. Gaur eskolatuago datorkigu gaztedia, baiña euskaldun-ezago ere bai, tamalez; odol-odian dakarten kultura-sena lagarik, arrotz tankeraz bait zaizkigu moldatzen.
	Basa-seme jatorra zaitugu, zure deiturak adierazten digunez; urte-mordo batez zamatua onezkero. Sei-zortzi buru dituzu ukuilluan; nolako buruak gero! Etxalde joria ere baduzu, arto ta babarrun sail ederrez inguratua. Orrezaz kanpo, etzera nagia, ta fabrikan lan dagizu, ofizial ona zeralarik: 38 urte daramarkizu Legazpi-ko Patrizio Etxeberria-ren lantegi sonatuan. Gaur, izan ere, igurdizi ta esku-dantza bear da bizi-moldeari gurpilla emateko. Eta zuk, gizaseme azkar, olaxe fabrika ta soro, ederki uztartzen dituzu borobil bigunean.

* * *

	Gaiñerakoan, kezkati zera-ta —obe: olerkari—, idatzi egiten diguzu, lumaren punttaz zeure barrunbe sentikorra ustu ta iragarri-aziz. O bai! Baserritar zera, ta olerkari ta idazle. Ez da gezurra. Ainbat olerki ta poema luze-xamar dituzu nik amar urtez argitaratu nuen OLERTI (1959-1969) aldizkarian, lar luzatu gabe argia ikusiko dutenak.
	Eta orain eleberri bat, nobela bat idatzi diguzu, baita argitara eman ere, legazpiar lagun zintzo batzuei esker. Nik ere izan dut onetan parte: zu lotsatia izaki, beti bait dizut bultz-eragin euskal arlora. Etzaitugu, alegia, langille urri ta motz, pizkor ixilla baizik. Ta orrek balio du, ixilka egiten dan lanak, egiazko euskalduna itzetan labur baita, ta luze egiñetan. Gure omen zarrak olaxe darasa beiñik-bein.
	Esku artean dugu eleberri au, zuk egiña. Ta nik zer esango? Gaillurreraiño jasoko al zaitut? Edo-ta lur azalera eratsi? Ez bata, ez bestea noski. Ertz guztiak dute beren neurria, baita liburuak ere. Nobela onek gauz ederrak dauzkanik ezin dezakegu uka, ta bidenabar —nola ez?— akatsak ere bai: bakoitzak ditugu geure begiak, gustuak, ikusmira berezi-berezia; ta nola aitor dezakegu neri eder zaidana bakar-bakarrik dala ona, ta bestea ez? Batez ere gaur, gramatika legerik aintzakotzat artu nai ez dugun garai biurri ontan? Auzi onetan ere mingaiñez askatasun aldeko agertu oi gera, baiña urkoari, geure iritziaz bat ez baldin badator bereziki, jipoia ederki berotzen diogu. Legezkoa ote jokabide au?

* * *

	Arira etorriaz, zure nobela —nere ustetan— ederra duzu egal askotatik begirata, antze ta taiu andiz osatua, klasiku saillekoa bear bada, gaurko ao-xuri bitxiari orren atsegin etzaiona. Baiña denok ez gaude oraingo gizarte naastu onetan ere kezka berdiñez kutsutuak, denok ez gera iñolaz ere moda berrien irrikaz bizi, naiz-ta munduarekin abia bearra izan. Modakoa, urpunpullu antzo, aize-eragin urrikoa duzu, ta klasikua beti bizirik dirauna. Biotan, zein obe?
	Eta zure nobela barru ta azal aztertzera ezkero, gaiari buruz, errikoi-errikoia dela esan bear, eta euskalduna oso: baserri-bizi, ikazkintza, meatz-lan, maite mindu, erriko sendakaillu, sorgin, auzo-lan, on-egite, obari, baserri-erretze, senar-emazteen kezka ta istillu, bizi-moldeari aurrera eragiteko buruko miñak, muga-zaiñak, gau ta eguneko estuasunak, alkar-eraso ta burrukak, bide egite etengabeak, eta abar. Zure idaztian auek denok datozkigu ederki opilduta. Sikoloji aldetik giza-barne ezagutzaille gotor agertzen zatzaigu, ta euskal gaietan jakitun. Ez al dizu onek txalorik merezi?
	Euskera aldetik, umetan ikasi zendun amaren magal-zulo beroan darabiltzun izkuntza. Alderdi ontatik so-eginda ez duzu, ez, akatsik: guztiz ederki igitzen zaizu luma, errez, jori, errikoi, esakun dotorez pitean bein zipriztindua. Ontatik, beraz, zarta-jotze etengabea merezi duzu, esku biekin egiña; irakur, bestelan, ondorengo atal zer gerta jasoak eta esaidazu zer derizkiozun. Au idaztea! Au gaiari guna ateratzea! Au euskera, gure euskera bikaiña! Jakiñez naiz ezjakiñez mordoillo zaleok, ikas dezagun idazten baserritar onengandik. Ez diñogu, ba, sarri baserrira jo bear dugula euskeraz mintzatzen eta idazten ondo ikasteko?
	Gure erri jakitunaren agotik arturiko esaera bizi pertxentaz, parlantzuan bezela, txukundu ta apailaturik daukagu liburu osoa. Ona batzuk: «Bera zan akulu ta ezten»; «Jakiteak ez du ogirik eskatzen»; «Maitasun erneera; naaste geiegia ontzi baterako»; «Orduraiñoko neke guziak utsean utzi bearra»; «Aizeak dabillena ez duk beti egi osoa izan oi, askotan ez egi erdi ere»; garitza aundia dagoanean, esan oi da: «Atzamar birekin ogia jan bearrean zerate noski»; izerdi bitsetan zoalako: «Ari legorrik etzeroan soiñean»; «Akullu bete lur baiño etzeukaten lantzeko»; adiskide miñak zirala esateko: «Badut... adiskide leial bat, begi-betazal gerana»; «Azkazala ukalondotzat artzea izan zen guzia»; «Txapela bete legor ez zitzaien gelditu»...
	Ona zatiño bat, ez-arian jasota, gauzak nola margozturik dauden ikusteko aiñakoa: «Arriz itxia zueneko eskorta barrendik burua altxa-ta, ordu artan nor zitekean susmoz jarri zenerako, ongi erroturiko gazte luzeka bat, zerbait galdu bailitzaikion gisa, bazter bietara begira, gaiñik-gain zeartatzen zen bidexka medarrean barrena, ber-bertara urbilduaz zetorkion».
	Eta beste au: «Aurreratuaz zijoazelarik, oremen ardi moltxokak zinzarrots nabarmenak atereaz bide inguruetatik igeska zijoazkien, eta auen jeikierako furi gaiztoarena ezik, osteroan txintik ez zetorkien belarrietara. Oazurtza-tik Sandrati-rako arribidean sartu zirenetik, ordundixek asi zen mendi ezpaiñetara kirikaz illarian zijoan illargi txostuak aurreratuaz zekarkian argi erraiñu gaixokia».
	Izkera bizi-bizia duzu geien bat. Noizik bein ba-liteke illun xamarra. Euskal joskeran, ordea, ez duzu egundo ere laprastik egiten; aldatz-beera datorren gurdiaren leguntasuna duzu ortan, berezkoa nunbait. Eguzkiaren argia ere beti dugu aratz eta garden, zoztorrik jartzen ez ba-zaio bederen. Edu ortakoa da zure lumatiko etorria ere; goxo ta apatz, euskal mamiñezko!
	Or ingurumari bakarrik erabiltzen diran itzak ere sartzen dituzu. Ederki! Datoztela oiek ere euskal liburuetako orrietara... «Zurrin», «pitar», «zinzartu», «talderatu», «pardeldu», «arrendu», ta abar.
	Zuk zeure arima jarri duzu. Idazlea izatez nolakoa dan, idaztitik ageri oi da geientsu. Nobela osatzen duten pertsonak gizonki oretuak daude, lautik irutan beintzat. Alkar-izketa bizkorra, euskaldunak bere-berea duen filosofi-goxo ta maltzurkeriz loretua. Aldiz aldiz, bear bada, ez diozu garrantzi geiegirik ematen orri, ots, alkar izketari. Eta badu. Gaur ori eskatzen dute irakurleak, alkar izketa ugaria, azkar eramana. Neskatil batzuk ezagun ditut nik nobeletan datorren alkar-izketa bizkorra besterik irakurtzen ez dutenak. Urrengorako ba-dakizu.
	Eta onekin naiko. Sar-ateko itzok luzetxo daude; baiña zuk, ba-dakit, olakoak ere barkatzen dakizu. Liburu au Legazpi, zeure erri inguruan jazotako gertakariz ornitua damakiguzun ezkero, legazpiarrak bitez batez ere bertako seme jator orrek, asti-orduetan, guztion onerako osatu duzun liburu yaukal onen irakurlerik beiñenak.

Larrea, 1972-8-28'an
AlTA ONAINDIA

BIDATXIDOR

	Eskuetan daukazun paper-xorta megatxa, zuretzat egiña duzu irakurle. Zuk irakur dezazun egiña. Irakurri ta ausnartuaz, joanaren erraiñu bederen, zure baitan itxatsia geldi dedin egiña ain zuzen.
	Ez zaitzu bearbada geroaren asmakizun izango jasoko dezuna, joanaren urratsak aurrez-aurre ipintzea izan dut amets eta, alaere, egungo aroan ikuspegi izan eziñezkoa ditekenik ez dizut ukatuko. Norbaitek esana da: «Noizikbein atzera begiratzea, gizaseme jakintsuena dugu». Eta au egin arren, ez dut uste gaurkotasuna galduko duzunik.
	Izan ere, igaroan aztarrik ez bagenu, ondorearen suntsurik ez dugun gisa, zer genuke egungo une urri au illunpe soilla ezik?
	Dena-dela, oraingoz beintzat, aldiro ale bat-bi jasoaz, esku beteko xorta auxen eskeiñi nai dizut, nere tartekako ordu neurtuek aldi batean ontan agortu ditudan ezkero.
	«Egiñak urre-gorri dirudi». Norbaitek esan zuen ezkero, oni oso-osoan oiñarritua jarduna nauzu, aro batean aobelarri ibilliak noski, ta betirako aaztuak gelditubide ziren zokoak aztarturik, izaki onbidetsu baten aztarrak, eta onen inguru-giroa, iru belaun geroago bederen, zuri eskuetan jarri daizudan.
	Eta ez nauzu ibilli giza-mailla goienaren ondorean. Errege-odolekoen, edo-ta ospez beteriko aundizkien billa. Alatsukoek leenik ere goramenak egiñak dire-ta. Iñoiz autorrik jasotzeke joan zirenekin asi naiz, eta bearbada, zenbatsuk ainbat on giza-artean egiñak zirelarik ere, xotil, edo-ta, ausarge zirelako, illunpera erori ziren betirako, ta auetan bat Arriantxo, sasi-mediku zuurra.
	Arriantxo nor genuen?
	Nekazari zaildu bat, beste amaikaren arabera. Gizon argi, xotil eta langillea, langillerik bazen, eta auez gaindik doai berexi batek errotua. Itz gutxitan adierazteko, emeretzigarren gizaldian aurrenetiko fenomenu bat oso-osoan.
	Ezagutzekoa da, aro ontan Giputz errian batik-bat, eta orobat Euskalerri zabalean, sendagintza, ogipeko bakar batzuen ardurapeko zegoala, ta bakar auek biztanle geiñen zituzten errietan bizi zirela, ta geien bat, aundizki maillakoen serbitzura makurtuak.
	Osterontzeko erri xeea bestalde, erenkixeko senaz baliatuaz zebiltzan sasikoen eskuetan egon zen aldi luzaroan. Apika, errixka ta auzo bakartiaz beste, erdi-maillako ta aberats etxeetan ere sarbide zeukaten, eta sarritan sendatze arrigarriak egin ere.
	Ortik zetorkien ogipeko ta sasi-sendalariei elkarrarteko ikusi eziñaren burruka bizia. Eta ain zuzen, giro onetxek uztaitua dakusgu Arriantxoren bizi-molde oso-osoa. Egungo itzetara aldatuta; ekintza sozialaren abailla bizia, esan nezake. Ezingo dut esan, adiñeko pentsalarien esan-onez errotua zegoenik. Berezko iturriak zemaion uraz baiño. Ur-gazi, edo geza, bere-berean murgildua zen.
	Onenbestez arpegiaren alderdi bat ikusiko zeniola uste dut, orriz-orri jiratzen asiko zeranerako ordea, beste alderdia ere ikus bearrekoa duzu-ta, onezaz auxen esan bear dizut: Alegia, atal bakoitza biribiltzen duten agerkide, geienak, gertaera, toki ta abar, asmatu utsak ez direla. Ontarako egin ditudan aztarkak bat-batean egiñak ez direlarik, Arriantxoren ezaugera, edo-ta, aurrekoegan entzutea zeukaten ainbatek egiztatu didatenak bakarrik azaltzen dizut. Aueri esker, aitatuaz beste geiago ere bildu aal izan ditut, toki askotan ate-joka ibilli ondoren.
	Ao-belarri bilduek direla azaldu dizut lentxoago, ta onetxengatik, xeetasun aski illunxamar zirenezkero, ez dut istoria soil bezela tolestu nai izan, nobela tajura opildu dut ordea, ta ontarako egia billutsik urri zelarik naasian betelana erabilli bear...
	Argibidez, VIII-garren atalean sat gaitezen:
	Ataungo Lauzti auzoan aur-egiteko zegoen emakume baten sendatzea soil-soil eman zidaten. Peatza-minetan lanean zebillela, ta iru gabetan errezkadan egin omen joanetorriak, irugarrenekoan bidean sorgiñak ikusi zituela-ta, erabat izutua itzuli zelakoa baieztu zidaten. Auetxek, dire niri eman zidaten xeetasunak.
	Ez zidaten aitatu joan-etorrietarako zein bide artu zuen. Ez eta, Errotatxon leenen agurtu zuena, errotari zaarra zenikan, illatargia betean edo ondarretan... Baizik, gaiaren zabalgarri tolestu ditudan zerak dire gaiñontzeko asmakeri zirtzillak. Eta gauz bera osterontzeko ataletan.
	Beraz, iñork baieztua ardatz delarik mugitu dut kurpillaren jira-bira.
	Ez dakit bear ainbateko abailla eman dioadan, edo geixkoan txirristatu; bietan bat balitza, barkatu irakurle, nik beiñepein zuretzat zerbait jakingarri izan ditekean asmorik zuzenenaz egiña dut-eta. Onatx nere pekatuan aitormena egin.
	Eta onenbestez ebakia uzten dizut lur itxuan barna bidatxidor medarra. Bide batez, zure idurimen argiaz atxurturik nasaituko duzun itxaroz.
	Beste barik, orritik orriratz, lerroz-lerro, irakurtzen asi zindezke.
	Eskerrak aurrez.

Egilleak

I
BIZITZEAREN KEZKA

	Otsail txatxarra ondarretan zijoen. Martxoak moko argiz gilikatuez zeramazkien azken egunetan. Bide berean, gabeko illunari bultz zeragien orduek ere zinzilik orduantxen.
	Goizeko bostak ziren bete-betean, eta Artzuaga-ko etxekoandre zailduaren lo-gelako atearen tarrantak urratu zuen barrunbe artako ixiltasuna. Onekin, etxeko oillar arearen kukurruku soriak zabaldu, etxaalde bakartiaren barne, goiz-oiartzun lo-galgarria.
	Erroxa-ren marmarra goiz errezoen ari etengaitza baiño etzen. Ongi kiribilduriko argizaria gar aulean eskuetan zaroelarik, eta onen argitan eskaillarak beera jeisterakoan, Joxamingo lotan zegoen gelako ate lodiari esku-itxian beaz-koxkor irtenekin kaxkako ariñek eman, eta sua pizteari eldu ziotzan, geroxeago bide lagun izango zuen seme bigarrenak eta berak, etxetik irtetzerakoan zerbait beroa artu zezaten.
	Laister ziren sutondoan, iratzarri berri zen mutil sendokoa egun onak emanaz, eta «Sei» txakurtxo illantsua lau ankatxoek luzaka ta isatsa ara-ona, goizeroko muxinkeriz.
	Joxamingok lo-aria eten zuenerako, mintzo bat artu zuten ama-semeak. Mintzo bat, eta burutamen bat. Urte-aroek bezin aldakor bai ziren Artzuagako sendi amestian iritzi ta asmo berriek. Seme-alabek aziaz, zabaltzea zetorkien noski. Denak ezingo ziren bizi etxaalde bildu artan, eta bide batez erabaki berria arturik, semeetan bat, bigarrena, etxetik irtetzera jarriak ziren.
	Ain zuzen, Iñauteri astea, eta zuzenago, Ordizia-ko azoka eguna zen. Astearte bazkalondorengo lanik arriena, biramonerako tratu-bidean antolamena zegokion Erroxa-ri. Eguzkitan erreriko opillak janaz azia ez izaki, txanpon batzuek eskuratu aal izateko, bide bakarra zeukan. Etxean zutenetik eraman eta bear-bearrekoek etxeratu. Soin-gorritan bialduko ote zuen mutilla?
	Etxerako larru estalgarri edozer aski zuen arren, lantegira aienatzeak aldagarriek eskatzen, eta arteraiñoan erdi urratuek zeuzkan arropa batzuei saietsetik zatia kenduaz, beste batzuei gibelean josirik konpondu zituen arren berrien bearrak zemaikion naiko kezka. Orrezaz beste etxean bear-bearreko zertxoek ere burutan zerabizkin Artzuaga-ko etxekoandreak.
	Urtearen beste egunetan etzen titara bete olio Artzuagan agortuko agian, baiñan garizuma luzerako ezin geldituko zen laurdenki bat bederen etxeratugabe. Koipeki ta gantzak etziren sasoi ontarako. Bakaillo erdiki bat, nor edo nor lotsakorik etxeratuta ere premiazko zitzaion. Jostorratzak, ari txuri ta beltxa, piper-autsa ta abar.
	Zirenak zirela, lakari batzuek intxaur, babarrun, gaztaiña, sagar, tipula ta baratzuri, asta-saskiek leporaiño bete ondoren, liztariz ezpaiñetaraiño josi zituzten ortarakoxe oi zituzten eunezko zapiak. Bei-esnez egiñiko gaztaz lepa-saskia bete, arrautz gorri biribillak esku-otartxoan, eta auen obaria aski zuen bere asmoek bete aal izateko.
	Gelatzean arto-esnea egosten zegoen bitartean, ganbela bete gaztain, azokara zeramazkitenak aukeratzean baztartu zituzten ondakin maxkarretan bilduek astoari ematea, soinkurutza bigungarri ta osterontzeko petralak, eta auen gaiñean zama jartzea baiño etzuen egin mutil sasoikoak.
	Sukalderatu zenerako, apatza bete maieratua zeukan lurrun bizi-bizian. Esku arpegiek ongi garbitu, alkandora txuria, ez astegun, ez jaiegun, oi zituenezko galtzak, eta bruxa pinttarraxka soiñean jantzi zituenerako, apar loditua zegoen janari sendoa. Jesus batean irentsi, ta bideari eltzeko prest zeuden ama-semeak.
	Etzuten goiz-giro argia. Gaztelaizeak sorkaldera bilduez zaroen laiño matasa lodiak galerazten bai ziotzen aitu bide zen illargi laurdenkiari, ta moltso bakoitzaren egaletan margo gorrixtaz uztai meea baiño etzen nabari, edo-ta, iñoiz-bein izarren aldaerak uzten zituzten ixuski antzo, txingar zirrarak goi zabaldian. Argi bearra zuten beraz etxetik bide zabalera jetxiko baziren, eta bear orregatik lasto itxuta batzuek zurriñetik jetxi zituen Joxamingok, piztu ta auen su-argitara joan zitezen.
	Erroxa, arrautz otartxoa besoetan arturik, gaztaz beteriko saskia astoari leengo zamaren geigarri ipiñi, ta mutillak lasto-itxuta aldiro ara-ona, piztu itzalika zuela, ontan artu zuten etxetiko irteera bidazti goiztarrak.
	Bidealdi motxean, baiñan mendi egalak beera bidatxidor estu ta urria zuten oin-bide.
	An-emen arte-ondo illun bakartiek albora utziaz, eta auen ostape itxiek illunagotzen ziotelarik, errekatxo attalaren erara zijoan burdi-bide sakona artu zuten geroxeago. Sakon bezin loitsua alabearrez. Astoak oiñarte bakoitzeko jaurtitzen ziotzen zipriztiñak jasoko ez bazituzten, edo-ta, belaunburuetaraiño lokatzez likatu, Joxamingo, galtzak zankabeetaraiño jasorik, eta Erroxa gona beltx exurtua ta aurre-mantal mendelak oi zituen baiñan goraxeago altxaturik irten bear izan zuten bide likatsu artandik. Toki garbiragora, bide ezpalera.
	Etziren noski auek bakarrik ordu berean eta toki berera zijoazenak. Errekatxoaren ezker-eskuma ziren bideak beera, lasta-argiaren ke-moltso, ta gar-mototsak ere aldioro nabariaz zeramazkiten ama-semeak. Onanean, aueri aurren artzea izan zitekean oen asmo bakarra, baiñan asto zamatuaren oiñarte motelak luzaerazten noski, amaika bider ibiltarin jetxiko zuten bide ezagun artandik irtetzea.
	Egun argiaren leenen aztarra, Aralar gandorretik kirikaz zetorren bide zabala artu zutenerako. Emen, astoari so eman-da, arropetan jaso zituzten zipriztiñak azkaxal mutturrekin murrizkatu, ta bide ertzean neguak kizkurturiko almitz igarretan oiñetako loiek utzi ondoren, biek astoaren orpoz-orpo jarri ziren.
	Arrikada bide etzuten aurreratu, gurdi negarti bat aurreraxeago zijoena nabari zuten arteño. Gutxi bat aurrerago, ta bideera bardiñean zijoala zirudian. Eta itzai zentzungea idien leloan patxadaz, akullua sorbaldaturik joan zitekean bitartean, astoari orpotsak dantzatuerazi ziozkan Artzuaga-ko etxekoandre gartsuak. Nola galduko zuten elkarrekin berri-kontari joan zitezkean tarte atsegiña?
	Urbilduaz zijoazelarik, gizaseme lodixkote bizartsu, ta andrezko sorillan arpegiak, leendiko ezagutze erraiñua zekarkion Erroxa-ri. Ain zuzen, alegitarrak ziren. Zerrikume batzuek burtesian tratubide zeramazkitelarik, euren gisa azokara zijozen senar-emazte goiztarrak.
	—Egun on Jaungoikoak!
	—Orixe bera nai izan dezala zuentzat ere...
	—Goiztar zabiltzate arranea... Ez dezute egun sentiko lorik egin...
	—Zuek ere bada...
	—Bai, irten bearrak ere izaten dire-ta...
	Oin bi aurrerago itzaiñakin solas zijoen mutillari saieska begiratuaz, aopean ziotzan Erroxak:
	—Au mutil au, nola-ala moldatu bear eta, bagoaz...
	—Ezkon asmoek noski...?
	—Bai-ta zera ere! ... Orixen bear degu... Lantegira dijoakigu egun auetako batean, eta badakizu-ba...
	—Ederki... Edozertarako ere ez dirudi makala.
	—Oraiñaldian beiñepein, nork lan egin gaudenezkero, ontzako batzuek etxera begira jartzeakin, biar-etzirako kalterik ez letorkio-ta...
	—Zenbait zerate?
	—Onek alde-ta ere, lanerako zortzi bagera beiñepein. Eta zillak legortuak zortzirok...
	—Uste dut! Zortzitaraezkero baztarrak dantzatuko dituzute...
	—Lanik bukatzen alda gero...
	—Aizu-ta, norako asmoa du...?
	—Ez dakigu-ba... Onek bere gogoa teillagintzarako azaldu digu, baiñan urruti aietara aldatzeko oraindik umean ere da-ta...
	—Ara bestea... ! Zilla legortua duen ezkero, irabazi ona atera dezakean lantegia galdu erazi...?
	—Ortik-onerako aza burua zatoz gaur... Seme-alaben ardura, ez aldegu gurasoen gain edo?
	—Neke berdiñetan sakela bete, edo-ta, erdibetean gelditu, ez aldago alderik?... Auxen ezingo didazu ukatu orraitiok gurasoen egitekoa ez denik...
	—Bide banatatik gabiltza Joxepa... Diru utsak gizon egiten aldu gero?... Egia esatezkero, amarik geienok bezelatsu biozpera nauzu, ta mutilla etxetik irtetzea ez da nere gogoa izan, sabela zertaz bete izango zuen oraindaiño gisa. Bere buruzkoa duen ezkero ordea, utzitzea dagokigu. Utzitzea ta-laguntzea, baiñan eskutik jaretzeke...
	Andrezko biek aopean marmari zijoazen bitartean, akuillu bi aurretik ziren galtzadunak ere ez ixilgura. Leenen izpide, burtesi barneko zerrikumeen tratu-giroa zerabilten. Salneurri gora-beerak, salmentaren alderdiak, urdamaren onurak eta abar. Geroxeago karobi erreketak, lur-giro ta ukuillu lanak... Bakoitzak bere arloek aitatuaz, azkenik emakumeek utziriko enpor bera ezpalduaz artu zuten.
	—...Ameriketara ez baiñan...? Aspaldidanik, aberastasun aundien zaratak dizkiagu andik...
	—Urrutiko intxaurrak...! Egundo etzait uraz bestera joateko ametsik jaio. Alabeiñik teillagintzak zirikatzen niñuan, eta joango nintzan, baldin etxekoen gogozkoa izan bazen...
	—Naparroara?
	—Bai, Tafailla alderako eskea izan nuen. Beizamatar bat ibillia da esku-langille ondoren, eta irabazi itxurazkoa eskeiñiaz.
	—Lan astuna duk teillagintza, ta batez ere emengo mutillentzat. Astunaz gero, lan ordu luzeak. Gogaikarrien ordea, ango eguzki galda kiskalgarria oi duk ezpairik gabe. Otorduek ere ala-olakoak, epelak... Baratzuri ta tipula gordiñak galanki, edo-ta, piper-miña. Geienbat jaki auek erabilli izan dizkitek. Ardoa bai, ugari ta itxurazkoa. Geixkoan sarritan.
	—Egoskari gabeko jatordua... Eurentzat nai badute! Besterik da baba beltza...
	—Jakin bearrik ez niaken baiñan... Ikazkintzarako ez baiñan?
	—Erdiz-erdi igarri didazu. Joan-Batixte ataundarraganako asmoak ditut, baldin konpontzen bagera beintzat. Ontaraxen nijoa gaur... Ezagutzen aldezu?
	—Ezagutu...? I jaio intzanerako bai noski. Bere aita zenarekin ere, langintza ortan ibillia natxik. Ura uan aurrena asia. Arrek bidea ebaki, ta semeak mugarritu...
	Gurdi-ardatzaren txilio negartia gerozaz aulago entzun zitekean, giza-emakume aien jarduna zijoen bezelatsu. Ixilpekorik larrientxoek jalgi ta aztartu zituzten, esamesik bizienak agortuaz zijoazkien noski; eta esanak esan, entzunak jaso, nun-nora zijoazen konturatzeke, Ordiziko ateetara iritxiak ordurako peri-zale xotil aiek.
	Naikoa goiz izaki... Artean etxalde medar aietan etzegoen iñor askorik oztopo egiteko. Emakume bakar batzuek sarrerako ate-sapaldatxoek garbiketan, edo-ta, besapetan ogi bigun erre berriek zituztelarik andik-emendik izan ezik. Bat edo beste, aur-zapiek edo aitzaki, erri zinzurrean zeuden lixibarrietan zaplaka ziarduen egungo leenen orduetako berriak artu-eman. Eta ixiltasun antzua urratuaz, ama-seme peri zaleek tipi-tapa, bide bana artu zituzten, bakoitzaren kaskarrean egiteko ezberdiñak zituzten-da.
	Abian, Joxamingok enparantz zaarreko arkupetara artu zuen, ugazaba berriak zortzirak ondorerako aruntz zeukan aitandua-ta. Erroxaren kezkik larriena ostera, erosi bearrekoek erostea zen, eta ain zuzen, bere astotxoa ubeletik zuela, erosketarik geientxoenak egin oi zituen dendatxoaren saietsera zegoen burdin-uztaiari lotu, ta arteraiñoan utsik zegoen barrunbe illunera sartu zen; aurpegia irripar, egun onak emanaz.
	—Ona emen, gure zera... Goiztar egin dezu plaza jira... Zer ordu degu oraindio...?
	—Gaur atzekoz-aurrera nabilkin... Emengoek egitean joango natxin plazara. Zertxo batzuek artu bearrean natxionan-da, azken ordurako utzi barik... Gaiñera, nork zeukan zer jakin nik zer daramakidan!
	—Ixil-mixilkakorenbat badakartzu gaurkoan Erroxa... Igarri baietz zertara zatozan...
	—I beti zirikatzaille!
	—Sudurrean ere igartzen dizut emakumea. Jokatuko nizuke...
	—Aurkerako ordua jokurako... ! Txanpon bakar bat bear izan-da ere, etzekarkiñat eta... Naiden erostera natorren auen balioa jokatu? Igartzen badidan, nik ordaintzekotan, eta ala ez balitz utsean...
	—Ori zuri obaria ematea litzake.
	—Aurrez igartzeak ere badin berea...
	—Esanak-esan, landare berria datorkizuenerako arreo-txikiaren billa zatozala, ezingo didazu ukatu orraitiok...?
	—Ez abil urruti...
	—Ikusten...?
	—Betiko landa atxurrerako! ... Etzekiñat ezkongai nolatan gelditu intzanan...
	—Ara bestea... ! Iñork begiratu etzidalako...
	—Tira, tira... Idurimen antzu oiek utzi-ta, atera akidan oial urdiñetik kana batzuek, denbora galtzen natxion-da.
	—Jesus eta Maria! ... Ori zendukazun ixilpeko guzia? Au izateko Erroxa...!
	—Onek bazekarkin ondoreko aria...
	—Orraitiok ere. Arilla aalik azkarren askatzen didazun...
	—Ara. Seme bigarrena basa-mutil aterako ote degun-eta, ezin bidaliko diñagu larruek estali barik beintzat...
	—Jakiña... Zaarrena ezkontzearekin esku-ordea etxeratu zenuten-da...
	—Oraindik oba ziñan etxean egon, baiñan beti gurasoen ondoan egonda ere, ama-zulo baiño ez uka izango, ta ikasi dezala beste tokietako berri ere, etzaizkon kalteko-ta.
	—Au zenduen beraz esateko guzia... ?
	—Bai, ta abil bixkor zirzilkerietan aritu barik. Lau galtzerdi zeuzkanat atze-aurre berritzeko, ta ez dedilla garestiegia izan...
	—Aukerakoek dauzkatzu oraiñaldian. Neurrira iristen ez diren egaletan bildu-ta, lan ortarakoxe gordeak dauzkat. Zaude, zaude... Onako zati onetxek emango dizu birentzat aiña. Beste egal onekin batena ortxe-ortxe osatuko zaizu. Aurreak onekin, au atzerako, onekin belaun-katilluak... Irurentzat, ez da ala?
	—Beste zirdin auek emango diten laugarrenentzat...
	—Ori medarregi dezu Erroxa... Itxuliko aldera izan ezik, ez dizu arira ematen...
	—Medarregi didan...? Zer uste dun, zera, gure mutillak ire neurriko ipur-masaillak dituela edo? Ardura zaizkon izan ere, arira eman, edo itxuliko alder bota... San Andresetarako ikatz autsak txuriskatuko ziotzan...
	—Besterik ezer?
	—Bear ez banu ainbat oba! ... Berriek ere egin bearko ziozkanat, ara-ona ibiltzea gertatuta ere... Galtzazpiko ta barrengo aldagarriek ere artu bearrean natxion... Aurtengo udarako irabaziak jazteko aiña iristen bazaigun...
	—Ardura dizu... Dena egiteko lakari bat intxaur saltzea aski zaitzu-ta...
	—Nai dun beste bat gaindik auen alderako...?
	—Ez, ez... Nik ez daukat intxaurrak austeko ganorazko agiñik.
	—Anka-orpoaz autsiko diten...
	—Besterik ezer? Alkandora, txapel, gerriko, sudur-zapi...
	—Bost geiago ere... Aski zaion alkandora barrena!...
	—Ez dezu zuk etxerik galduko...
	—Lore oiek gorde itzan euretzat, eta jarri zan bixkor ordaindu beharrekoa.
	—Berealaxen: Bi erreal... zazpi kana, amalau... sei geiago, ogei... barruarropak, amar... zirdin auek ere... Ba, denak ogeitamabost egin dezagun...
	—Baita beste bost geiago ere, berrogeikoa osatzeko.., Zera, arrara bakoitzeko azkazal bete kenduaz gelditu zaizkiñan txirdin auek? Leendik ere auen koipeak ondotxo miazkatuak izango ditun... Ez aaztu gero arbilorekotan gaudela...
	Orduerdi bat bazijoan, Joxamingo amestia Joan Batixteren itxaroz arkupetan tentel zegoenetik. Luzeegi noski egoera bakarti ura, burutamenak ametsen gain, jokaera berriaren ateetan zegoenarentzat. Zalantzak, agian uste okerrak ernetzeko aiña ere zan. Alperrikakoa ote egin duen bidaldia? Iruzur egin ote?...
	Etxalde bildu aietan barna, albo-errietatik peri-zaleak bana-biñaka zetozen eraz, egunaren antza artuaz zijoan ingurumaria. Enparantz zirkilletan, iruankeko gaiñean mai lege eginaz, batean-bestean peri-zaleen begiko ziran, eta askok beren etxeetan bearrezko zituzten baituraz osatzen zijoazen saldu gura ziran berritsuak.
	Antxen bere, okotz aurrean, gurtere, ubel, esku-lokarri, iitai, kataiak, tala-burdin eta abar, mai buruan zinzilikatuak, tzirtzilkeriz ziardun gizaseme elduxkoak. Araxeago andrezko burduntzia, txapel, galtzerdi, gerriko, espartin eta onelakoekin mai gaiña osatuaz, edonorkin zurikeriz zalamalka. Guraize, jostorratz, titara, aril eta abar, beste txokoan. Bazuten zer ikusi Joxamingoren begi egarberak.
	Mendi masalletatik beera jetxi ziran ainbat etxekoandre arduratsu, eraman zituzten barazki ta salgailluak aurrez-aurre zituztelarik, eta arrautz mordoxka gorri biziak maaletara artuak, aldi baterako exerlekuak artuaz zijoazen. Artzuagako etxekoandreak ere geienetan egon oi zan tokia leiaz artu zuen.
	Ikusmen guziak, mutillaren begiz-aurre ziran une etsi artan; alabeñik, bearrena zitzaion gizaki aren aztarrik etzuen somatzen.
	Alaz guziz, egonak gogaitu, ta itxaromenak argi egin, aldi luzera baiñan leen, eta gutxiena uste zuanean, ataundar saleroskari lodixkoak eskua sorbaldara bota ziotzan etsigaitz zegon Joxamingo xuxenari.
	—Kaixo! ... Aspalditxotik itxaroz onanean?...
	—Bai ta ez; orduerdixka bat noski izendatu zenidan ezkeroztik, baiñan etzait aspergarri izan, zer ikusi badago-ta...
	—Zozo edo bele, beti badiagu zerbait. Egurzale baten itxaroz egon natxiok, eta ezer ez egiteko azkenean...
	—Ez dago okerrik, zuretzat izan ezik.
	—Ederki, ederki... Eta, zer berri ekarri didak? Erabakia artu aal dek?
	—Ni leenetan nator, baldin konpontzen bagera edo...
	—Oraindañoan ere uztartu izan gaituk eta... Noiz izango aiz basoratzeko?
	—Datorren aste leenez bai.
	—Ongi ziok. Orain, bakar batekin egon bearrean natxiok, baiñan aurrez gosari-legea egingo diagu.
	—Nik ez neukan-ba jaten asitzeko premi esturik...
	Salerosle argiaren gisara, ataundar egurzaleak aurpegia irri-parrez zeramakien, mutilla alboko arturik ostatu bidean zijoela. Lankide ontako edozeiñen arabera, gutxienik ere, zurikeriz beintzat, iñoiz biurrikeri txikiñenik ezagutu etzuen basarri-mutil irmoaren gogo naimenak, bere erara eziaz ain zuzen.
	Ardandegi zirrizkuan, ogi apurki, ta ontzi koipeztu batzuek zeuden maitxo batean exeri zirenerako, maia zapiz igurtzi, ta ontzi ustu aiek alboratu, ta erratillu bete zerri-gibel maieratu ziotzen ostalariaren alaba gazteak, ogi zabal biguna, ta pitxer ardoarekin. Jaten asiaz batera, elkarrekin egin bearreko konponketak ere, mai gaiñean zituzten...
	—Eta, soldatatzaz zer esaten didak? Nere asanera eroriko intzan...?
	—Lentxoago ere aditzera eman dizut, neurean natorrena.
	—Egia esan, geixkoan ago leenengo urterako.
	—Zuk ezin eman badidazu, edozein tokitan irabazi dezaket dirutza ori, ta oraindaiño ainbat adiskide izango gera aurrerantzean ere.
	—Esan dizkat leen ere, iñorkin uztartzeke ez naizela gelditu, ta orain ere badiagu bide bat konpondu gindezkena. Ara... Euretzako aizkorak edorrek jartzera osatuko dizkiat eskatu idaken bost ontzakoek... Ontan zer deritzok?
	—Pertza ganoraz konpondu dezula... Alegia, zure kolkorako. Baiñan, aizkorak gerorako ere neretzat geldituko dire-ta... Itza ematen dizut...! Aizu-ta, nora joan bear det, edo, nun izango dut lantegia?
	—Oraingoz beintzat, Aizkorri azpira joan bearko duk. An bai zetiat aurtengo udaldirako lanik aundiñentxoak. Ezagun altzaik baso aiek... ?
	—Nola ezagutuko ditut, etxetik irten ez banaiz...?
	—Bide galtzerik ez duk. Udana-bentara joatea aski zaik, eta mandazaiñari itxoin, egunero iruz-lauz jetxiaz ziarduk, eta berak zuzenduko iñuka nere lantegira. An, nere ordezkoa jarria zeukat eta aurrez aditzera emana izango duk.
	—Ongi dago. Ontara joan besterik ez daukat...
	—Orixen...
	—Beraz, esanak-esan, datorrena ikuskizun... Agur, Batixte!

II
BIDEZ-BIDE

	Iñoiz baiñan otzago zegoan goiz artan Artzuagako sukalde baketsua.
	Oso goiz oe-zuria utzi zuten geientsuenak, eta arretaz beren lanetan ekin. Gaztetxoenak, alegia, ardurage ziranak, auek bakarrak etzanean zirautenak. Osterontzekoek mintzo-aria amustua zeukaten, esanbearrekoak osta-osta aopean janaz, aurpegiak txuri-ori zituzten, bepuruak eroriak, astuntasun larri batek eetxiko baileikien gisa.
	Pozez egon ordu etzen izan ere, arterañoan oso-osorik zirauan sendi apal artatik muskil bat autsi bear izatea astuna zan noski. Egiari muxin egiteko etzen une betea; irakite larriegian asteko ere ez agian, aldi motzerako maita-erraiñuak sor-erazi ziotzen lauso likakorra baiño etzen-da.
	Zortzi egun leenago mutillaren burubidea, pozaz irrikatzen jarri ziran sukalde artan bertan, ozkirri illun batek gaillendu zituen ordu larri artan. Etzen gaizkillerik, ez errudunik iñor, salatzallerik gutxiago. Alaere, bakoitzak beren barnean bazuten zerbait zulabide. Lauorritan asun landarexka erne berriak, baiñan ez iñor erretzeko, asunan ukutuak oi-duenez, beren arantzatxoak gordean itotzeko baizik.
	Onanean, guraso minduak damuz zeuden mutillari aurrerapideak emana. Apika, etxekoandre gazteak berak ere esan zezaken, eta esango zuen ziurki bere baitan, etxe artara bera sartzeak autsi zuela tellape artako batasun berdin gabe ura. Joxamingok berak, txoria bezin argi jeiki zen Joxamingok berak ere, agian aurpegi ezagun aietaz antzaldatzen zirudin, sarrerako ate-erdika iriki-ta zerupe morera begira, egunaren argi zirrara itxaroz zegoen une gazi-min artan.
	Egunaren kiñua, ta etxekoen agurra aski zituen zankoa luzatu aal-izateko, ta alaxen egin ere. Guraso ta senideekiko itz soillak aldatuaz, San Andres artekotz etsia eman, eta bideari eman mutil amestiak.
	Goiz giro argia zetorren. Neguaren gibelean udaberri jantziz ukutua. Laiño zirdinka orraztuak mendi gaillurretan urbil ziruditen, gerora gorri-nabar biurtuaz. Ego-punttua zan goietan nagusi, ta bee-zokoetara bildurik laiño estalgi txuria gabaren illunean lotan zegoeneko irudiz nagi-nagi, ibai dantzariari berekixko murmuru sorgarria ixillean gorde nai ziokeana adieraziaz. Bide baztarretara narrasturik zeuden ote-kimu arre loretuak, oro elorri tartaka biurriak, gabean jaso zuten intz ezkoa tantoka boteaz zijoazen, argiak zemaien lilluraz, edo-ta, neguak utzi zieten erdoia malkotan urtuaz bailijoakien.
	Geroxeago, txori amestiak sasipetan txortxor, or-emen, saatsondo meaxkak muskil berriak eman bearreko begiak lertuaz, bide batez, lore mototsak zabaltzeari emanak, izadiaren aldaaro arrigarria ateetaratua zaneko adierazmen ixpillua emanaz, Joxamingo gili-berak erraietan itxatsia zeraman antzo.
	Aixa zan bide-bidatxor oiñezko ariña iñaurkiñaroan iitaitu oi zituzten garo-saillak zear, beretzat aldagarri ta abar, aizkol kirtenetan pardelduak lepo egalean kako zituelarik, Alegi auzora eramango zuen urbilbidean sartu asmotan. Ortarako, Kizkitzarakoa eskumara utzi-ta, Urteagako meargunean barna arri bete bide zeukan bide irmori jarraika, Mendeun-go bizkarra artu bearra zeukan aurrena.
	Mendeun-go bizkarra!... Bein eta birritan bere jaiotetxe zaarra urrutirago ta urbillago nabariarazi ziotzan muiñolepaxka giligarria! ... Orduantxen egingo aldi baterako begiratze maitekorrena bere eremu ta jaiotetxeko teillape zabalari ziurki, ta arterañoan jolas-bide zitzaion Arriango auzo bilduari. Begiratoki irten artandik berriztuaraziko ere bere ondorenatzaz, ama bigunari sor zezaizkiokean zalantza miñak. Zalantzaz... Bai, amak eta berak ere. Joxamingo umestiari ez bai zizaikion arteraiñoan ontzakoak baiño bururatu. Gurasoen albotik aldentzeak zekarkiona etzuen alegia iñoiz ausnartu.
	Bide berean, Artzuagako etxekoandrearentzat ere alderdi bi ziran ikuspegi; argia ta illuna. Etxetik irten gabeak etzekien auzoko berri. Bearrezko zitzaion beraz, berak bere soiña jazten ikastea ama-zulo izango ez bazan. Ortik zetorkion argi izpia.
	Illunaren zirrarak bestekoz zituen zastaka. Nolako lagunak artu zezazkean mutillak?... Nolako esamesak, adiskidekeriak, erabilliko etxekoen itzal gabe?... Orduraño ogi-puska utsa zan. Joxamingo etxekoiak, bide okerretaratzeko oiñarri ez ote zezakean izan etxetik aldentzea?...
	Gogoetak gora-beera, oiñezkoaren joana orratza bezin zorrotz izaki, Ormaiztegi ta Alegiko etxaalde pizerrak ezker-eskuma utziaz, otalur maldarretan ziren biurkako bide attal aiek gora zijoen.
	Berak itxaro zueneko bide-tartea aurreratuaz zeramakin, eta ez oskarbi, ta ez oskorri zen zerupeak leku emanik, eguzkiaren leenen izpi barexkak Lierniko Baseliz bakartiaren paparrean gilikatu zuten.
	Urrutitik bederik, ezagun zitzaikion Joxamingori baseliz soil ura, ta inguru-mari daukan mendi-lepo maxkarra, Kizkitzatik edo Mendeun-go bizkarretik iñoiz ikusiak zeuzkan-da. Gaiñera, etzen bein bakar aitatua Artzuagako sukaldean Lierniko Ama Birjiña otordu aurreko eskeintza-eskarietan. Apika, zuten jaieraren itxumenez, oillanda bat-beste eramana ere zan Erroxa oparitzaz esku-otartxoan, eta etzen arrigarri aukera ura izanik barrunbe txukun eta apal artan sartu-irtentxoa egitea. Ontan, bere pardeltxoa elizpean utzirik atera urbilduaz oni bultz egin ziotzan, baiñan artean itxia zegoen, gero Peatza-mineetatik zetorren mandazai bizartsuak aitandu ziotzanez... Giltzazaia auntzakana joana omen zen Aitzpeeko basoetara.
	Bitartean bide murkoan exeri, ta ogi-barrukoari agiñak sartzea ere bururatu zitzaion, baiñan goiztxo iduriturik au gerogorako utziaz mandazaiarekin aiko-maikoan joan zezakean-da, abian zekarren bideari eldu ziotzan.
	Igo-jetxian zijoazen bide lirdikatsu ta perraz ebaki aietan, ezagun zan mandoak lan astunetan zebiltzana, edo-ta, gutxienaz zama astunez zerabizkilla, urte aietan meazlanak aparretan zebiltzan-da.
	Mandazaiak aitandu zionetan, buruan aixa pasa zitzaion bere ezjakintasunagatik, aukeratu zuena baiñan irabazpide aseroagoa galdu zuela, baiñan itza emana zegoen-da, etzegokion betetzea baiño. Burutameñak artu arren, auek bere kolkoan ito-ta, geroari itza utzi bear...
	Bi-iru basetxe bakarti saietsetara utzi, soro, belardi, ta bidatxidorrak ezik, sagasti mardul eta gaztaiñadi zabalak ere zeartatu zituen. Gerorago, errotatxo maxkar bat ezkerretara utziaz, otadi maldarrak, urrizti ta tartakadi itxiak aurrerago, joanaren buruan alik eta Artiri auzoxka arera iritxi zan arteraiñoko bide lagun etzeroan ixiltasun soilla baiño.
	Ikuspegi zoragarri artara iritxi zanerako, bidealdi neketsu ta sorbalda gaiñeko zamaren astunaz edo, izardi lapraxta ere atereaz zetorren-da, bideari etena emateko beta egokia Joxamingorentzat.
	Erdi-bide egiña orluantxen gutxi-gora-beera baiñan aurrerako jarraipideari eltzeko an-emen atea jo bearra zetorkion, bide ez-ezagunera sartzera zijoen-da, alabearrez ordea etzuen iñungo aterik jo bearrik izan.
	Ipar begiari babes egiñaz, etxa-ordekoan kukullura kakotuak, otzari leku ematearren, edo-ta, aizeak txitxi-potxoak zabaldu bildurrez, iru neska gazte bere kidetsukoek an zeukaten egon toki, marmariz eta algaratxoka, euren-kixeko esamesetan itxatsiak noski.
	Aiekana urreratzeko azal biko aurpegia bear bazan ere, gizonki itz eman arriaridar gazteak:
	—Egunon Jainkoak. Babesean egon giro ezta?
	—Aizeak iñoiz aiña gordinkeri ez badabilki ere, gordean. Irutan gazteen zirudien aurpegi zabalak erantzun
	—Alajaiña... Aste buru zurian goizean-goiztik pinpirrin-da... Etzerate gaizki bizi...
	—Aste buru zurian? Ez aldakizu gaur Austerre dala? —Ospinki jaurti ziotzan elduen zirudien begi larriak.
	—Izan ere... Arrazoi dezute... Gure errian oi-danez, zuentzat txanpona!
	Bat-bateko algara sortu zuten irurak mutillaren erantzun nasaia jasotzean, baiñan onek kezka berekin zaroen-da, serioxki galdegin:
	—Udana-bentara joan nai det eta... Zuzen nijoa bide ontatik?
	Itzetik ortzera galderari eldu ziotzan aitaturiko aurpegi zabalak.
	—Bai, auxen bera dezu aruntza dijoena, baiñan orduerditsu moztu dezakezu urbilbidez zerbait egin-da. Etxerakoari zirkil egiñak geuden baiña... Neronek zuzenduko zindukat nai badezu, bide-kurutze ber-bertara joan bearrean nauzu-ta...
	Beste biak, batek-bestea ukalondoz joka ta ao-zabal gelditu ziren bikote ez-ezaguna bide beera jarri ziranekoz.
	—Urbil bizi zera noski? ...
	—Bai, berealaxen ikusi dezakezu nere jaiotetxea, basaarte izkutu ontantxen bizi naiz.
	—Basaarte izkutua?... Zu bezelako arrosa pertxenta sortu duena, basa-lurra ezik... Zotondo mardulagoa bearko du izan.
	—Ori lora-txorta bota didazu. Badakit arrosa kukullua ez naizela gero.
	—Ariz aldatu gaitezen... Gaurko eguna jai gordetzen dezute?
	—Ez, jai ez degu artzen, jai-erdi esan leike. Autsa artuaz egin degu eliz jiratxoa-ta onekin garizuma luzeari sarrera eman.
	—Luzea diozu?
	—Beti bezela... Zazpi aste osoak...
	—Ori zuretzat noski. Neretzat zazpi illabete luze sartuko dira gaurdik.
	—Tentari asi zera edo?.. .
	—Ori oba! Igarriko zenidan noski basora nijoana?
	—Ez dakit-ba... Aizkorak bizkarrean damazkitzu baiñan... Ez dira basoan lan egiteko soilki egiñak eta...
	—Beraz, ez didazu basa-mutillan tankerik artu?
	—Ez dakit zer esan. Badakizu emakumeok mingaiña ariña degula... Barkatu senik barik esan badizut.
	—Ez daukazu barkamena zertaz eskatu...
	—Aizu ta, azala detala esango didazu baiñan... Nuntarra zaitugu?
	—Arriandarra.
	—Jesus... ! Lantegira andik oneraiño zatoz?
	—Zer nai dezu... Ontzako batzuek irabazteko aukera detanezkero...
	—Ez dago gaizki... Gurean ere premi batik ez gaude baiñan, galtzadunik ez gera-ta...
	Nexka-mutil bikotea bat-batean mutu gelditu zen, eta bidean aurreratzen zijozenezkoan, mingaiñen moteltasuna idurimenetan gaillendu. Alabeiñik, andrezkoan kutxatilla attalagoa izaki, onen jaiotetxea begiperatu zutenaz-bat, elkarrekiko ixiltasun antzua nexkak urratu zuen.
	—Ara. Onako auxen dezu nere jaiotetxea.
	—Etxaalde nasaian sortua zera! Izenez jakin aal dezaket?...
	—Zergatik ez...? Zabaleta. Bi bizitzetan bi familli ementxen gaude...
	—Ongi dagokio izen ori. Barrunbe zabaleko etxea dirudi, ingurumariz zabalagoa noski, ta alabearrez, alaba ere muxu-zabal...
	—Talo asko jana izaki...
	—Esan diteke...
	Ontan igaro zitzaien bide-kaxko laburra, ta ustekabean erakustea agindu ziotzan bide-kurutzera iritxi.
	—Orra, zoaz bide ontatik egaleko pagadi mokorrera, an bertan gorakoari eldu, eta bizkar kukulluraño iristean, armailla batzuek bide, itxituraz ezkerrera dagoen burdi-bidean sartuko zera, berak Elorregi-auzora zuzenduko zaitu.
	An, edoziñek jarri zindezke berriro emen uzten dezun manda-bidean.
	—Ongi dago, onenbestez zuzendu nindeke... Milla esker zure laguntzagatik. Agur, eta urren arte.
	—Jainkoak nai dezala...
	Etzeramazkian orpoak narrats erakutsi berri ziotzan kurpil-bidean zear. Etorrera bakartiaren ondoreko itzalditxo neurtuak arnas-berritu zuen noski, edo-ta, txitxi-potxoan galdu zuen unetxo motxaren billa ote zijoen?...
	Ala bazen, ez bazen, mutillaren abailla ikusi-ta, burutamen berriren bat jaio zitzaiola zirudin. Pardeltxoan zeraman ogi-bitartekoa jatea ere aaztua zijoan. Meatzean ziardun mandazaiak aitanduk erori ote zitzaizkion zerbait astun? Edo-ta, ezagutu berri zuen arrosa muxu-gorri aren ondorio, ez ote agian ixilpeko korapillorenbat sortu?... Biek zezaketen toki artua gazte amesberan baitan. Ogi-bide baten billa irten zen ezkero, etzen arrigarri geroxeagoari leku ematea, maitaaroaren bide zinzurrean sartu-mugara iritxia zegoen-da.
	Pagadi itxuan irtenaz bide erosora sartu zenetik, ataundarrak aitaturiko, ta aurrerantzean izardiz busti bearko zituen baso-sail zabalak begi-bitan zeuzkan, Aizkorriren gandor jeikiak ematen ziotzen gandura gordeak. Bide tarte luzea iruditu zitzaion egin bearko zuena. Luze ezik, maldarrez opildua zeneko susmurra ere sartu zitzaion bere baitan; alaere, pozez zijoan bere naia alaxen zen-da.
	Jesus batean sartua zegoen Elorregiko auzoxka gordean, Sartu, ta irten, eta ori nor edo norekin trikitx egitea egokitu ez zitzaiolako noski. Alaz ere, artu bearreko biearen zuzenpena eman ziotzaten, —baratzuri erre usaia zabalduaz, bide-kurutze kukulluan zegoen ardandegi txatxarraren ateetan, liñaarri zabalean exeriak, arilketan ziarduten iru-lau atso lodixko aietan batek ain zuzen, burutik oiñetara zorrotz begiratzen ziolarik.
	Egutaro biguna zenez, udaberri giliz mugiturik-edo, batean-bestean, egutera ziren masailletan berezi, laiariek zotondoa ebakiaz arto-lurrak lantzeari emanak ordurako. Ospelago ziren lurretan ostera, gari ximaurketan edo araketan ziarduen bete-betean.
	Otordu garaia ere agian aurreratua, tximiñietatik kee-moltsoez naasi zabaltzen zijoen koipeki usai giligarriak adierazten ziotzanez. Alaere, bidazti aauldua, agian gosez iregia, garo erne berriaren gisa burumakur, Oñaitiruntz zijoan manda-bidean jarri zen, Udana-bentarako tartea etsi-etsian egin asmotan.
	Bideak patxadakor zirudian; errekatxo attalan gain-beerako etsiaren bultza, batekoz-beste egitea baiño, beste nekagarririk etzegokion ariandarrari, ta uradar megatx onen ezpaiñetan gorde-gordeka, masail banatatik aritz eta pagoen tantai orritsu biurriek illuntzen zutelarik, bat-bateko basaarte itxua zen noski ber-bertaraiñokoa.
	Emendixek artuko zuen Juan Batixten lantegira zuenezko aizken bide mutturra, aizkora ta puxken zama pixua bizkarrean, eta milla ametsen burruka askozaz astunago kaskarrean zeramakilarik...
	Zergatik aitandu ote ziotzan Zabaletako alabak etxean galtzadunik etzutena?
	Ez ote zegoen biar-etzirako, kokatu aal izateko ainbat toki barrunbe naasi artan...?
	Geroa lekuko izango... !
	Bide batez, Joxamingoren idurimen soillean jaio zen urernea, aldian ttanttoka ureten batean txirristaz pillaatuko, alik eta osin sakonean atsedendu arte. Amets uts aurrenendik, geroak ostera, idurimenen antzuaroa ernamunaldira itzuliaz, azkenik egiaren loretzea iritxi.
	Ain zuzen ere, bost urte etziren osatu arriandarra Zabaletako andre alargunaren alaba zaarrena zen Tomaxaz uztarturik, sendi nekatu artarako abe berri izatera aldatu zeneraiño. Nolako enporra, alako ezpala, ta bide batez birraldatze onek ekarriko arriandarrentzat gerorako entzute ta sona aipagarria.

III
AITAN URRATSETAN

	Ogei urte zerbait gora-beera orduantxen, Joxamingok Zabaletako abe zaarren pixua bere bizkarrera artu zuenetik. Iru aste gutxiago, Joan-Batixte egurzalean mendetik aldegin zuela. Izan ere Tomaxa xotillarekin ezkontzera moldatu zen ezkeroztik, bidezko zitzaion ogi-bide neketsu arri uko emanaz Zabaletako eremuetan lan egitea, arteraiñoan eraman zuten bizitza etsi artandik, andrezkoek zerbait arindu zitezen. Bestera, baztar artan lan egiñaz berentzat aiña artu zezaketen, eta aski zuten ordurako, ta agian ondoren zetozenen sabelak bete aal izateko ere. Beraz, txanpon bideei utzirik, aize garbiagoa artuaz bere baztarrean zezakeana egiñaz artu nai izan zuen bizi-moldea. Uste auek zituen beiñepein.
	Sei seme-alaba ekarri zituzten senar-emazte apal aiek. Leenen muskilla, bikutza ain zuzen. Joxe-Prantxisko, eta Austin-Mari Arri-koskorra duin gogorrak biek ere. Ondorengo laurak nexkak.
	Usteak ordea, ustel oi dire sarritan, eta Joxamingori ere etzion beti-beti kukuak zuzen jo. Leenen oiña bikutza izatearekin zerbait estutu bearra iritxi zitzaion, eta orrexengaitik tarteka irabazpidera irten bearra ere bai, bixkietan bat iñungo etxean azitzea beartua zelarik, leendiko aurreratu pirriñak uxatzeko aski izan zitzaion-da.
	Seme-alabek aziaz ordea, etxe inguruan moldatu oi zen, zori okerrez, gaztearoan aritz-giarra duin tringo zelarik ere, osasunez makal zebillen, eta aalik beintzat kontu artuaz ibiltzea zegokion-da, ibilli ere ala zebillen.
	Au gabean ere, naikoa ziren Zabaletan etxeko gora-beerak egiteko. Mutil bikutzak aski, inguru aiek gain-azpi jiratzeko, ta biar-etzirako ez zitzaikiela gaizki etorriko-ta, bieta —bat irabazira irtetzera jarri ziren.
	Joxamingo basa-mutil ibilliaz geroztikoan, Joan-Batixte ataundarrakin artu-eman estuetan geldituak ziren, bein, da birritan aukera izanak noski mutil aietan bat bederen arri utzi aal izateko, ta ain zuzen ere, Joxe-Prantxisko xotilla aurreratu zitzaien lan ortarako bero-beroan, ta alabearrez, aitak leenen irteera egin zuen tokitsu bertara.
	Martxoko egun luzakor aietako batean gosaldu ondoren, Udana-bentara irten zen mutilla, an mandazaiakin egokituaz, nora joan zuzenduko zuela-ta.
	Emeretzi udaberriz errotua zegoen gaztearentzat, etzen uste zuen aiñako zerbait izan, ainbat bider entzuna zuen Udanako-benta. Teillape narrats eta triste bat baiño. Barrunbe urri ta medarra zirudien begi-itxi baterako. Etxez geigarri-edo, lau tentekoz altxatua zen legorpetxo bat etxaordeko zuelarik, naikoa urri ziruditen biek bat egiñik ere. Eraskin onek auntz-tegia zirurin, edo-ta iñoizean bein eskuz aldatuko zituzten bei ta idientzat babesa izan zitekean. Erosle edo saltzaille, agian biek, ardangela zokoan ordu zoroetan tratu-giroz zegozen bitarterako izan ezik, beste garrantzirik ezin zezakean izan legorpe zirtzil arrek.
	Urteen buruan neguko ekaizteak, eta udarako eguzki galdak jana zegoen sarrerako ate narratsaren ostera, kataian zegoen zakur mengelak, ixtilluzko arrera egin ziotzan ateetara urbiltzean basa-mutillari, ta abian piztiari ots emanaz urreratu, bentera edo zenezko atso baldarkoa. Bazkaltzeari erdi-purdi utzia noski, aurre-mantala okotzean zuela ezpaiñetako koldarrak kenduaz zetorren beintzat, eta milla zurikeri azalean zituela, arrotzari aurpegi argia erakutsiaz.
	Berebiziko egur pilloek zeuden ingurumarian, ikatz kargak ongi tolesturiko zakuetan jasoak. Lereetan tar-tarras eta mandoz eetxiek noski, mandoen perra, ta lera-ortzen urratsetara loi beraxko lirdikatuetan igarri zitekeanez.
	Baiñan Joxe-Prantxisko bide erakusle bearrean zegoelarik, mandazaiñan aztarra jakin aal izateko, ate-erdikotik zelatan zegoen atsoari galdetzea baiño zer egokiagorik? Eta ain zuzen, bentera ez-ezagunari itz eman ziotzan:
	—Egun on etxekoandre!
	—Egun on ezik... Arratsalde on esateko orduetan gaudek...
	—Barkatu... Ez nuen uste orduoietan giñanik... Au izango da noski Udanako-benta?
	—Auxen berau. Norako asmoetan ator? Basorako noski...?
	—Bai, alaxen nator. Aizkor-ondora nijoa... Joan-Batixte ezagutzen aldezu...?
	—Ezagutu...? Oiñetako azkazaletaraiño alaare...!
	—Bere bidez nentorren, mandazaiña berririk ote daukazun-edo, jakin nai nuen. Onek lagunduko omen dit lantegira, ontan ditugu itz emanak.
	—Ataundarra aiz beraz...?
	—Ez, emen Aztiri auzokoa nauzu.
	—Ator, sartu adi aurrera. Oraindik luzaro egon bearra duk mandazaiña datorreraiño. Oraintxen ari giñukan bazkaritan bete-betean, dagoena banatuko diagu,... Onezkero tripa-zorriak ere izango dituk-eta...
	Onenbestez, sukalde illunera jarrai ziotzan Joxe-Prantxiskok atso baldarkoaki erdi-tartarras bederen; izan ere, leiatilla erdi-itxi aietandik zijoen argia, oiñak aldatzeko ere osta-osta zen kanpotik zijoanarentzat.
	Azalez bederen, etxekoa bailitzan artu zuten basa-mutilla. Ongi ikasia bai zeukan arrotzekikoa egiten. Sartu-irten larregirik ez izaki-ta, egunaren buruan nor edo nor ez-ezagun eltzen bazitzaion iñundiko zurikeriek egitea jarria zegoen aalik eta txanpon batzuek kendu arteraiño. Noiz-beingo irabazi apurrak bai zituen urte luzerako- igarri. Osteroan aitatzeko etekiñik etzetorkion, basa-bei bat-basteren obari murritza izan ezik.
	Atsoaren egiñetan ongi errotua zegoen alaba bepuru zabalak ere, xume agurtu zuen aztiriarra, baba-saldaz eta koipekiz larrua egiñiko maitxoan exeri zedin alkia eskeiñiaz.
	—Zerbait beroa naiko dezu ezta...? —Onek galdegin amaren axanpa doiñu berdiñetan.
	—Ez-ba... Biderako artu detan ogi-bitartekoa oraindik oso-osorik daukat-eta...
	—Zer demontre! —ziotzan atso zurikatzailleak—. Puxka ori utzi zak gerorako. Aza-odolkiak gelditu zaizkiguk iretzako aiña, ta gaiñerako abian epelduko zetiat, eranegun gelditu zitzaidan txerranka goxo-askoak, ardo puxkabat zurrupatzeko bixi-bixi. Auekin pitxar bi edan-da, mutilla jarriko intzake mendiari altzeko... Baso-lanak denetarako uzten dik...!
	—Orixen bear degu... Irabazi aurretik agortu... Ez aldakizu oraindik irabazten asitzeke nagoela...?
	—Zer arraio gero! Dagoenean dagoentxoarekin, eta ez dagoenean kitto...!
	—Gerorako babak egosiko dituzte-ta, oraingo aski zait ekarri detana.
	—Pitxar bat bederik edan bearko duk noski, ogi legor ori irentsiko baduk...
	—Ori ezlegoke gaizki, ekarri nai bazenida, ontara aisago igaroko zait mandazaiña datorren arteraiñokoa.
	Abian, pitxar ardoa aurrean jarri ziotzan azal-bi egiñak zituen atso baldarkoak.
	Bitartean, alaba nasaia aza erdi oztuak albora utziaz odolki zatixkak malaskatzen asi zen ausgaiñean ezpaldurik ziren talo erdikiz bultz eragiñaz.
	Agure begi gorria ere mai ertzean exeria zegoen. Ixilik eta bildurti gisa. Ez zirudian arek atsoa bezin tzirtzil, itzerdi bakarrik ere etzuen zinzurretik atera. Jan bearrekoak jan ondoren, azkazal bete ke-orri pipa gilborrean sartu ta sutu zuenean, supaztarrean kako egiñaz aldian-aldian illintiei aize emanaz ke-moltsoka irentsi ta bota, eten gabeko eztul legorren aize larriz okotza dardari jartzen ziolarik.
	Emazteak zirudian sukalde artan galtzadun, bera akullu ta ezten, ta une artan bertan ere asmakeri bakarra gaztearen sakelean zenbatsu diru zegoen neurtzea izan zen. Lantegi batekoz-beste zebiltzan mutillak lautandik iru diruz antzu zirelarik, ortik zirika, emendik tira, mutillari zituen ixilpekoak aterazten saiatu ziren andrezko biek, alik eta atera ziotzen pitxar laurdenka edan bitartean.
	Oituak bai ziren, ardoz ongi busti ondorean, bide onez edo okerrean, zituzten txanpon ondarrak urtuerazten, eta orduan ere bide berean sartu ziren ama-alaba lotsa-galduak, eta mutil irmo ta sasoikoa erori zitekean bide labaiñetan jarri nai erazi, mintzera nasai ta nabarmenak emanaz.
	Ordu onean iritxi ziren Joxe-Prantxiskoren belarrietara mandoen zankoka motel bakoitzeko zinzarri zirrara, ta berekin bateratsuko mandazaiñan zarata indartsuek.
	Etzuen dirutza geiegirik aldean izango, baiñan zerrenarren txanpon batzuek gaberik etzen etxetik irten, eta ozpin uts zen pitxar-ardo arengatik eskatua eman, eta abian irten gogait egiñaz zijoen sukalde illunetik.
	Ordurako mandoek arinduaz zijoen geroxeago bide-lagun izango zuen mandazaiña. Bear-bearrezko itzak bata-besteekin aldatu zituzten, mandoei azken ondarrak kentzen lagundu, ta mendi-bide luze ta neketsuari eltzea baiño etzeukaten.
	—Igo adi gaiñera —esan ziotzan ikatz-autsez kedarra gisa beztua zen mandazain zaintsuak—, erosoago joango gaituk-eta. Eta lenengoz alkar ezagutu zuten adiskide biek mando banatan kukurio aldatza gorakoari eldurik, ango ta emengo berri-kontari, baso-saillak aurrean, baso-saillak atzera, bidealdi osorako elkar-izketa itxuan, orduterdi buruan aspaldidenik amets zuen lantegi berriari eltzeko prest zegoen.
	Arratsaldea aurreratuxea noski, Batixteren toki-ordeakin agurtu zanerako. Onek, zegozkion galderak egin ziotzan, lan-saillak zer nolako ziren erakutsi, gaberako lo-tokia ta abar, illuna aurretiko orduxka aiekatik biaramon goizerarteko atseden artu zezala adieraziaz, gizonki artu zuen leenen saillera igo zen basa-mutilla.
	Bitarteko lana berekin zaroen noski Joxe-Prantxiskok. Bizkarrean zamaturik bidez-bide eramaniko pardela askatuaz, gauza bakoitzari burubide ematea zuen aurrenekoa. Aizkorak kirtenetan antolatu, soin-arropak toki jakiñetan tolestu, oiñetakoek koipatu... Aurrerantzean berak zaindubearko zuen bere arreo-txikia-ta. Basa-mutillek otordura zetozenerako, tzalia dantzatzeko gertaturik zegoen zabaletarra.
	Bat-biñaka etorriez elkar ezangutu zuten. Ezagutu ta agurtu. Eta aiekin batera apari legea egin, eta illunpe beltz artan, oitua ez bezela iñarrezko oe ezpal artantxen, ordundik leenengoz, leenengoz eta udaaldi osoaren buruan atsedentoki artuko Zabaletako mutil bizkiak.

IV
SAN JOAN GOIZA

	Udaaroa aurrera zijoan, eta lan giroak oneratzen zijoazen kurpillean lantegiak ere leloz aldatuaz Aizkor-azpiko baso itxietan.
	Joan Batixte zen ontan buru zijoena. Saillik aundiñena menderatua izaki ogeitaka txondarrak egosten zituen, eta beste ainbat auek egostearen begira surtan jartzeko. Beste bi lantegi maxkarragoak ere arakituak egalen bat-beste ezik.
	Etzen arritzeko zeukan mutil sailla ikusi-ta, baso-lanak aurreratuak izatea, basoko zezena menderatu zezakean taldean zeudenetan edozeiñek, alakoxe sasoiko mutillak ziren bere mendean zeudenak. Zaintsuak, langille itxuak, eta buruz jokazen zekitenak geientsuak, ala-olako bi astaputz bazituen ere.
	Auetan bat Paxkoal, giputza zen, udako irabaziak aste betean urtzen zekien oietakoa. Txilbor izengaiztoz deitzen ziotzen. Bestea Permin, jaiotzez naparra, baiñan azken urteetan giputz basoetan batekoz-beste ta udaaldiro lantegi bi aldatuez zebillen oietakoa.
	Martxeloren mendean zebiltzen mutillen artean iñoiz ixkamillarik bazen, bi auetakoren bat, edo-ta biak izango ziren izatekotan sasi-piztzaille. Pizten eta aize ematen zekiten-da.
	Lantegirik txatxarrenean, aurrez soildu ta legorturiko araki bilketan ziarduen amar-amabi mutil San Joan goiz artan. Beste bi-iruk, txondarren arretaz eta aiengandik banaturik, alborako baso egalean zuten lanik aski. Betegarri bearrean ziren txondarrak egur-berritu, sua jeetxierazteko egur-gabiaz gandorretik oiñera tankakoak emanaz, edo-ta gerrondotik aizea artu zezaten irikiak atereaz eta abar, bakoitzek zuten egitekoa egosleak agintzen ziotzen erara. Eta ekitaldi gogorra egiñak zeuden gatzemailleak, talo-mutillak lenengo otordurako deitu zietenerako.
	Otordu indartsua goizean-goizetik egitera zijoazena. Topiña bete baba-beltz zerri koipez gozatua naiko talorekin. Egoskari bera zuten goiz-arratsetarako, eta udaaldi guzirako jaki bakarra. Eta eltzearen ardura zeroena ostera, amairu urteetara zijoen mutikote zurtza baiño etzen-da, onen oiu sorkor eutsia entzunez batera, bana-biñaka urreratzen asi ziren basa-mutil gosetuak ortarako artua zeukaten tokira, lur-larruz egiñiko etxolatxoaren mokora ain zuzen.
	Beste egunetaz ez bezela, elkarganako begiramena urratuaz eztabai gogorrean marmari zetozen bidatxidor maxkarrean beera. Giputzak itza atera, ta naparrak mantenduaz noski.
	Etzen beraz arritzekoa osterontzekoak auen kaltez altxatzea, arrazoi izpirik gabeko naaspilla baiño ez zekarkiten-da, eta eltzearen jirara eldu zirenerako, auen parregarri gelditu ziren astakillo biak.
	—Ez didazute parrerik egingo. —Ziotzen Txilborrek ukalondoak jasoaz, eta Permiñen itzalean—. Ongi ta geiegi dakizute zuek arrazoi degula, alaere mukizu ori jasotzearren zeuen teillatura arrika diarduzue burugabeok. Baiñan oraingotik ez dik irtengo, datorrenean aurpegira botako ziozkat bereak eta bost.
	—Ago exilik ao-zabala!... —Asarrez ziotzan basa-mutil aietan batek—. Euli bat iltzeko aiña ez aiz eta... Gaiñera nori zer ziok, etxeratzeko baimena ziaken ezkero, ongi egin dik joatea. I ere joango intzan etxekoekiko ezpalak leendik erreak ez baituken.
	Topiñaren estalkia altxa zutenerako, txondarretan zebiltzenak iritxi ziren, gosari billa auek ere. Martxelo, lantegiko burua aurren zutelarik, mendira igo berria zen ikatz-egoslea bere laguntzalleakin, eta Joxe-Prantxisko gaztea auen orpoz-orpo.
	Bai, basa-lagunak ordu aietan ikustea itxaro etzuten aztiriar gaztea bera, iruri autsez eta izardiz larru azalak bezturik zituela, ekitaldi gogorra lan egin ondorean txori zetorren gosari billa. Basa-mutillak uste zuten bere jaiotetxera joana zela, aurreko illunabarrean aditzera ala eman ziotzen baiñan, egunsentian etxerakoari eldu bearrez, egoslea premi estuan zela ezaguturik geroago ere astia zeukala-ta, gosari bitarterako auen laguntzara irten bai zen.
	Istilluak ziren orduantxen lentxoago agotan zerabilten marmalarien artean. Usteak ustel irten bai ziotzen.
	Urbilduaz zetorrela, aizeak belarrira bultzata edo, Martxelok aixe somatu aal izan zuen jatordurako ekaiztea zela, ta besteraka, aurpegi ezberdin aiek aski zituen bere barnean susmo txarrak jaio erazteko. Iñoiz beste ainbeste ikusten oitua zegoenarren, begiratu zorrotza boteaz Paxkoal-i onek galdetzen:
	—Zer gertatzen duk gaur emen?
	—Ezer ez.
	—Ez didak egia esaten Paxkoal. Eztabaidak urrutitik somatu dizkitzutet ezer gaberik izateko...
	—Aztiriar txatxu onek naaspildu dizkigu..bazter guziak. Gezurti txatxu onek... Zer du onek guk ez deguna? Eztia edo? ...
	—Nik bazterrak naastu ditudala? Gezurtia naizela?... Ori zergatik esaten didazu Paxkoal?
	—Denen aurrean berrituko diat gaiñera, gezurti aundi bat baiñan ez aizela... Atzo illuntzean esan uena esan-da...
	—Nik atzo esana bete ez badet, gaur goizerako gure asmoak aldatzera beartu geralako izan da. Premi-premizko lana sortu zaigulako. Alaere, etzait beranduegi bazkal-ordurako nere etxera joan aal izateko, ta joango natzaitzu Jainkoak lagun.
	—Azer nolako zera i... Beste iñor ez bagiña bezela. Igarria aukat bai, zurikeriz, eta aitzakiz, lan gogorrei aldematen ikasia agoela...
	—Oker zaude ontan. Igaro ditudan lau illabeteetan, agindu didatena baiño ez det egin. Lan ariñetan ibil-banabil, zurikeriengatik ez da izan. Bestela esan dezala Martxelok... Ez nizuke esan bear baiñan... Ni ez, zu zera emen gezurti ta naaspildari aundiñena!
	Eskuetan zituen zur-zali ta talo erdikia, eltzearen zutigarritarako zegoen arri beroaren gaiñera su artan jaurtiaz, abian altxa ta etxola barrena sartu zen Joxe-Prantxisko gizarajoa, aoa-bete baba irentsi berriak zinzurrera zetorkiolarik.
	Aldi berean, lantegiko burua eraso bizia emanaz zijoen sasi-piztalleari:
	—Ik sortu bear uaken au ere, kirtentzar alenorrek! ... Erlea baiñan xuxenago den mutillarekin...
	—Bai, ta berriro ere esango diotzat gaiñera, lanari igesi dabil-da.
	—Arrazoi izpirik gabe diarduk ixkamillaz. Zuekandik banatzea eziñakatik izan dek, eta nere aginduz gaiñera, ez ik uste bezela, edo esan bezela, ni zurikatzeagaitik. Sorbalda konkorrak aragi-bizi ikusi-ta, ain biotz gogor izango ote natxiok berriro lepaketan jartzeko? Au ere gu bezelaxen gizaki ez ote duk edo?... Kontu gero itzik atera nik zertan diardutan bazekiat eta!...
	Martxelo etzen iz jario oietakoa izan ere, ta murruska motxean jaurti ziotzan esan bearrekoak, eta bide batez, arrazoi eman gaiñontzekoek, eta baba beteka egin zutenean, bakoitza beren sailletara irten, mutu ta buru makur. Eta nagusi-ordea lotarako zeukaten etxola maxkarrera sartu zen mutilla onbideratu zezan.
	Baiñan Joxe-Prantxisko etxera bidean jartzera zijoen ordurako. Oin-bitarte batzuek albora zijoen errekatxoan, gerriz goiak billotsik, soiñean itxatsiak zituen ikatz auts lirdikak kentzen ziardun gizarajoak.
	Martxelok gertatuagatik nai ziokean zerbait esan mutillari, baiñan aalik eta legortzera etorriko zen bitartean ez ziotzan jaramonik eman. Alegia, etzuen aurpegirik izan mutillaren bizkar konkorrean zauri arakaiztu aiek ikustean, bat-bateko zirrara kezkatsuak mingaiña lotu ziotzan-da. Onez-onean, apal, gizonki artu zuen buru-ordeak esan ziotzen zorakeri guziek aintzakotzat ez zitzala artu eskatuaz, eta berari zor ziotzan esker ona azaldu. Urdai atal gantxarretua talo bitartean sartu erazi ziotzan su-zaiari mutillarentzat, eta biaramon gaberako azaldu zedilla arrenduaz, aldentzera zijoen.
	Bat-batean, nagusi-ordearen itz xamurrak, ez-bai zegoen mutillaren barna gaiñezturik, begi biek betean malko dardari, ixillean gorde nai ziotzan naigabe samiña ustekabez azaldu...
	—Nituen irtenpide apurrok agortu zaitik oraingoz Martxelo... Ez dizut berriro igotzerik agintzen...
	—Orren itxuan ez dituk artu bear lagun arteko eztabaidak. Lantegi guzietan oi dituk antzerakoak. Orregaitik, barrunbe zabalagoa bear duk iriki... Ezagutzen diat ire zuurtasuna, ta naigabeak ittotzen auka ziurki, baiñan nasaitu adi Joxe-Prantxisko, denetara oituko aiz-eta.
	—Eziñezkoa zait orien zalamaletara oitzea. Aurrenengo egunetik beteaz nendorren, baiñan gaurkoak batik-bat, gaiñaz eragin didala sinistu zaidazu. Gaiñera, oiek makurtu nai nauten bideak ez dire niri dagokiadanak. Milla bidar entzungor egin diotzet, amets detan irtenpiberako esi gogor zaidanez. Bizikera narratsean eroriak dauden oiekandik jaso dezakedan guzia, nere kalterako baiño ez dut, eta ala-olako bideak artu baiñan oba etxean gelditu. Gurean lan egin ezkero, zer jana dago-ta.
	—Oien kirtenkeriak gora-beera, ez nakidak ontan utzi. Ez dituk oiek bakarrak lantegian. Badituk lagun jatorrak ere udaaldirako. Itza emana aizenagatik bederen... Esan bezela etorri adi...
	Gaiñera, oraindaiñoko lanen obaria galdu bearko uka, txanpon bakar bat jasotzeko eskubiderik gabe. Ez akidak orrelakorik egin Jainkoagatik!
	—Ez nuka egin bear. Txanpon batzuek irabaztera etorria nintzan ezkero, ta eskuratzeko egunetan ezeztatzea... Badakit nere buruari arrika diardudana baiñan zer nai dezu egitea?... Aleginduko naizu korapillo estu au askatzen, baiñan...
	Eta baiñarekin eten zuten alkar-izketa motza baiñan samiña, ta elkarrekiko ari albaiñu megatxa josi itxuretan jarri. Egia zen Martxeloren baitan argi erraiñu aaulak tokia artu zuela, ta aitormen aren buruz itxaropide zuen zerbait mutillagan. Bestekoz, beretzat lotsakizun zen, ainbat nagusiaren aurrerako, utsean-puntzean beso-indarra urritzea, ta idurimenez beintzat guztia bide onetan zijoen. Uste orretan atera zen, sailleratuek zituen mutillengana.
	Gazte minduarentzat ere nasaigarri izan noski nagusi-ordeari egin ziotzan aitormena, ta ordundik saiets-burutan sentikor zaroan biotz-tankako estua bareagotzen zijoakion.
	Baiñan denbora galtzea zen Joxe-Prantxiskorentzat etxola keetsu artan luzaro egotea, ta soin-arropak aldatu, gatzemaille gaztekotea agurtu, ta eskuetan urritz-makilla artzen zuelarik, abian etxerakoari eldu ziotzan.

V
KORAPILLOEK

	Elorregi-auzo barrutia urteko jai nagusietan sartzera zijoen. Ain. zuzen, San Joan eguna ospatzen zuten-da.
	Aurreko egunetik, ate, ta leio buruetan apaingarri jarriak zituzten, elorri ta lizarrezko kurutze abartxoak, goiz-goizetiko eguzkian suaz, zimeltzen asiak... Bide-kurutzetan, edo-ta, etxe aurreetan aurreko illunabarrean egiñiko su-adierazgarriaren auts-pillo, ta illinti mozkote aiek, auspean txingar zirela bere-berean zirauten arteraiñoan...
	Elizatxo jaso berriaren aurre zabalduran, urteero zutitu oi zuten makal-ondo irmo bezin liraiña, errotu berri zituen kimu beratxak, zimelez buruz-beera jiratuak aiek ere; ta mutikote gogortuek igo-jeetxian gibela bota bearrez zebiltzalarik azal labaindua, ta onen albora, oin bitara sartu zitezkean bi pago-gerri, laurkituriko besagen gaiñetan iltzez josiak, aizkol-jokua zela, alegia, meza ondorerako zeukaten ikuskizuna, onekin adieraziaz.
	Ain zuzen, Joxe-Prantxisko iritxi zen unetxo artantxen Meza-nagusia bukatu, ta bat-batean elizpetik irtenaz, egurrak tolestuak zeuden tokira, ta auen jirara jarriaz zijoazen ikusmin ziren auzotarrak.
	Zuzen baiñan zuzenago, naiko pentsakizunez errotua zijoen Zabaletako basa-mutillak ere ezingo zuen ikuskizun ura galdu, ta goiz artan lentxoago ez irtenaz mindurik, ala ziotzan bere baitan:
	«Ordubete lenago irten baniñukan meza entzun nezakeana... Baiñan, gaurkoa beiñepein apezan .. kapelarako bearko...»
	Bidealdi luzea gurdi-bideak utzirik, urbil-bidez eta basoz-baso igaroaz gero, nekatua zetorrelarik, etzen arritzeko izango atsedendu nai izatea; bestetik, jokurako moko-mokoan zeuden enpor aiek ikusteaz irrikitzen jarri, ustekabeko ekitaldi ura ikusteko beta noi-nai etzuen izango-ta.
	Abian, egur gaiñetan tente jarri aizkolariek, mutil irmoek ezik, zaintsuek ere ziruditen. Bat, auzotarra zen, erguendarra bestea; ta elkarri esku emanik apezak Agur Mariak esatean, eta onek esku-txaplatakoa egitearekin bat-batean, aizkorak altxa zituzten aizkolari biek. Altxa, ta egurrean sartu begi-begiraiño.
	Olakoetan oi den bezela, bazuten mutillak nork aize eman. Nork erakutsi. Zeiñek txalo jo... Jakiña, auzotarrek auzotarrak, erguendarrek berenari. Bakoitzak bere astoari alea...
	—Altxa aizkora!!
	—Artu zabaletik moteil...!
	—Arrotu ezpal oiek!!
	—Jo zak ortantxen!!
	—Eurea duk eta... Eutsi!!
	—Nasai moteil... Ez estutu!!
	Oek eta antzeko deadarrak entzun zitezkean aalik eta enporrak ezpalduko zituzten bitartean, eta ala guziz, jokua azkeneraiño berdiñean eraman zuten. Orduantxen elorregitarrak iru aizkolkagatik bakar-bakarrik erguendarra autsi zuen.
	Bazuten nor jaramon egin egurrak ebaki ondorenean aizkolari biek ere, batik-bat, irabazlearentzat ziren goramenik aundiñentxoak, bere oillalurrekoek besoetara ta bizkarrera altxatzen zutelarik.
	«Nere besa-makillak gauza izan baitukan...» Esango zuen noski Joxe-Prantxiskok berekix, baiñan alaere etzuen erronkarik jo.
	Etxera irten, edo giro artara murgildu, orduantxen zeukan jokua basa-mutillak, baiñan gosari orde izana zuen erasoaren zipiztiñak aldian-aldiro goralarria zemakien-da, oba etxerakoari eldu.
	Ontan, ustebarik, leenez ezaguna zuen Pantxike mutilloarra beste gazte batekin, berari begira ta parre-xirriz zeukana konturatu zen bat-batera. Pozgarri noski lau illabete gonazkorik ikusteke zegoen gaztearentzat etxeruzkoan basa-bide bakartian joan aal izateko izlaguna, ta aiekana urbildurik itz eman ziotzen:
	—Egun on... Zer zabiltzate oneraiño urrunduak... ?
	—Zu zedori ere, ez dakit nola zabiltzan gaur emendik...
	—Badakizu, San Joan dela.
	—Bai, ori jakiñean etorriak gera.
	—Egun osorako etorriak, edo aurki etxeratzeko asmoan? Elkarrekin joango gera...
	—Ez orixe. Gaur beinepein egunari berea eman bear diogu... Osabakana goaz bazkaltzera aizpa biok. Ez dire noiz-nai orrelako jaiak...
	—Urtean beingoa noski, San Joan eguna... Neroni ere onetxek nakarki oillalurrera; gaurko eguna jaitzen deguta...
	—Baso-lanak bukatuak edo...? Udaldi osorako ikazkintzara joana ziñala jakiñean nengoen-da...
	Garratza benetan galdera zulakorrari erantzun bear izatea. Itzal illuna sartuerazi ziotzan beintzat mutil ozminduari, ta mingain axalean zeukalarik, gorputz guzia ikaralarriak artuaz, une baterako mutu gelditu zen.
	Maitasun izpi-mizpiek, leenik ukutua noski, ta nexkan alboz-albo zegoelarik, onen begi-ninietako ñirñira eztiak txorabio gilia zemakion. Apika, zurikeriz jardun giroko etzegoen goiz artan, gutxiago aingeru berdingabe ura gezurtatzeko, ta ez zitzaion besterik jaio ere: gertatu zitzaionan berria oso-osoan ematea baiño.
	—Ez dakit nola esan ere... Bai, ta ez. Lanak aurreratuak ditugu, oraintxen erdi-purdi edo olatsu gelditu dire. Alaere, bukaera ematerako udazken berandua iritxi litake. Baiñan aurtengo baso-lanik aundiñentxoek egin ote ditudan... Ez dakit berriro igoko naizen ere, gaurko eguna izanik, biar goizean itzultzekotan nendorren baiñan... Segoroxean, bide auetan ez gera trikextuko berriro...
	Oraiñaldian beiñepein eskurago ere badituzu lantegiek. Peatza-miñetarako esku-indar ondoren dabiltza egiñaletan. Zer derizkiozu lur-azpiko lanaz...?
	—Lur gaiñekoa zer den jakiñean gaude-ta...
	—Aste buruko berria dezu, ta egun-sari ona eskeintzen omen dute.
	—Jakiteak ez du ogirik eskatzen.
	—Badakizu gure etxa-buruan dituztela lo-tokiek. Aruntza azaldu ezkero... biar bertan joan-da ere artuko zaituzte.
	Biar beintzat ezingo naiz joan. Iltze-joa ere izango degu-ta...
	Izpide garrantzitsua luzatuaz zeramakien neska-mutil jakinberak, aalik eta bazkaldar arrotzei ordua iritxi zitzaien bitartean. Mutilla etxeratzeko ere ordu egokia izaki, elizatxoaren ateetan ikusi bitarterako agurturik, alderdi banatara banakatu ziren.
	Milla buru-auste bai, San Joan goiz arrek Joxe-Prantxiskoren kolkorako:
	«Zergaitik ez natxik bigundu «Txilbor» eta erdi-ero aiekin?... Zer demontre gero... Jakin dezatela aiek ere odola detana...! Martxelori esan ditzadanak esatea gaizki dagoela...?Sentimenak aurrez-aurre ez esatekotan, zertan ondorengo marmarketak...?
	Egin ditudan nekeak utsean egitekotan, oba nuela etxean egon... ? Noski... Baiñan oitua natxik diru gabe bizitzen...! Gaiñera, ikazkintzan jarraitzekoan, kirtentzar aien parregarri bearko niñukek izan udaaldi osorako...»
	Burruka bizia basa-mutillan baitan. Gaitz-damua... Berekorkeria... Aizkol-joku ta abar, zerbait aaztu bazitzaion ere, orain kolpetik bestea. Alegia, maitasun erneera. Naaste geiegia ontzi baterako!
	Korapilloa sortu zitzaion ordundixek, maitagarri ezik amesgai ere zitzaion Mari-Pantxikeren esanetatik. Banakatu zitekean korapillo naastu au mutillaren iritziz, zirt zart egiñaz, nola-ala eten eta kitto...
	Ostikada latza izango zen leenengo irabazpideak emango ziozkana. Orduraiñoko neke guziak utsean utzi bearra. Burugabekeri onengatik etxekoek zer esango...? Lantegi berriari eltzerakoan ez ote okerrik etorriko? Ao-zabal aiek ez ote zuten gero gertatua batekoz-beste zinzartuko, ta bere izen ona zikindu?
	Burutamen astunak mutillaren aurrez-aurre. Alabeñik, idurimen berriagoaz beste alderdia ere ikuspegi zitzaion. Izen ona nola kenduko, besotik aztandu ezkero utsa baiño etziren lotsa-galdu aiek...
	Bide berean, bera konturatzeke bazeman ordea naaste guziek estaliaz gaiñera, aparraren gisa arrotuaz zijoakion zerbait ixillean. Bidean leendiko ezagutzea berrituaz sorerazi, ta koipeki usaia bezelatsu biotz-ondora sartuaz zaroen maitaaroan jaiokerako sentimen gilia zen nola-nai ere.
	Zergatik alegindu Peatza-miñetara joan zedin...? Itzeraz egokitu zelarik ere, mutillaren bizi-moldez ez ote geixkoan aurreratu? Nexka bera ere, ez ote zegoen gero sentipen berdiñetan...?
	Korta-arbelan gora izardi bitsetan etxeruntz zijoen orduerdikian, ari bateri eldu, besteari eldu, korapillo naastua askatzera iritxi zenerako, bera jaio zen Zabaletako ateetan zegoen, lau illabete luze aietan barrunbe asero artandik ibil zebillen basa-mutil zintzo duin amestia...

VI
PEATZA-MIÑETARA

	Etzuen biaramongo egunaren bearrik izan Joxe-Prantxisko minberatuak, San Joan jaian iltzejoa oneratzeko. Ain zuzen ere, eguntxintaren ari-arian, aurreko illuntzean aienatuek ziren jaatxardi bakar batzuen ondoren, Zarabain-go txillardietara igo zen.
	Bai zuzendu ta etxeratu ere etxekoek beste zeregiñetan zebiltzan bitartean. Gero, lan-giro zegoela-ta, arta-jorran igaro zuten egun oso-osoa.
	Esan bearrik ez, egunaren erroan Zabaletako esankizuna mutilari buruz izango zela. Onen egoeraz arduratuak, zazpi bider aitatu ez-bazuten, etzuten txistik aotik atera. Leenetan jarraitzea. Peatzako berri jakiñaz, salto batean joan-etorria egitea. Etxean gilditzea... Denak esan eta berritu ziren illuntze aurretiko ordu etsietan. Alabeiñik, erabaki zorrotzik artu barik oeratu ziren. Jakiña, mutilaren esku uzte zuten osterongoek, ta onek korapillo zaarra ta askagaitza barnean izaki.
	Aurrenengo egunak ontan iges egin ziotzen. Gero aurrenengo asteak. Bigarrenak. Irugarrenak...
	Laugarrenean ondarretan ordea, leenak leen, geroak gero, Peatza-miñetara joateko erabaki zorrotza artu zuen mutillak. Noizpaitean ere korapilloa askatu edo eten!
	Eta ain zuzen, larunbat goizean Maiztegi-ko lo-lekuetara irten zuen Joxe-Prantxisko sentikorrak, eta uste bezela an lantegia izatekotan, an bertatik etxera barik Korta-burura igo, ta Oribi bixkarretik barrena, Aizkorri azpian utziak zituen aizkora ta gaiñontzekoek etxeratu aitzakiaz, berakin gizon jokatu zuen Martxelori, arteraiñoan uste etzuen ezetza eman asmoarekin, larregi luzatuaz zijoan-da.
	Etzuen goizegi irten etxetik. Bazekien lanordu aurretik aruntz joatea alperra zela; ango aginpidea zutenak euren etxeetara lotaratzen zirenez meakiñek lanari eldu ordurako iristea aski zuten-da, uraxen zeritzaion garairik egokiena. Orpoek arin-arin, joan nai zuen tokian, zazpirak, jiratsurako an zegoen, Maiztegiko kantiñatxoaren aurrean, miñetako buru egingo zuenarekin-edo, egoteko irrikatzen.
	Ordu onean iritxi zen mutilla. Uste zuen bezela, lantegietako aginpide zutenak orduantxen ziarduen lanari elduaurretiko gosari-legea egiten. Adin artako mutilla ordu artan ikustearekin bakarrik igarri ere noski, lan ondoren zebillela, ta tankera arezaz baliaturik, ta onek egun onak eman ziotzenaz bat, aiek denen buru zegoenak izpidea artu:
	—Seguroxean, lan billa etorria aiz... Ez duk ala?
	—Asmo ortan nendorren, baldin zertan-artan balegoke... Etxean egonda ere zerbait dago-ta...
	—Bai, bai. Emen lana badiagu... Beste ogei baletozkigu ere... Nai duk gaur bertandik ekin?
	—Larunbata ere degu-ta, egun bakarragatik astelenerako uztea ez altzaigu oba...? Ortara soin-aldagarriek eta ekarri dezazket.
	—Lan-sarian berri jakiñean alator? Emen ongi irabaziko duk, ganoraz jardun ezkero beintzat.
	—Ala dut aditzera.
	—Alaere, aizeak dabillena ez duk beti egi osoa izan oi, askotan ez egi erdi ere. Ara, aurreneko egunetik beiñepein bost erreal irabazi dezazkek, eta gerora geituaz joango aiz noski. Jakiña, lanerako zertsu arreta, egokiera ta abar... Batere alegindu ezkero beiñik, urtearen azkenerako sei ta erdi irabaztera jarri eziñik ez duk izango.
	Etzen asarre mutilla. Berak uste zun baiñan geixeago eskeñi ere ziotzan-da.
	Bereala, andik urrean, altz-tartakadiak illuntzen zuen Beeko-errota gaintxotik igoaz zijoen bidexka artu nai zuen Joxe-Prantxiskok, eta illabete aurrez Aizkor-ondoan utzi zuen lantegirako zuzendu zedin Saluita gaillurrera igo.
	Baiñan asieratik oztopoak... Zankopetan zuanezko bidatxidor artan, begi-urraka joatea zegokion, Maiztegiko sailletan zijoan-da. Begi ta biotz bide batez... Ta ain zuzen, Maiztegiko soroetan iitaroa bete-betean. Eta iitariek ere gari-saillean zebiltzan ordurako.
Etxa-buruko kukulluan, gabeko intzaz ezkotuak zeuden pagadar-tantai tartea urratuaz zetozan eguzki pintza medarrak, iitaien ao labainduetan, eta iitariek ematen ziotzen esku-dantzaren arian dizdira bizia sortu eraziaz, zorrotz ziarduen.
	Nai etzuelarik ere, oinkada moztu egin zitzaion. Orpo-jokua moteldu... Eta leendiko txingar-sua piztu. Indartu...
	Galsoroan egalera, ta gaztaiñazpian lau ankak luze zegoen zakur nagia zaunkaz asi zen bereala, eta iitan gerri makurka zebiltzan etxeko nexka biek, zakurrak susmo zuen alderdira jiratuaz, aizpa gazteak Pantxikeri:
	—Nor ote gizaseme ori?
	—Norbait izango dun... Urreratzen zaigunean ezagutuko diñagu.
	—Edozein delarik ere, iitaia eskeñi bear ziotzanat...
	—Artuko din bost... !
	—Aizan... San Joan egunez berritsu egon giñan Zabaletako Joxe-Prantxisko zirudin... Besa-eraginkeraz ere oso-osoa...
	—Ago ixilik begi luze...! Aitatzea ere...
	Ezetz eta baietz, Mari-Pantxikek abian ots eman ziotzan zakurrari ixildu zedin, eta aizpa gazteari arrazoi eman. Marrubi elduen antzo jarri ziren nexka biek elkarrekin aopeko, ta iitaiek arin dantzatuaz, bat-batean garian ekin.
	Etziren aizpa biek bakarrak Maiztegi-etxeberriko gal-soroan zebiltzanak. Auez ezkerrera, urteetan elduak ziruditen galtzadun bi, egun-zorrak ordaintzera Segurako elbarrendik igoak noski. Errenkadan, etxe egaletik, oilloek lardaskatuak biltzen zijoazenak etxeko ama-alabek ain zuzen. Baiñan tartean beste nor ere, etxeko nexka bikote, ta zabaletarra urreratzen zijoen bidea tarte zuela, ta onen begi-urragarri... Ogei urteetan zegoen gazte bat. Alabearrez, au ere galtzaduna...
	—Egun on Jainkoak! Lan giro aldago edo...? —Joxe-Prantxiskok bide murkotik ots emanaz.
	—Etzegok txori eskasa gogoa duenarentzat. —Mutil iitariak erantzun.
	—Atzamarrak orla dantzatu ezkero, aurki menderatuko dezute sailla...
	—Iitaia badegu zuretzat ere...! —Aizpa gazteak jarraituaz.
	—Ez zazula pentsa... Ori baiño ez bada, ikasiak gaituzu lan ontan.
	—Neurtuko gera geixkoen nor geran...!
	Ezin eutsi ziotzan zabaletarrak burruka larriari, ta bide ta soroan tarteko ar-esia gaiñezturik talderatu zitzaien, nai izan ezkero lagunduko ziotzela egoarteraiño beiñepein.
	Aixa utzi ziotzan eskuetan zuen iitaia aizpa gazteak, eta beretzat beste baten billa etxeratu. Bai, saillaren erdiz-erdi zebiltzan gizonezko eldu aietan batek aurpegira bota ere, alegia, nexkan agindua beteariñago zitzaikiola, berak agindua litzaikiokean baiñan. Urteen itzalagatik-edo entzungor egin zuen eta nexken erdian sartzeko gilikatzeri zegoen arren, nork zer esango zutenagatik bere adiñeko mutilla tartean utziaz saillari baztarretik eldu.
	—Ordu ontan zer zabiltza... ? —Irripar galdegin ziotzan aizpetan zaarrenak.
	—Badakizu oiñurrangoan zer aiko-maiko ibilli genuen... Geroztik etxe inguruan jiratu naiz, baiñan bein bear-da... Emen, kantiñan izan naiz. Jainkoak lagun, etzitik, emen izango nauzute.
	Iitaian ondoren etxeratu zen nexkak, iitaia ezik, aoa-bete jaki ere bazekarkian, amarretako legea alegia. Ogi ta gazta intxaur batzuekin, iitaro sasoi ontan jakiñezko mokarua. Elkarrengana bildu zitezen ots eman ziotzen, eta nexkak ekarri zuen esku-otartxoaren jirara urbildu, ebakiaz lurreratzen zituzten gal-itxuta bana ipurpean artuaz.
	—Iitari berria ere badegu noski... ? —Maiztegiko etxekoandreak Joxe-Prantxiskori.
	—Bai, egoarte erdikia lanerako-ta, asi ordurako janaz... Ni izango nauzute emen garestiena...
	—Ondorean saiatu egin bear...! —Mari-Pantxikek mingaiñean ille barik.
	Atsedenduaz zirauteneraiño, ango ta emengo berriek astindu zituzten denen artean, txistik aitatu etzutena, zera, Maiztegitzaz izan zen, ta seguroxean, sailleratu berri zen Zabaletako gaztearen kalterako. Bide batez, estualditik irtena zeritzon arren, etzegoen nasai...
	Azkenengo intxaur aleak autsi ordukoxe, altxa ta bakoitza leengo tokietan bixkor asi ziren erabat indar-berriturik. Tartean bat bakarra gelditu zen noski, artu zuten mokarutxoak ase etzuena. Zabaletako mutil ameslaria ain zuzen.
	Nor nuntar ziren osta-osta jakin aal izan zuelarik, alboan zebilkian gazteagan zituen burutamenik illunenak. Maite-aroan kirikaz zijoen Pantxike eztiaren maitalea ez ote gero...? Bere etorpideari atea itxi zeikion norbait...?
	Jakin miñaz doi-doi zegoen gizarajoa, ta ustez etsaitzat zeukan albo-lagunari, itzetik ortzera eldu ere aalik laisterren:
	—Garitza bikaiña dezute aurten... Atzamar birekin ogia jan bearrean zerate noski...
	—Dirudianez... Etxean jan dezaketena, nola-nai ere eskuetan daukate. Etxaalde nasaia da Maiztegi-etxeberri!
	—Barkatu, nik etxekotzat artzen zindutan...
	—Bai zera, zu bezelaxen lagun egitera etorria nauzu.
	Egoarte buruan bi-iru bidar pitxar-ur gardenarekin, egarriz legorturiko aoak busti zitzaten ibil zebillen Pantxike, berriro ere uraz, bien tartera sartu zitzaikien. Zetorren bakoitzean aurpegia irripar jarri ziotzan zabaletarrari. Pozgarria benetan nexkaren arrera biguiña. Alabeiñik, berari bezin xotil, edo agian xotillago, ez ote ziotzan begiratzen alboko lagunari... ?
	Uste barik, bazkal aurretik ebakitzen bukatu zuten galsoroa. Asieran esan bezela, Joxe-Prantxiskorentzat ere bikatu, esku laguntza eskeiñi ziotzan tarte laburra, eta ain zuzen, goiz-goizetik amets zuen bidean jartzera zijoela, aizpe bien erreguz, eta batik-bat etxekoandrearen alegiñeri uko ez egitearren, elkarrekin otordua egingo zutela itza eman.
	Gari-saildik etxerakoa luze etzelarik, egoartearen erroan Joxe-Prantxiskoren albotiko izan zen gazteak, nexka biek tentari artuaz auen tartera kako egin zuen. Alegia, auen gonapetan kukildu.
	Onen jokaera aski zitzaion zabaletarrari zauria berriztatzeko, edo-ta, gutxienaz beintzat, ixil-idurimen argi izpia, berean illuntzeko. Alabeiñik, izotz-kozkor biurtu zen mutillak etzuen bat-bateko etsirik artu. Neska-mutillen arteko txitxi-potxo algarak, kedarraren kirats miña baiñan garratzago zeritzon arren, bestalde, kezka nork urratu izan zuen.
	Seguroxean, Joxe-Prantxiskoren amets ber-berak zituen Maiztegiko etxekoandre argia bere albora urbildu zitzaion, eta onen xotiltasun etsiak eragiñak-edo, onen itz bakoitzeko, zinzurrera zetorkion upatsak, ezti likazkoek ziren:
	—Onera, miñetara zatozela edo... ?
	—Bai, alaxen da. Denok geiegi ere gera etxerako-ta, nun edo an ibilli egin bear...
	—Aita-amek ere sasoikoak dauzkatzu zuk... Etxerako anai zaarragoa izango dezu noski...?
	—Ez dagiku-ba nor eroriko geran; bixkiak gera-ta...
	Une artandik, Mari-Santos, Maiztegiko etxekoandreak, eskuetan jiratuaz zeramakien iitaiari, esku batez sorbaldan zinzil eusten ziolarik, beste esku-mamian kokotza izkutatuaz, aur bat bailitzakean aopean jarrai ziotzan:
	—Gure Jainkoak denok ez giñuzan zori orren jabe izateko egin. Guretzat batekoz-beste gertatu dire beiñepein... Nola-ala baztarrari eutsiaz bagoaz baiñan, galtzadun baten premia badegu noski...
	—Ori... Bidean izango dezu dirudienez... Alboan erabilli detan oneri tankera orixen artu diotzat beiñepein.
	—Bai zera... Oker zaude. Au nere illoba da. Onek berak dauka etxean andre premia...
	Orduantxen txoria kolkoan! Aurpegi umo biribilla bat-batean gorritu zitzaion Joxe-Prantxiskori. Barrengo txingarra azalera irten bailitzaion, eta leendiko ari albaiñu zimelezko matasa korapildua askatu, edo-ta, bat-bateko tankakoak eten.
	Baiñan arretaz ziotzan mutil ameslariak:
	—Ez dire gauz denak kolpetik egiteko. Bide bat artzea ongi legotik niri ere, baiñan zerren-arren, aurrez txanpon batzuez jabetzea ere... Oraindaiñoan lan egitea gertatu zait, baiñan ardit bat aurreratzeko egokiera barik, eta sasoiz jokatu ezean... Zer ondore neukake...?
	—Aizu-ta, entzun aldezu... Zera, tren-bidea ebaki bear dutenik edo? Prantsesak omen datoz ontara. Egun-saria urretan emango dutela ostera...
	—Urretan diozu?... Ez ote zinzar-ots auek urrutiko intxaurran kantu...?
	—Urre-gorritan gizona!... Zer ikusteko gauden ere...
	Orpopeko tarte neurtua, uste batik amaitu zitzaien, eta iitari bakoitza etxeraiño iristean, attetan kako egin zuten, denak moltsoan biltzen zirelarik. Eta onetxengaitik agortuko bearbada, geituaz artuko zuten ameslari bikutzaren elkarrekiko ur-ernearen etorria...
	Otordua bukatzeaz bat irten bearra zeukan, goiz artan onez-on utzi zuen eginkizuna betetzekotan, eta eguzkia galda beroenean zegoelarik, Saluita gaiñeruntz zijoen bidexka neketsua artu zuen. Emendik urbillago artuko zuen zoritxarreko lantegia. Kortaburutik Gibolako zokora jetxiko zen, emen Oribi bixkarraz gora, Urki-mendiko gaintxora igo. Emen eskumara zeartatzeaz, aldatz bideak amaitzen zitzaizkion, eta naiko bero zegoelarik ere, bostak jiratsurako denak urratu zituen.
	Lotsaz gorritua ere zijoen mutilla, San Joan goizean utzi zuen, zoi ta txillarrez egiñiko lo-toki tzirtzil artara iristean. Baba-lapiko kirten bikutza irakiñaz gar-gar, kiskal usaia emanaz zegoen. Gatzemaille arduragea pago itzalean kukirio, ta Joxe-Prantxiskoren itzuleraz luze iritzia noski...
	—Noizpaitean eldu zera orraitiok ere... Pesta luzeak zenituen...
	—Niri ez baiñan, oba uan eltzeari kontu artu... Babak kiskaltzen dauzkak biurri orrek...
	—Bai zera; babak urik aski badute. Eltzearen gain-kedarrak arrotzen duen kiskal usaiaz kezkatu zera noski...
	—Martxelo nundik nora duk?
	—Ijarapeko lantegian dabil. Txondarrari sua oker dijoakiola-ta, bete-berritzen dabiltza. 	—Paxkoal ere bai?
	—Bai noski...
	—Bitartean eltzeari kontu artuko ziotzat eta ua bixkoa-bixkor Martxelogana. Esan akiok, emen nagoela, ta mesedez etorri dedilla apur batean. Aopean esan gero... Ez dezatela beste iñork entzun.
	Aizkorak, soin-arropa ta oiñetakoek pardeltzea baiño etzuen egin mutil lotsa gorrituak, aalik eta nagusi-ordea zetorkioneraiño. Oni, artu zuen asmoan berria eman, eta egin zuenagaitik barkatzeko arrendu baiño etzeukan, eta orixen soilki egin ere. Itz gutxitan, itz-jario barik, baiñan gizonki. Ain zuzen, leen ainbat adiskide izango ziren aurreruntzean ere.
	Egon ordu ere ez zitzaion-da, abian bat-bateko itzulera artu zuen zabaletarrak. Lantegi aietan egindako lanen obaririk ezak samindua noski, baiñan berrian irabazteak ori estaliko ziotzan-da, luzatzera dena aaztuko zen. Lau illabeteetan jan zituen eraskariek ere, zerbait baziren...
	Buru auste auek gora-beera berekix jardurio, ta bestekoz, Maiztegiko aizeak idurimen, bidealdi gogaikarri ura egin zuenik konturatzeke, ta Korta-arbela, bat-bateko aldatz illa ustekabean gaillendurik, Kalpartegiko kukullura iritxi zen illun-arirako. Emendik begipean zeukan, egunaren buruan gogoetaz eta orpoz, ainbat jira-bira egiñaz gero, gabean atseden artuko zuen Zabaletako teillape aseroa...

VII
SENDAKETA ARRIGARRIA

	Uzta erdiz-erdi zijoan. Egunaren erroan bero ittogarria egin ondoren, mendi goietara lanbroxka izpi narratsa jetxiaz zetorren illuntzerako.
	Eta illuna ari-arian zelarik, eta tarte urri onetzaz baliaturik, Martolo, zeraindar artzaiña, beste egunetan gisa, Saluita-ko kukulluan bere artaldea sarobira bildu ondoren, esne bilketan ziardun.
	Udarako bizitoki zitzaion etxola pizerra oin-bitara zuenez, bertan sarrerako atearen saietsera, kataian loturik zeukan zakur salataria, bat-bateko zaunka estuan asi zen.
	Arriz itxia zuenezko eskorta barrendik burua altxa-ta, ordu antan nor zitekean susmoz jarri zenerako, ongi erroturiko gazte luzeka bat, zerbait galdu bailitzaikion gisa, bazter bietara begira, gaiñik-gain zeartatzen zen bidexka medarrean barrena, ber-bertara urbilduaz zetorkion.
	Gerturatuaz gero konturatu zen zerbait bilduaz zebillenezkoa, ta alaxen zebillen izan ere. Eskuetan karraskillu ezpal batzuek zekarkian eta lepa-ondoan zinzilik larru-zorroa, bertan belar batzuek ezpaiñetaraiño batetzen zutelarik. Alaere, bazitekean belarren azpian zerbait astun izatea, sorbaldarekin indar egiten zuen tankeraz beiñepein, zerbait pixua zekarrena nabaritzen zitzaion.
	—Kaixo!... Onek, ukal-ondoak arresi gaiñera boteaz-. Esne askotxo biltzen aldegu edo?...
	—Gauz aundirik biltzeko ez gaude egun aukerakoetan...
	—Oraintxen-ba... Aizken jeetxialdi auek izan oi dire ugarienak.
	—Bai jatena balego. Legorte onekin, goseak ere dabilkigu... Oraintxen ez daukate erro mokoetako zizkua baiño.
	—Daukatena koipetsua ordea...
	—Ala bearko... Aste au ezkero jeeixteari utzi egin bearko...
	—Bai, emen ez dago agortzen ez den iturririk...
	—Antzutu sasoia ez alda... ?
	—Santiagotan gaude-ta, onezkero ez dago lotsik. Berriro umetuko badira ere...
	—Zer zabiltza, perretxiku ondoren edo...?
	—Ez, ez. Perretxikutan ez naiz amorratua... Sendakillu belar batzuek billatzen ote ditudan irten naiz.
	—Sasoi txarrean zatoz amets orrekin. Euririk ez onekin, bazter guziak txigortuak dauzka-ta...
	—Ez zazula pentsa... Lepaka aundiaren bearrik ere ez nuen-da, eskuka batzuek jaso ditut.
	—Aurren artzea ere bada baiñan... Enplasterorenbat etzaitugu bada izango?
	—Ez gizona...! Iñoiz ortan ere jardun izan gera baiñan, ez naiz orrenbesteraiño.
	—Litekeana da baiñan, mintzairaz dirudizunez, urrutikoa etzera noski...
	—Etzabiltza oker. Emen, Peatza-miñetan nabil lanean.
	—Nik ere or dabilkit-ba semea... Ezagutuko dezu noski... Tomax Gaztelu...?
	Etzuten luzeegi artu elkarrizketa gizaseme biek. Meamutillak illuntzerako Peatzaruntz urbildu nai zuelako noski. Izan ere toki aiek ez-ezagun zitzaikion, ta batez ere jeiskerako bidexka maldar aiek, goruzkoan ikusirik, bazekien meatz ondoren zebiltzala irikiak-edo, or-emen luebaiak zirela, ta auek illunetan oiñezkoen arrisku bide.
	Agian beste ar batek ere zulatzen zuen barnean baso maldarrak beera zijoen gazte arrotza. Aletik opilla, uste izan zuen berekix, baiñan uste okerra. Bere baitan jaioa egin ondoren, irizpideetan bat etzetozen ondoriak.
	Ain zuzen, Peatza-miñetako lur-zulo illun aietan, izurri gisa, gaitz itxaaskor batek kutsutuak ziren mea-mutillak. Eskuko beaz tarteetan agertu, ta gerora gorputz osoan zabalduaz lanerako ezean gelditzen zirelarik.
	Atza-miña zen gaitz berri ura. Aurrena alexka xeak irtetzen zitzaizkien, ordu batzuetara ur-bildu biurtuaz, eta gesala zeriela azkure-miñaz gelditu soin gaixotua, ta batez ere gabean etzatean. Baziren gau osoak begirikk bildu barik zirautenak.
	Odoletiko naasteria zela uste izan zuen aurrena. Garaiz konturatu zen ordea, azalekoa bakarrik izan zitekeala, ta ontarako sendagaia sortu asmoetan irten zen, lan orduak amaitzean, Saluita-ko aitzetara. Osagarri berrian billa.
	Zorionean azaldu zen aitaturiko enplastero edo zenezkoa. Edozein bezelaxen lur-zulo aietara lanera etorria, ta leenen egunetik besteen gisa burdinkokillaz, atxurraz edo burdinagaz arriki astunak askatzen burrukan, ogi-bide baten billa etorria zelarik, egunaren lan-ordu etsiak alaxen zeramazkien.
	Alaz guziz, nagi kutsurik etzuen-da, lan ordu luzeak loi tartean igaroaz gero, gaixo eroriek bere ardurapean artu zituen gaitza nabarmendu zitzaienetik.
	Etzuten izan ere osasungarri, lur azpiko lantegi ura. Birikak aize-berriztu ordez, meatz-arri naasiko gesal, edo-ta lipu kiratsa baiño ez bai zuten jasotzen, eta gaitzaren iturburu au zitekeala iduriturik, aurrena odolak garbitu aal izateko karraskillu atalka batzuez egositako ura edatera jarri zituen. Gerorago, berak bakarrik ezagutzen zituen belaregosi opilduekin loturak jartzen ziotzen miñak elduriko alderdietan.
	Alaere, egindako guzia etzen aski izan gaitza menderatzeko, edo-ta, elbarri aiek bixkortzeko, onetxengaitik, illunabar artan ere berekixako susmoz asmatua zuen zerbaitegaitik egin zuen bakarkako ibillaldia.
	Onako au zaraman bere baitan: «Arriak dakarrena arriak eramango». Eta erro ontatik egingo zituen asmakeri guziak, eta satorraren antzo lur azpian ibilli zen mutilla orretxek eraman zuen Saluita-ko aitzera. Berak uste zituen arkozkor karetsuek topatuko zituen usteak.
	Ain zuzen, larunbata zen, eta aparitako sasoi bete-betean noski Maiztegi-ko lo-toki aietara iritxi zenerako. Esan ziteken bere zai zeudela, oso urrutiko izanik, etxeratzeke gelditu ziren bakarrak. Egoardian geixkoan-edo gelditu zitzaikien baba-txikia piper-autsez ongi gorritu ta mindua zeukaten meakin aiek lotaratze aurreko otordurako, ta iñor gutxi zirelako-edo, txurruta bana ardo astearen bukaera bezela.
	Biaramon goizari eldu bearrik etzutelarik ere, nekatuak izaki-ta, garaiz oeratu ziren, menditik jetxi berri zen gaztea, ta onek egitekoaren itxaroz zeuden bakar batzuek ezik.
	Kare-arriek surtan gurituek afalosterako, ta eltze aundia bete ur irakiña illunabarrean bildu zituen belar aietatik batzuek apatzera bota, aldian-aldian oni arrikozkor guritua, atza-miñak arturiko alderdiei lurrindu luzeak artuerazi ziotzen elbarritu aieri, bana-banaka sukaldetik urbil zen gela izkutura eramanaz. Legortuaz, arri-gesalkiz asmatu berri zuen auts arre-gorria, ore-bigunkiz naasian, soin guzian igurtziz arturik itxatsia utzi ziotzen. Au ezegin etzedin eunkizko zapi xirrinda medarrez loturak egin. Eta abian lotarazi zituen mutil elbarriek, beste lankidekoek kutsutu ez zitezen ortarako itxirik zeukaten, aitaturiko gelatxo illun artan bertan.
	Ogi-mami uts zirudien mutillak. Argia, bera bezela, ta nola nai ere lan auetarako berekisako artezia zekarrena. Susmur auek bete-betean zabalduaz zijoazen aizearen gisan, eta batik-bat lankideko meakiñengandik. Bakoitzak beren poz eta esker ona ere azaltzen ziotzen. Orrezaz beste edozer lanetarako egokia. Gorputzez ez luzeegi, ez motz ere, bularrartez sendo ta zaintsua. Soiñaren neurrietarako indar askoko mutilla zen. Aurpegiz biribilla, bekokia zabal irtena, sudur zapala, ta okotza lepoondoak jaten ziotzan oietakoa. Begiratu zorrotzekoa, ille bizar beltz ugariek, edozeiñi itzal egingo ziotzana... Alaere, bide batez itz-jario xamurrekoa zen, lagun arteko, ta apal utsa iñor bazen.
	Aitaturiko guziek eta oro geiago zituen gizasemea, Joxamingo arriandarraren semea zen... Ogeitaka urteak leenago Zabaletan kabia artuaz, leenen landareetako sabelkide aietan bat. Ain zuzen ere, Joxe-Prantxisko ausarta...
	Aitaren ezpaletikoa zen oso-osoan. Langillea, apala, ta iñori on egitekoa. Illuntze artan ere, onexengaitik gelditua zen etxeratu zezakena. Gaitzak joak zeuden lantegiko adiskide aiexengaitik.
	Alaere etzen nasai oeratu mutil amesbera, ta argitu arteraiñoko orduen buruan, etzuen lokamux bat baiño egin, eta bera ametsetan purrukatzen. Apika, gaixoekiko asmakizun berriek kezka ematen, edo-ta, biaramon goizerako asmatua zeukan joerak, lo-kulixka ariña bat-batean itotzen. Zorrotza iñolaz Joxe-Prantxiskok zulaka zeukana. Batik-bat, burutamen naastu aiek, eta lo-betean zeuden meakiñen lelo zurrunka sorgarriak, arkakusu eztenaren zulatua ba litzakean, gilikor ziraun mutillaren gorputz minkorra.
	Etzuen egunan sentiera ustegabean nabaritu. Nekez bederen eldu zen, eta lo-tokiko leiatilla burua leenen argi txintak laztandu zuenerako oiñen gaiñean zebillen mutilla. Aurpegia garbitu, bizarra kendu, ta arropa garbiek soiñean jantziaz batera, onezik ziren lankide aiek lotan zeuden gelatxo medarrera urbildu zen. Beste gabetan ez bezela, zurrunka bete-betean aiek ostera. Auen patxadazko loa ezaguturik, pozez gaiñeztua, baiñan txistik aitatzeke, zeudenetan utziaz, egoarte osorako amets zebillen bere bidea artu zuen.
	Igandero bezela Aztiriko Baselizatxoan Meza entzutea egokiago zetorkion arren, barne-bultza estuak ere bere legeak izaki, Maiztegi-etxeberri-ko nexkekin Mutillo-ko San Pedrora joan aal izatea askozaz giligarriago zitzaion. Izan ere, gaizberrituen arduraz etxeratu barik zen mutillarentzat, noiz aukera egokiagorik, maite-miñetan murgildua zegoen Mari-Pantxikeren gonapean ibiltzeko...?
	Beraz, ezin zezakean aukera ura galdu. Urte bi joanak elkar ezagutu zirela, ta amar illabete osorik ez, bien maitasunak bateratuaz, elkarri itzak baieztu ziotzenetik.
	Agorreko Andre-Maritan ain zuzen. Gogoangarri noski Lierniko festa egun ura neska-mutil maite-minduentzat. Biotz-ondo gordeeneko pilpirak, bat- besteekana ixilpeko barik azaleratu zituzten-da.
	Geroztik, Mari-Pantxikeren saiets bat bederik eskuratua zeukan Zabaletako mutil argiak, eta udazkena urrutien, oso-osoan bereganatze itxaropen itxuarekin asero zebillela zirudin.
	Alaere Joxe-Prantxiskok etzuen luzeegi artu nai izan Meza-jira. Bidean txitxi-potxoki larregi narrastu barik, egun sentieran lo-zurrunkaz geldituak ere gogoan zituden-da. Zortzitaerdiek zerbait gora-beera, Maiztegiko meakiñen lo-gela bildu artara iritxi zenean. Goiz-sentieran lotan utzi zituen lan-kide aiek irtenak ordurako. Etzinleku gaiñean mordo-mordo, izardi usaia boteaz zirauten estalgarrien azpitik urruti barik, baratzuri salda artuaz badurra austen ziarduen.
	—Etzaudete txori, motelak luzaroan etziñak egoteko...-Joxe-Prantxiskok bertaratzean-. Itxuraz lo egin dezute edo...?
	—Aste osoan ezdiagu bart gabean aiñako atsedenik izan. —Denak batean erantzunaz—. Zer deabrukeri egin igukan atzoko ortan...?
	Etzuen deabrukeririk egin noski Joxe-Pratxiskok aurreko illuntzean. Bere baitan sortuak asmakeri guziak, eta uste zuenez, burutamen aiek bide, gaitzari zaiñak ebaki ziotzan seguroxean...
	Bederatzi arroba astun izango zen Mateo zeraindarra zegoen gaitzak geienbat kutsutua, ta Joxe-Prantxisko kezkatiak, aurrena oni begiratu ziotzan. Eskuko beatz tarteetan, eta abian soin guzian. Eta ontan bat-banaka osterontzekoei.
	Zirudienez, nai izan zuenari aurren artu ziotzan, erabillitako osagaiak adierazten zuenez. Aurreko egunetatik ur-gesal txirrioz zituzten aztalak legortu zitzaizkien, eta azkure-miñak utzi. Zer seiñale zuzenagorik...?
	Arteraiñoko asmakizunak onekin autsiko agian, eta bereala leengo gauz bera egitera jarri zen, batik-bat azal-ugentuaz, onekin erabat itxutua zen-da.
	Bazkal-aurrea ontan eramanik, Zabaletan otordurako bildu zirenerako aita-amen ondoan zegoen ain zuzen...

VIII
SORGIÑAK

	Gau-txorien errezkadako kirika estuek iratzarri zuten zorigaiztoko gau illun artan. Iratzarri edo... lo-ondore pixua, ta ilunbe izugarri ura bide, nun zegoen ezean lo-zorroan zirauan. Lo-zorroz, eta bildur ikaraz.
	Artillezko jaka ipurpean zuelarik, bidexka attalaren murkoan arrikonkor otzaren gaiñean exeria, pago- tartakadi tantaitsuen itzala aski ezik, bee-zokoetatik pixkana pixkana arrotuaz zijoen erlaiño nagiak oro estalia, ilunbe itxu biurtu bai zen basaarte soil ura. Joxe-Prantxisko, izardi-larri ta ortz-karraska sentituez; «sorgiñak narabiltek» bere baitan egiztatuaz.
	Pauso batzuek ara-ona egin zituen, dena illun zitzaion, dena ixil... Alboetako saats-ondo biurki, astigar eta korosti mordolloen erroetatik noizetik-noizera erortzen ziren ttanttako urri, edo-ta gabaren buruan armiarma txaltariñak egin, eta laiño landerrak ezarririko lausoz bustitako sareak egaletara zeuzkaten eraskin ari-albaiñuek urratzean, aurpegian ematen ziotzen ukutu ezkoak ezik etzuen sentitzen.
	Alaere, bular gaiñera arrotuaz zetorkion biotz-tankako neurtua gerozaz barego zijoakion. Oneratzen zijoen noski...
	Izan ere begi-itxian ezagun zituen oin-bide aietan gertatua ez zitzaion egundo pasa Joxe-Prantxisko zuurrari. Leenak-leen, irugarren gaba errezkadan zeraman basa-bide medar aiek barrena gau-oskarbiaren erraiñu aulaz baliatzen zelarik.
	Ain zuzen, Ataungo Lauzti-errekarako eskea egin ziotzen. Errotatxoko etxekoandre gaztea aurgintza estuak iregia, etsipena emana zegoela-ta. Au zen gau luzeen buruan gora-beerako ibilli aien zera.
	Peatza-miñetan egin zituen sendatze arrigarriek , bide, oillalurretik kanpora barra-barra zebillen mutillaren sona. Batik-bat albo-errietako meakiñegandik zabaldu zen noski. Alakok berna ezurra autsi zuela, bestelakok aizkoraz orpoa ebaki, norbait gerrietako miñaz, edo-ta agiñekoekin, aldiro zuen albiste berriren bat. Nola nai ere, edozerri eltzeko gai izaki, ta eguneroko lan orduek mendipeko lizundietan osatu ondoren, sarritan ara-ona dei, gabari eldu bearra oi zuen, sarri askotan begi-itxi bat egiteke gelditurik. Eta guzti-guztia esker alderako. Ez bai zuen eskupekorik artzeko azalik.
	Santu guzien biaramona zen ain zuzen. Lan orduak lur azpian burrukan igaroak, apari-Legea egin-da etzatera zijoela bete-betean iritxi zitzaion albistaria. Aitaturiko emakumean anaia zen. Sasoi sasoiko mutilla.
	Onek zekarkion berria jakitean, burutik oiñetara dardari-larria somatu zuen Joxe-Prantxiskok. Lan oietan oitu gabea zegoelako zen noski.
	Bear bada eman ziotzen abegi onagatik zerbait aizatu zitekean mutilla, baiñan biozpera utsa zenez, itzetik ortzera baieztu zuen albistaria, ta abian mutil biek orpoz-orpo irten, gaberdiraiñoan illargia lagun zutelarik. Ordurakoxe, bidazti ariñak Errotatxon zeuden.
	Illargi erdikia, Aitxu burutik Lauzti-aranari azken laztandua eten eziñez, mendi gibelera izkutatuaz zijoen. Bide batez, etxeperaiñoko osiñaren aparretan urre-erraiñua galduaz. Ur-putzu sakonari eutsiaz zirauan arresi lodia untzak artua. Onen oiñean, bi-iru makal-ondo luze ta lirain, gandor kukulluak kasi zerupean begipetik galtzen zirelarik. Auen orri more-orixkak zaartzearen pixuz edo, aldian bat-bi lurrera zetozen. Dena ixiltasun illa ordu astun aietan... Errota-arrien tankako leloa, urjaustearen bat-bateko zirrara... Azkenik, Joxe-Leon errotari zaarrak berak ere aopean eman ziotzan ongietorria.
	—Irauten aaldu? —Galdegin Joxe-Prantxiskok.
	—Orixen-ba osta-osta, iraun... Jainkoak nai duena ikusteko gaude!...
	Errotatxo... Izenak diotzan bezelaxen teillape bildu ta apala... Sarreran bertan, an zebiltzan arri zapal biribilduek jira-biraz, auzotik edo erri barrendik zeramazkiten arto gariek irinduaz. Goi beeak armiarma sarez, oro lausoz txurituek. Alez beteriko zorroek alderdi batera tolestuak zeuden, irinduek ostera bat-banaka tente jarriak. Barrunbe bertatik, arri landuzko mailla batzuek igoaz bizitoki pizerra, bertan iru belaunaldi zirelarik, Kaxinto, seme ezkondua, Xebera, onen ama, ta aurmiñetan zegoenaren amagiarreba. Mari Batixte zen oeratua zegoena, iru seme-alaben ama ain zuzen. Galtzadunak ziren errotari ezpaletikoek, ezkontzaz aldatuak emakumezkoek noski.
	Joxe-Prantxisko, abian gaixoakana eraman zuten, onek oe-buruan ama-semeak zeuzkan, eta auekin gau guzian andremaista ibil-zebillen atso bizartsua. Arrotza urreratu zenean, Kaxinto irten zitzaion, eta gertakizunen berri eman oso-osoan.
	Gela barnera sartu zenetik, Joxe-Prantxiskok etzion begirik aldendu gaixoari. Au, erabat auldua, lertua zegoen errukarria. Il-ariko zirudin.
	Abian, burutik oiñetara begiratu ziotzan Joxe-Prantxiskok. Arnasan, biotz-pilpiran, begietan... Denentzat zegoen naiko pentsakizun...
	Berealaxen, onek Kaxintori begi-kiñua egiñaz, galtzadun biek gelatik irten ziren.
	—Zer iduritzen zaizu? —Galde ziotzan etxekoak armaillaxkak jeisterakoan.
	—Erabat eroria dago, eta erotzen. Oraindik gaitz erdi, zorne-kutsurik ez datorkio nere ustean, baiñan aurrak illa dirudi, ta ori kendu ezean ordu gutxirako dagoela iruditzen zait.
	—Beraz, egia derizkizu sendalariak esana?
	—Noski, ontan ez dut zalantzik, gaiñerontzean... ikusi bearrekoa litzake. Iduritzen zaizu alegia... aragiberritua balitz eginkaiak bota zezazkeala? Izatekotan ere, biurritua, korapildua, bearko leuka izan, eta ez itxia.
	—Eta, zerbait aal dezakezu?
	—Ni ez nauzu Jainkoa, baiñan nere idurimenak, eta esku auek bereak ditudan ezkero, ta zuen baimena; egin nezakeneraiño aleginduko nintzake.
	Ebakuntzarik, urraketarik, ezagutzen ez zelarik, nola-ala erraietan zuzendu bearra zeukan baldin aur-illa kentzezkero, ta oiñazeak sor zeikion bearrezko zain-loturak egiñaz, buruz asi zen lanean.
	Eta ain zuzen, ez zen ustel gertatu Joxe-Prantxiskoren ustea. Onek aurki igarri ziotzan aurzorroa eragiberritua ez baiñan, aurra emen korapildua zuela, ta aurrari bere-berean eutsiaz, gaixoaren zain zeudenen esku indarrez baliaturik, eta Batixten soiñari jira-birak eman eraziaz zuzendu, ta onek zertxo inder egiñaz batean begi-itxi baterako aur-illa eskuetan zeukaten.
	Asmakizun arrigarria! Arteraiñoan iñork egin etzuena, Joxe-Prantxiskoren baitan jaio zen.
	Zorne-kutsu arrisku ikaragarria zeukan-da, bere burutazko zerak egiñik, eta berriro gabean itzuliko zela itz emana lentxoago utzi zuen bide berean jarri zen egunsentirako Peatza-miñetara iritxiko zen ustetan. Eta amets ura bete zuen.
	Eguneko lan orduek lur-zulo illun aietan, zuur lan egiñaz igaro zituen, arria bera bezin gogorra izaki, gauetan ibillia zenik ez ziotzen iñortxok igarri. Alabeiñik, bazkal ostean lokamuxa egin aal izan zuen, eta gabean Errotatxora berriro. Orrela, birritan... Irutan...
	Egunak zijoazen kurpillera, Mari Batixte osasun bideratzen zijoen. Arriskutik irtena noski mutillaren begietarako, ta bide batez, onek txoratua zirauen Errotatxoko sendi osoaren gisara. Euren eremuen erdia ordaiñez eskatu izan bazizkaten ere, ez ziotzen ukatuko seguroxean, baiñan Joxe-Prantxisko onberak, erregu guztiengatik, ez ziotzen txanpon bakar bat ere artu nai izan, bakar-bakarrik esker ona, ta aoa bete jaki aski zitzaion, ta ondorengo, larunbat gabean berriro itzuliko zela agindurik, irugarren gabean, beste bietan duin illunetan, bere lantegirako bidean jarri zen bidazti xotilla.
	Gau-giro atsegiña zegoen Azarorako. Zeru oskarbia izarren dizdiraz, eta laiño antzu moltsoka batzuek osteroz, argi-nabar zegoen. Errotatxoko barrunbe epeletiko irteerak ozkirria sartu ziolarik, gerozaz biziago zijoakion odola zaiñetan. Bide batez, igoaz zijoaneraiño, gau-giroa bera ere epelduaz zijoen. Lauzti-iturrieta burura igo zenerako egoaize epelaren igurtzi ariña sentitu zezakean, eta illargia urrinduaz zijoen arabera, aizexka areak beeko zokoetara kiribildurik zeukan erlaiño nagia altxatuaz artu zuela ikusi. Arrotuaz, arrotuaz, oiñezkoari aurren arturik Aitxu gaiñean korapiltzeraiño.
	Ez zitzaion erosoegi izan Joxe-Prantxiskori azalbide aietan gora irtetzea, pagadi itxuaren biotzean zijoelarik, eta arre-orixka orritza ugaria arakietatik erori gabe zegoelako, aski zen itxasperatzen zijoen illartargi aaula itotzeko, ta gaindiko laiño estalki itxia mendixkari itxaastearekin, geiegizko itxumena artu zuen ingurumariak. Txotxa begietan ez zukean ikusiko.
	Artean ez zitzaion beranduegi, gabak tokia zeukan-da. Bestetik, Ojaola-zabala arteraiñoan bide garbirik ez zegoelako, ta gainbeerakoa arriskugarri zuela gogoraturik, edo-ta, laiño estalgi astuna aitu zezakean itxaroz, pitin batean gelditu egin zen beiñepein. Gelditu, ta bide ertzean zegoen arbel-arri otzaren gaiñean exeri.
	Esan bezela irugarren gaba errezkadan basa-bide aietan zijoela, ta bazkal ondorengo lokamuxa ezik, begirik bildu gabe noski, ta lur-zulo lizundi aietan lanean jarraitu zuen arren, azkenerako erori, nekeak menderatu egin zuen, eta ain zuzen, gizarajoa loak artu.
	Nola nai ere etzuen loaldi luzegirik egingo, baiñan bat-bateko iratzartzearekin erabat estutu egin zen, ikaratu, ta sorgiñek ziralazkoan iñolaz.
	Ez ote zuen gero amets egin?...
	Zena-zela, gaugirorik argitzen ez zitzaion arren, itxu-itxuan Ojaola-zabalera zuzendu nai zuen.
	Gain artara iritxiko bazen, txillardi ta ote-motz saillak igaro bearra zeukan. Tarte-marteka gerrondo urridun arbola azigaitzak geientsuek. Zumalikar, korosti-ondo, ta elorri zekendu batzuek ezik, garrantziko basorik etzegoen mendi-masail artan. Zorigaiztoz, auen tartean biurka zebillela, ta ustez zuzen zijoelakoan, konturatzeke Lizardi-erreka bururaiño jetxi zen.
	Arrikada bide zuenezko Katarriaga azal-errekaren mur-mur leloaz naasi, gau-txori ta ontzen karraxi legorrak zetorkion belarrietara. Urrutiragotik zakurren zaunka soriek. Auekin konturatu zen gutxi-gora-beera nun-nora zebillen. Nora jo zezakean ordea?...
	Illunpe itxu artatik, berak nai zuen bidera zuzentzea eziñeko zeritzon, eta eguntxintaren kiñua artean urruti. Egoera larria!...
	Alabeiñik, ibilliaz eta egonaz gogait egiñaz gero, zerbaiten argi zirrara somatu zuen. Uste zuen laiñoek meatuaz zirautela, ta nabari zen argi xinta, zerupe oskarbiak botatzen zuela. Bai zera; laiñotza opildu ura etzen aituaz zijoena, igoaz baiño, ta berak uste zuen zanezko argi zirrara laiñoz azpitikoa noski. Lizardi-erreka inguruan zirauan suargi motelarena.
	Ikazkiñak ote zebiltzan?... Txondarrei betekiña ematen edo? Auen berri bazekian Joxe-Prantxiskok, eta ikatz usai ezaguna ez baiñan, kedarren mikotza kiskal usai zakarrarekin naasian zetorkion sudurretara, tartekako, ta burutamen onik jaioerazten ez ziotzen karraxi arin batzuekin.
	Alaere, gerturagotzen joanaz, arrikada bidera agin-ondo baten tartaketan babesturik, bertan kako egin zuen orritza itxu aren tartean izkutatzen zelarik, zerzanekoa ausnar zezan.
	Zinzarri ots gisako burdin zarata dungulu, tarte-martekako karraxi orraztu aiekin baterako gozogabeko soiñu lelo ura, edozeiñi ezur-ikara sartzeko diña zen. Bestetik su-moltsoka motel zegoen arren, noiz-beinka illintiak-edo astinduaz, jira-biurka suzko isats itxura artuaz, eta aldiroko gar pizte aiek, une motzerako bederen erreka egal biek argitzen zituzten, eta beltz illunaren zerean, narrazki gorri-nabar aiek ikustea bakarrik, aski zuen Joxe-Prantxiskok zalantzak botatzeko.
	Leendik ezaguna izaki, aurki konturaru zen Aitzorrotza-ren mokoan zegoela. Sanson-arri zanezko, dorre gisako aitzetik urbil, eta onen jira-biraz zebiltzanak ostera, sorgiñak zirela.
	Etziren arteraiñoan berak uste bezela katu irudiko, edo aker gisako emakumeentzat izugarri batzuek. Giza itxura zeukaten, eta aurpegi soiñak auntz-larruz estaliak. Ez geiegi noski, gordeenak ebali oi diren mendelak beintzat erdi gorrian zituzten, eta zilimoltso artan zebiltzan sorgin edo zirenekoek zortzi-amar baziren.
	Basaarte illun artako egoera, kupiragarri zen bidazti bildurtuarentzat. Leentxoago galdu zuen bidea artzeezkero ordea, ibillaldi aspergarria egin bearra zeukan. Erabat ezkerrera ekin eta biurgune guztia egiñik aurrez-aurre zeukan Maaiña-ko gaintxoa artu bearko zukean, eta ori guzia egitea luzeegi zitzaion. Bestera, zegoen tokitik zuzenean, Lizardi-ko ateetan barrena Aizleor kukullua artu baiño etzeukan. Au egitezkero ordea, Aitzorrotza ber-bertara jo bear. Nola sartu zitekean sorgintzar aien tartera eskuetan urritz-makiltxo bat baiño ez-eta?...
	Une izugarri artan burutamenik larrienak txapelpean zerabizkian, eta ikuskizunik arrigarrienak betaurrean!
	Moltsoka iguingarri artan, batek zirudin buru egiten zuela. Ille luze urdindua gerriraiño zuelarik tankeraz andrezkoa zen, gaiñontzekoek onen jirara auspezten ziren. Aldiro, soiñu lelo gogaikarriaren arira zorakeri nabarmenak egiñaz dantzari, aldiro, madarikaziozko marmariz mintzo.
	Denen buru zirudian atso zimelak deadar: —«Urrutsuko atsoari mingaiña mututu bekio!»
	—«Gerta bekio!» —Gaiñontzekoek erantzun.
	—«Belarriek gortu bekio!»
	—«Gortu bekio!»
	—«Begiek itxutu bekio!»
	—«Itxutu bekio!»
	Abian, aitzaren orpoan ariñaketan jira-biraka, ta berriro marmari gaiztoz:
	—«Katorriaga-ko ura daroen emezkoa, igortu bedi!»
	—«Gerta bekio!»
	—«San Martin-go apezari, burua galdu bekio!»
	—«Galdu bekio!»
	—«Bere sasi-ixpiritua, urtu bekio!»
	—«Urtu bekio!»
	Ixillunetxoa, ta erregin, tajua zuenezkoak sataga batekin sua zirikatuaz, katu-larru antzeko zerbait txiñgar pillora boteaz gar moltsoka altxatzen zen, eta onekin larru-erre usai kiratsa. Bat-batean auspezten zelarik, gaiñontzekoek onen ipur-masaillei mun emanaz jarrai, alik eta su argiak ziraun arte. Berriro aitzaren jira-biran, oiuz, dantzaz, eta algara zoroez batean elkar laztanka.
	Olatsu zeramaten Joxe-Prantxiskok agin-tartaketan gorderik zaroen denbora.
	Ala bearrez edo, bat-batean Lizardi-ko oillarran eztarri zoliak jaurti zuen eguneko leenen kukurrukua, ta bat-batean gauela nabarmena aitu ere. Eta, erregin edo zaanezko txima-urdinduaren jirara kukilduaz, onek orduantxen gaueko azken madarikazioa jaurti zuen:
	—«Goazkik goitik, goazkik beetik... Kukurruz dagoen oillarra, axeriak jan bekik!»
	—«Jan bekik!» —Gaiñontzekoek erantzun.
	Abian satagaz sua zabaldu zuten, eta denak batera txingar pillo austuan jirara biltzen zuelarik, pixez busti. Onekin ke-moltsoka txuri-beltz astuna arrotuaz geroko illunpe itxu artan, aize burrunda-edo, ega-zaplaka gisako zerbait entzun zitekean. Eta arteraiñoko larru-erre usai ta itzalkerako ke ezkoaren kirats iguinkorra baiño etzen gelditu Aitzorrotza ingurumari sakondian.
	Sorgin edo ziranezko aiek aldentzearekin, Joxe-Prantxiskoren kezkak ere arindu ziren. Ala ere, Lizardi, basetxera zijoen bide-sakon loitsua utzi egin zuen zerren-arren, lardatx aietakoren bat bertan egon zitekean-da, ta ain zuzen, gaindixeagoko egaletik zijoen igo-bidea artu. Orpoetako errenik gabe artu ere. Birikek sendo, ta zankoek arin, Aizleor kukullura iritxi zenerako, izardi bitsetan ari legorrik etzeroan soiñean.
	Ordurako, egunak argiaren zanezko gandua, Aralar-go mendaitz gibeletik kirikaz zekarkien, gabaren orduek ondartzen iñolaz, eta artean bidealdi luzea Peatza-raiño, ala ere, egunaren zabaleratik laister bere lantokian zegoen.
	Meakiñek gosari-txiki legean orduantxen ziarduen. Ontan asiko zen aurretik soin-arropak burutik oiñetara kendu bearra zeukan, litx legorrik etzuen-da. Aldagarri legorrak soiñean jantzi, ta abian, urdai-erre zatia ogi bitartean zuelarik, miña-zulo ito artara zijoen.
	Lagunek, krisellu argi motela eskuetan, bana-biñaka lantokira urbilduez, eta bera auen orpoz-orpo argi pirriñaren ondoren. Luzaro baiñan leen lanean asi bearko zuten putzu loitsu artan zeuden.
	Joxe-Prantxisko ordea, gau antan gertatuaren berria emateko esan-miñaz doi-doi zegoen-da, lanari eldu aurretiko autu-mautua berau zuten. Ikusia ipi-apa emanaz zijoen arian, itz bakoitzeko algara, denak ao-zabalik gelditu ziren.
	Sinisteak ere lan zuen, baiñan bazekiten lankideko aiek Joxe-Prantxisko txantxaz ari etzena, ta beren begiz ikusi bailuketean, itxu-itxuan siñetsi ziotzen, eta bakoitza bere lanetan asi.
	Galeri nagusiak alboetara besadarrak irikiak zeuzkan, meatza atereaz egiñak, eta orduan ere ateratzen ziardutenak. Auetan, bosna-seiña mutil egunero gisa asi baiño etziten egin, lurrak bat-bateko dardara bildurgarria egin zuela konturatu ziren. Abian, arri-abar lur naasia gaiñean zuten, loiez lodituriko ura belaunetaraiño altxatzen zitzaietelarik.
	Olio-argi motel aieri esker, bereala ikusi aal izan zuten ondakintza izugarri ura guzia nundik zetorren. Ain zuzen, besadar aietako baten ataka erabat itxia utzi zuen, eta arritza izugarri aren ostean bakarkatuek, edo-ta azpian zapalduak, bost mutil izkutaturik zeuden. Eta auetan bat, Joxe-Prantxisko gizarajoa!...

IX
ERIOTZAN ATEETAN

«...Azaroko eguna,
argitzerako illuna.»

	Egutaro atsegiña zijoelarik, eguzkia mendi-osteratzen zenerako illuna zinzilik zetorren. Ainbat urbillago, gaztel-aize zakarran bultzak opilduaz, laiño matasa lodi etengabeak itxasalderatzen zeramazkian egun pixu artan.
	Ain zuzen, Zabaletako nexka-mutillak, aldiro aterritan, aldiro euri zipriztiñak bizkarrean artuaz, baiñan etengabeko aize-burrukari aurpegi emanaz, perkatx, jardunak ziren arratsalde buruan gaberako bearko zituzten abere-jatenak biltzen.
	Sei buru larriak zeuden ukuilluan, bigantxa ta txekor, bazuten esku bete lan. Alaere, illunabarrean ukuillu lanak egin, afaldu, ta ezordua baiñan leen, ardatzerako tajuturik zeuden.
	Urrutira barik, teillapean bertan, aldekoan zeukaten gabari ordu batzuek ebatsi aal izateko aukerako beta. Zabaleta, bi bizitzetan banaturiko barrunbe nasaia zenez gaiñera, ardaztoki ere zen, eta antxen bilduko ziren udazken ondar ezkeroztik neguak zirauneraiño, auzo-barrutiko giza-emakume eldu, ainbat gazte sasoiko, oso zaartuek edo gaixoki izan ezik.
	Ardatzaroak ekitaldi luzeak zituen, baiñan une artan beintzat aurreratuaz zetozen sasoiz eta lanez. Abuztu-Agorrean lurretik jaso zuten liño-belarra, aurrena ongi legorturik liña-putzuetan aseko zuten, aalik eta muiña usteltzera iritxiko zuten arte. Ondoren eguzkitan txigortu, ta liñaarrietan makilduaz, belarraren zilla apurtuko zen. Lan au tarte-marteka, bakoitzaren etxeetan egingo zen lana noski, ta ardaztokira zijoazenean, besapean zamaxka bana-biña, gaberdi jiratsuko zeregiña eramanaz, an bat-besteen babesean, ta geroztiko maniaketak egin aal izateko aurreratzen joatea zen.
	Oi bezela, Zabaletako aizpa biek, besoetan zamaxkak, aldekora urbildu ziren. Etxekoek beste, arteraiñoan iñor etzegoen ardaztegian. Abian Manuela suasketan asi, onen aizpa Iñaxi trangetan. Galtzadunentzat langintza egokiagoak ziren arren auek ezean edonorren pareko zirelarik, bitarteko denborik etzuten galdu nai izan noski.
	Izan ere, ardazketak gogaikarri izateaz beste, bere zerak zituen, ta aldizka besa-indarra eskatzen zuelarik gizonezkoen bearra oi zen, emakumezkoen atzamar ariñentzat sarriagotan zerregin geiago zelarik ere. Arritzekoa izan ere, liño-belar bakoitzak mintz-mintzean dituenezko albaiñu urriak jasoaz aria egin aal izatea. Bide batez ordea, ezagutu bearrekoa da patxadaz artzeko zela.
	Lentxoago aitatu bezela, suastuaz bigundu, trangatuaz arrotu, txarrantxetan orraztu, moltzo-moltzoka liñagetan opildu, ta izpi-mizpika ardatzean biur emanik, arillera bildu... Zerbait gora-beera, auxen zuten ardaztokietako lana. Gerorago lixibatu, auts-urez egosi, gau-intzetan txuritu, ta azkenik oialduko zuten. Soiñean, edo-ta, oe txuria jantzi aal izateko eunezko arropak izango bazituzten.
	Auzotarrak zetozen kurpillean, aizken berriak ere jira-biraz artu oi ziren barrunbe nasai artan. Zaarrak zaarrekin, gazteak gazteekin, esanak esan, barrenak arindu, bete, nasaitu... Egungo berri pizerrak... Eguneratzen zetozen ezkontzak... Maite-minduen ixilpekoek... Denak ziren garrantziko!
	Baiñan gau artan Joxe-Paulo Eztandakoak zuen itza:
	—Iribar-ko errotaria zorroakin izan degu-ta... Peatza-miñetan ezbearrak ote diran edo... Zerbaiten berria izango dezute noski...?
	—Ezbearra... ? —Aizpe biek aoa itxi zuenerako—. Txistik ez dakigu...
	—Lurrikarak izan ote diran zaratak beiñepein...
	Zabaletako alaberi nai ezean karraxi larriek iges egin ziotzen, eta aurpegi txuri-ori aurrena, ta gorri-more ondoren jarriaz, begi bete-beteko malkoetan etxeratu asmoan jarri.
	Joxe-Paulok nasaitu zitezen edo, zerbait txaarra izatekotan, albiste izango zutela adieraziaz nola-ala mintzakizuna moztu zuen, edo beintzat bigunduaz bide berrian sartu, baiñan alaere Iñaxi ta Manuela minduei oso-osoan barrena iratu zitzaizkien.
	Bat-bateko ikara-larriz, esku-oiñak dardaraz zituztelarik, etxera lagundu ziotzen bat edo bestek.
	Errotarian esamesengatik, eta bide berean Joxe-Pauloren berria gora-beera, Zabaletako sendi apalak bazuen naiko buru-auste. Gau osoan etzuten begirik bildu ere.
	Ordu berdiñetan, Peatza-miñetako galeri illunetan bazebillen sartu-irtenik aski. Bost mutil lurperatuek zireneko berri ikaragarri ura aixa zabaldu bai zen ingurumarian, eta galtzak jazteko gai zenak beintzat etzuen laguntzarik ukatu.
	Ezbear ura gertatu zenetik asi-ta, geroztiko orduetan loitza ura guztia kentzen, galerian bertan nasaitasun apur bat zegoen tokian utziaz, edo-ta osterontzekoek, lepaka edo leretan tartarras atakaz kanpora amilduez ziarduen.
	Meakin zaildu aiek ongi zekizkiten goi-beetako zirkil zuloek, eta auek buru zirelarik gaiñontzekoen laguntza ere eskergarri izan zitzaikien. Berrogeitaka besakada izango zituen luze, zenezko zorigaiztoko besadarrak, iru-lau bai zabal, eta giza-neurri tajuzkoa goi-beetara. Ordu askotarako lana nola nai ere arritza ura guzia atera aal izateko. Azpitik kenduez ordea, ez ote zen gaillurra jausten etorriko? Arriskurik larriena onekin zeukaten.
	Zerren-arren ortarako erabilli oi zituzten burdin-uztai erdiki batzuek tentekoen gaiñean jarriaz, arkupe itxia tajutzen zuten, ondakin eta loi ziringa garbitutzean beste ezbearren bat gertatu etzeikien.
	Olio-argi, ergelak batean bestean zituztelarik, arririk larrienak mailluz autsiaz, nekez bederik aldian oin batzuek aurreratuez, bigarren gaberako ondakintza aren erdia kendu aal izatera iritxi ziren, eurek uste zutenez.
	Gaberdia osta-osta jiratua zen orduantxen, arteraiñoko asmakizun guziek egin arren etzuten iñor bizi zitekean aztarrik somatu. Tarte-marteka txistuz eta oiuz, mailluz eta palankaz tankaka, aal zituzten zaratik bizienak atereaz ziarduen, galduak ziren legunak entzun zezaten, baiñan egin denak alperrik arterañoan, erantzunik etzetorkien eta bide batez etsia artuaz zijoazen esku langille nekatu aiek.
	—Geldi! ... Geldik apur batean... —Deadar egin zuen meakin aietako batek—. Norbaitzuek bizi diren zusmurra zetorkidak... Ez dezute kiskal usairik artzen?...
	Sudurrak zabaldu zituzten orduantxen, eta bigarrenak ere ala uste zuen.
	—Ala zirudik... Bizirik ote zeudek, edo-ta, arramillak arrastan erortzean sorturiko kiratsa ez ote duk gero?
	Alegiñak egin zituzten orduantxen zaratak ateratzen, baiñan dena alperrik izan zitzaien. Etzegoen beste biderik, kenduez jarraitu baiño.
	Alabeiñik, arterañoan etzutena eurenganatu zuten. Itxarobidea! Alegia, lur eta arri naasiko loi-kiratsa antxen bukatzen zela. Erdi bidera gutxi-gora-beera, ta aurreratzean. arri garbia zirudian. Beraz, zitekeana zen galeri murritz ura uste zuten betekiñez itxia ez egotea, ta irauli zen lur mailla guzi ura, burdin-arkuen gaindik gelditu aal izatea. Ez gorputz illik, ez lanerako tresnik, ezeren aztarrik topatu ezean, billa zebiltzan bost mutillak ondakintza aren ustean ez ote ziren azalduko? Edo-ta, toki itxi artan bizirik iraun aal izateko aizerik ezagatik itoak ote ziren?...
	Amildurik zegoen arritza artatik, xeenak beñepein, eskutik-eskura artuaz katai bat egiñik asi ziren abian. Ontan, sapaiari lotua zegoen arritzar borobilla palankaz jiratzean, bete-betean orduantxen somatu aal izan zuten itxaro zuten kiskal-usai pozkarria, ta ez erre-usai utsa, arri zirrizkuetatik kea ere moltsoan zetorren. Eskuetan zerabilkiten burdin-aga luzeenarekin zirikaz irikitzean, kea ere geituez asi zen, eta naasian oial erre usaia.
	Joxe-Prantxiskorekin batera zoritxarrak lotu zituen lau aietan bi, ber-bertakoek ziren, Barnaola-koak, eta, burubidezko mutillak. Andrex, bietan zaarrena zakur maitea zelarik, eta Maiztegi-ko lo-lekuetan arratoi txakurtxo bat zeukaten-da, eguneroko jostaillu artua zeukan onek zakurra, ta zakurrak bera. Alabearrez norbaiteri bururatu zitzaion senik artzen ote zuen edo, miña-zulo artara eramatea, ta asmatu zuenak uste bezela toki artara urbiltzearekin, burua goi-goian, eta muturra arri zirrizkuetan itxatsia, isatsari ara-ona eragiñaz, Andrexi egin oi ziotzan ongietotriaren gisara, txakurtxoa zaunka txikian jarri zen. Sena artu zuen noski.
	Ordundixek zalantzak bota zituzten. Aien iritzietara bizirik zeuden... Indarrak berrituaz zetorkien, deadarrak, txistuak, burdiña burdiñarekin joazkiko zaratak soriagotzen....Alaz-guziz, erantzunik ezaren kezka ezin zuten alderandu. Bein bear-da, oiu motel baten oiartzuna ote zen zusmurra artu zuten berriro. Oso urrutian... Mendi ostetik bazetorkien bezelatsu... Ala ote zen gero? Edo-ta, itxaromenak sentiarazten ziotzen idurimen antzua bakarrik?...
	Usteak... Idurimenak ...Kezka-larriak... Denak zuten sartu-irtena bakoitzaren baitan, ordu etsi aietan!

* * *

	Gogorra zen lurraren dardara motelagaz baterako arri zirrara bildurgarri ura. Karraxi larri bana, edo bostek baterako oiu etsi bat egin aal izan zuten bakarrik une estu artan, beste ezertarako gai etziren-da. Belarrietara zetorkien turmoe gisako dardara lergarriarekin batean, arramillak elkar mazpilka ateratzen zituzten suzko pintzak, eta meatz usai gordiña baiño etzuten nabaritzen. Odol-izozturik kukildu errukarriek. Arri zarata sorgarria baretu zenerako, burutik oiñetara ozkirri saltoak artu, ta biotz tankakoa estu-estuka jarri zitzaien. Begiek malkoz bustirik, izardi otzetan, ortz-karraskaz... Eskuetan zerabilten kriselluaren argitasun motela ere aitu zitzaien. Ordundixek zorigaitzaren leize sakonera amildu ziren!
	Zer duk au mutillak? —Deadar egin zuen, Mattin bostetan gazteenak—. Bizi zerate?... Zenbait gaituk?...
	—Bost giñuken. —Oni, Joxe-Prantxiskok erantzun—. Pello Mari, Laxaro Andrex...
	Baiñan auen mintzorik etzuten entzun aal izan denak, ez erantzunik eman ere. Pellok, indar egiñaz arrartetik irten aal izan zuen, ezur-ots motel bat entzun zuen arren. Bero artan etzuen oiñazerik sentitu, baiñan sorbalda bere giltzetik aterea zeukan. Joxe-Prantxiskok, gerri-beeak lurpetuek, baiñan nola-ala kenduaz irten zen. Laxarok karraxiz ziardun, eta Martin, onen gaiñera eroritako arri mokorrak kenduaz zijoen. Andrexen txistik etzen entzun ostera. Illunpe izugarri artan, bakoitzek aal zutena egiñaz, au laister zeukaten eskuetan. Illa ez ote zegoen gero?... Ura dardara larria! Zorionean, arnasa bazeukan. Kaskar ezurreko bat artu zuelarik, korde gabe gelditu zen, baiñan abian oneratu ere.
	Ura zoritxarra! ... Laxarok iru saiets autsiek, Joxe-Prantxiskok berna ezurra, Pellok sorbalda zinzilik, laugarrena itz gabean... Alabearrez, gazteena bakarrik zen ikara-larriarekin gelditua. Ez ote zen gero gabeko sorgiñen madarikamena?
	Oiñazeek oiñaze, arteraiñokoa utsa baiño zen elbarritu aien kolkorako. Eztenkada zorrotzagoa, larri-min mikotzagoa zetorkien arnasa bakoitzeko... Egoera ikaragarri artan eriotzak eldu bearra.
	Lur-mailla arren azpitik nola irten? Zenbaiteraiño erori zitekean? Eurek bakarrik ote zorigaizpean eroriek, edo-ta, gaiñontzeko lankideek ere lurpetuek ez ote ziren? Burutamen larriek bakoitzen barnetan...
	Alaere bat-besteari poz ematen saiatu ziren upats bakoitzeko barren garratzaren kiratsa bazetorkien ere.
	Itxumen izugarri artan erori ziren arren, Joxe-Prantxiskok etzuen galdu bere ezpaletiko onbidetasunik. Oiñazez kizkurtua zegolarik, lagunenganako errukiak bere ezbearra gaitzetsi ziotzan, eta abian Peillori sorbalda bere giltzetan sartu. Laxarori, gerri-bular tartea euren gerriko oialak baliatuaz estu-estuan lotu, oiñaze larri aiek zerbait soor zezaikion. Azkenik, soiñean zeukan alkandorari zirdinki batzuek kendurik, bere berna autsia ere lotu aal izan zuen.
	Egiñalak egin, soortu eziñekoa barrendiko larri-miña zuten. Gogaikarri ezik kukilgarri ere zitzaien egoera errukarri ura. Begi-itxi bakoitzak orduek ziruditen, ordu bakoitzak belaunaldi... Egon, eta egon, etzeukaten beste eginpiderik. Egon bearra, ta egon eziña... Karraxi-larria, ta ixiltasuna... Eriotzaren atzamarretara eroriek iduri. Betikotasun azkengabera amilduek...
	Bizirik ziren adierazgarri bide bakarra zeukaten. Ez zarata bat zerekin atera, eskuetan zerabilkiten lan tresnak lurpeetuek gelditu zitzaikien-da. Oiu, txistu, deadar egin? Antzua zen une artarako. Nola entzun eraziko lur-mendi arren ostean zeudenei...?
	Andrex lur-zulo aietan luzaroan zebillena izaki, ta bearrak erakutsiak noski, bazituen berekizko zenbait artezi, ta aietan bat sua piztea zen, zerbaiteri kea ateraztea.- Eta egitekotan, soiñean zituzten arropak sutu bearko zituzten.
	Alabearrez, bera zen pipa-artzaillea, ta sakelean su-arri ta ardagai egosi zirdinkiek zituen-da, kaltzairu-arraspan joaz-joaz ardagaikia piztera iritxi zuen, onekin soiñean zaroan alkandora sutu, eta gerorago beste lagunenak. Leengo egoeraz gaiñera, kee mikotz eta kiskal usai iguingarria bide, eztulez eta arrosinka ito zoriz, ler gaizto egiñik eraman bearra zeukaten inpernu bizi ura.
	...«Zorigaiztoko eguna! Zergaitik irten nindukan Zabaletako tellape bildu artandik? ... Bertan egon baniñukan ere, sabela zertaz bete izango nin... Bizi-miñaren irteera... Zergaitik, zergaitik ezagutu niaken, eta gerorago maitemindu?... Biotz ukutua... Mendipeko bizikera triste ontan itxutu gaberik, ez ote nin ogibiderik? ... Ez niaken etxean jarraitu baiño.., Maite-minduekiko burutamenak...»
	...«Pantxiske eztia...! Bai, zuk begiek bete zenidan... Zuk biotza erdibitu... Zabaletarako oiña ziñakeena adierazi... Abe zaarraren tenteleko ziñakeala aitortu... Belaunaldi berrearen sormen ziñakeala amets egiñerazi...
	Ene Jainko! ... Lagun iguzu, Zure eskuek dezakete-ta...» —Joxe-Prantxisko zulatzen zuten burutamenak ziren.
	Gerozaz gaitzago zitzaien arnasa berriztea, lur-zulo medar ura beteaz zijoakien-da. Birikek estuagotzen, ikusmena moztuaz, begi-ñirñira bakanduaz, aurpegiek txuri-ori, mingaiñek motelduez, gorputz osoko ozkirria... Begirik bildu gabe... Aorik bustitzeke... Gota larria, ao-legorra, egarria... Barrengo etsiak zemaien egarria noski...
	Izan ere, zeramazkiten orduek, auentzat betikotasun azkengabekoaren iduriko izaki, ta soiñez aaultzen zijoazen bidez, gogoz indartzen, azken erio ikaragarria ikusten zutelarik, Jainko aaltsuari biotz arimak oso-osoan eskeiñi bai ziozkaten.
	Soin deneko ikara... Garraztasuna... Auleria... Eta egoera etsiaren barnean aizken aria bai-ez etengo unean... ara, arnas berrizten asi... Egonbear gogaikorraren ixiltasuna bat-batean urratu. Urrutiko deadar oiartzunan irudimena zetorkien. Oztopo zitzaien arri pilloa bat-batean dardariz asi...
	Deadarra gerozaz eta urbillago zeritzaien. Arriek apurtuez sortzen zuten dangako soria larriagotzen... Lagunen zarata aieri erantzun nai izan ziotzen, baiñan aurrenetik deadarka lertuek, eta geroztiko ordu luzeek egoera ontan eramanik, etziren gauza izan, eroriek, aulduek, ito-larrian zeuden... Bakar-bakarrik, itz xotil auetxek esan aal izan zituzten:
	«Ene Jainkoa... Eskerrak, eskerrak Zuri...»
	Berrogeitazortzi ordu orduantxen zori-beltzaren azpian erori zirandik. Bi egun, eta bi gau osorik, atsedenik artu gabe, arretaz eta kezkatsu jardun ondoren, kriseillu argi aularen zelazkoan, eztia arturiko meakin zaildu aiek eskuetaratu zituztenean.
	Soin-arropak sua egiñaz erreak geientsuek. Larru azalak lur autsez eta izardi-otz txorrioz lirdiskatuek, zauriz minduek, giza itxura barik... Gorputz illak ziruditen...
	Ura, poz kurruska...!!

X
TXIXAREAK DAUZKA

	Ugaritze arrigarrian zijoazen Peatzako meakiek udaberri artan. Egunetik egunera emaitz ugariagoa irtenaz lur-azpiko illunbe artandik, burdiz eta mandoz zituztelarik, jaiskera etengaitzak egiztatu zezakean gizaki zaildu aien besa-lanen etekiña.
	Lanerako aurrerapenak bazuen leendik zerbaiten ukutu. Nagusi ta langilleekiko eztabai autsi baten ondoreak zekarrena ain zuzen, esku-langille aientzako etsiaren ondorio pozkarria, ta lanaren etorkiña geitzea.
	Berez nor zenak, txanpon batzuez jabetzea etzuen gaitz izan, batez ere aizken bolaran, eta Joxe-Prantxisko zintzoari ere igarotako denbora aski zitzaion langintza astun artandiko etorkiñak ezagutzeko, baiñan joanak bere baitan itxatsiak noski, arrisku izugarria ere zeukana bazekien-da, lur-azpiko sator bizikerari utziaz, aseroago bizi asmoa artu zuen. Izan ere, etzen joan betirako mendipeko lizundi artara. Esku-arteak erakutsiko ziotzan noiztik norako jo-muga. Eta ain zuzen, iru urtetsu lantegiko jauntzat, eta bide batez aurtzat, ain maitagarri izan zuten Zabaletako mutillak, agur egin ziotzen lantegi artandik.
	Maiatzaren sarrerako egunak ziren, begi-niniko MariPantxikeren uztarpera babestu zenean. Uste barik, gabetik goizera, etxerako zegoen Joxe-Prantxiskoren sabelkideari itxasoz aruntz joatea kaskarrean sartu zitzaiolarik, Maiztegira ezkontzaz aldatzeko zegoen mutilla, Zabaletako oiñordetza artzera jarri zen azkenean, ordundixek Peatzako lankideek lurrazpiko illundietan bakartsu gelditzen zirelarik.
	Lagunartekoa zenez, adiskidetasun estuak egiñak zituen-da, sarritan, berekixko ateraldi berdingabeek bide, konturatzeke igaro oi zuten ordu luze aietako lanaren astuna. Bera zuten zear-zulo illun aietako argi ta jostaillu bakarra. Argia, edozertan eta edonerri arrazoizko arrera ematen zekielako. Jostaillu ostera, lankideen artean, onbidetsu, apal, aaur zelako. Onetxengaitik Arriantxo deitzera jarri zitzaizkion. Arrian deituraz sartu, ta Arriantxoz irten, Peatzako lantegietatik. Eta onekin ezagutu ere bizitzako urte sonatsuetan.
	Lantokian ezik, inguru aietako basetxe bakartietan ere, etxeko zuten Joxe-Prantxisko onbera. Edozertan laguntzeko prest zegoelarik, ordupeko lanaz gero, laguntzaillerik zintzoena zitzaien estu aldietan. Auzoan ezik, bide berean albo-errietan ere ezaupide berriak egiñaz zijoan egunetik egunera.
	Aurrena lantokiko sendatze arrigarri aiek bide, ta geroztik ara-ona ibilliaz sona bizia artuaz zijoen, eta etziren gutxi izan ere batean bestean egin zituen sendaketak. Ez diruaren laiñezaz, on egitearen gurariz baiño.
	Bizikera berriari elduko zionerako ordea, lur azpiko lantegi illunari utzitzeko ere erabaki zorrotza berekix zetorkion. Etzen iñoren mendeko izan zedin jaioa noski, txoria baso zabalean eder eta kantari, ta Zabaletako txoriak ere, bere ametsak toki artarako egiñak zeuzkan ezkero, azikeraz eta ezikeraz arturiko bideetara oiñak luzatu nai izan zituen.
	Zabaletako lur-ondoek, egindako lanen obaria eman zezaketen. Ukulluz gaiñera, itxurazko artaldea atera eziñezkoa ez zitzaion landuaz zijoazen eremuko larre sailletan. Bide batez, bere nortasunaren jabe zenez gero, etorkizunari aurpegia emateko diña zen jaio ta ezikera artu zueneko baztar baketsuan.
	Amabostaldia joana ordurako Joxe-Prantxisko ganoratsuak Maiztegi-etxeberriko alabetan zaarrena Zabaletara ekarri zuenetik. Teillape nasai arren pixua uztarkide zuur aiek artu zutenetik...
	Illunabarra kirikaz orduantxen. Gazte meaxka bat arnas-estuka, Peatza-miñetara eldu zen, eta sukaldeko zegoenari Anixeto zegamarratzaz galde.
	—Oraintxen lanari utzi ordua ditek eta, bereala etorriko duk. Albisterenbat dakarkik noski? Nik egin dezakedana izan ezkero...?
	—Berekin bi itz bederen egin nai nituen-ba. Arreba pattalik daukala-ta...
	—Ori delarik, berealaxen topatuko diat, eta eurekana ekarri. Ago apurtxo batean...
	Sukalde zaia barneratu zenean, lo-gelak zirenezko ateaten ezker-eskuma zeuden arri otzeko jarleku aietako batean exeriaz, izardi txorrioz zekarren aurpegia sudur-zapiz legortzen jarraitu zuen albistez etorri zen Anixetoren auzotar gazteak.
	Abian eldu zen meakiña zer entzungo, esku aurpegiek soin arropen gisa, lur arrez likatuek zituelarik.
	—Zer dakarkik... ? —Aitandu ziotzan ao-zabalik.
	—Berri onik ez noski... Bergaratik albiste ekarri dutenaz, Bixenta pattal dagoela. Etsia artuek omen, eta bizirik ikusi nai badezu len bait len joan zindezkela esan didate Gaiñera, emen dezun adiskide enplasteroarekin joatea, aalik oba.
	—Zer duenik... ?
	—Beste garbitasunik ez didate eman...
	Etzuen izan beste galderik egin bearrik, jakin zuena aski zitzaion zirrara otzak eltzeko. Soiñean zeuzkan arropa lardaskatuek zokoratu, ta ura txorrioz zetorren arraska sakonean soin aztalak garbitzeari eman ziotzan. Bitartean, sukalde-zaiak aparitarako zeukaten eroskaria maieraturik, urdai-azpiki zatia ogi tartean sartu ziotzan bidean zijoela jan zezan.
	Anixeto samindua abian Zabaletaruntz irten zen, bere ustea baikor zeroelarik, eta aldizka ogi-bitartekoari agiñak sartuaz. Bazekien elkarrekin meakintzan zebiltzaneko adiskiderik miñena izan zuen Joxe-Prantxiskok, aal zezakeana ezeztatzeko aurpegirik etzuela, ta argi izpi bat zen zegainarrantzat au ere.
	Bixkor ibilli zelarik ere, illuna gaiñera eldu zitzaion maldar aiek gora igo ta Zabaletako ateari tankako ixilla eman ziotzanerako. Zakur etxekoiaren zaunka estua, ta Tomaxa etxekoandre zaar eta urtuaren mintzo emea, bat batera zituen.
	—Iñor da... ? —Tomaxak galde ate erdikia zabalduaz.
	—Bai, neu nintzan. Aierdiko Anixeto nauzu. Joxe-Pranixiskoren endoren nendorren...
	—Alaere, ordu auetan... Zatoz, Zatoz aurrera. Ukulluan dabil, azken ondarrak ematen.
	Ezkonberri zen Mari-Pantxike ere nor zitekean-edo, argi-mutillean erretxinkia su-moltso zuelarik, irripar irten zen sukaldetik. Leendik elkar ezaupideak izanik, bere artan birikera berriakiko zoriondu zuen arrotzak. Auen aiko-maikora edo, bide batez, nor zen igarririk abian eldu, lantegiko adiskide izaniko etxe-jaun berria.
	—Kaixo Anixeto...! —Onek bostekoa luzatuaz—. Zer abil alderdi auetan?
	—Ikusten natxiok, ostalaririk bear dezuten-edo...
	—Aurrera sartu adi beintzat, eskalea gisa atean egon barik... Oraintxen giñukan apariari eltzeko, ta dagoena banatuko diagu...
	Albistari zuurrak, sukaldeko ateraiño doi-doi sartzean, eskumako esku zabala Joxe-Prantxiskoren sorbalda gaiñera boteaz, gertamenan berria eman nai ziotzan.
	—Ez natorkik patxadaz egoteko gaurkoan, larriak joa baiño. Ain zuzen, mesede baten eske...
	—Ik esango didak zer...
	—Arreba zeukat gaixorik. Ezkontzaz Bergara-runtz joanikoa. Oso pattaldua omen, eta neurekin batean joango intzakean etorri naikik. Zerbait egin leikiokean edo...
	—Zer duenik?
	—Etzekiat-ba oso gaizki dagoena besterik. Aldeko mutilla etorri zaidak lantokira aizkenengo orduan eta... zer esango dikat... Irugarren muskillaren zai, egunetan uan-da, orrelako zerbait izatea ez uka arritzeko izango.
	—Ordu ontan etxetik aldentzeko egunetan ez natxiok baiñan, nere gabeko atsedenaz aurretikoa izango uka norbaiten bizia luzatzea baldin aal badezakeat, eta betekizun astun ori nere bizkar eroriko litzaikidak baldin ezeztatuko baiñukat. Apari legea alkarrekin egin-da, abian jarriko gaituk bidean. Illargia ere lagun diagu-ta...
	Gaiñontzekoek ontzat artu zuten nagusi gaztearen baietza, arterañoan ere bera gabe egoten oituek zeuden-da. Ausgaiñean irakite motelean zegoen arto-zukua oztu zedin maieratu zuten, gaiñerako, gelatzean pertza esnez beterik eta azal-bi ziren talo guriek matxarda gaiñean epelari eutsiaz zegozen. Apaltzen asi zitezkean.
	Jango zutena bi aukadetan janik, illunari eldu ziotzen adiskide biek. Arteraiñoan oi-bezela Zabaleta-ko barrunbean kezka aundi barik gelditzen zirela.
	Gabaren kolko illunean zerbait argigarri zitzaikien, zeru-oskarbiak berentzat izendatua baizukean, milleka izarren mugira arrigarria, edo-ta goiz aldera kirika egingo ziotzen illargi laurdenka attala. Osterontzeko argirik, oro argibiderik, ez zeramaten oin-bidea erdizka ezagutzen zuten bidazti erremindu aiek.
	Alaere, gabaren buruan okertze aundigabean iritxiko ziren itxaromenez, San Migel-en baselizatxoaren ateetan Zatubi-bentaraiñokoan manda-bide medarrari eldu ziotzen, au utzirik, eta Korosti-zabala zeartatuaz, Arrola-gaindik barrena, Azaldita-ko kukullura iritxiko ziren itxaroz.
	Ibillaldi luzearen buruan bide azalak zituzten tokirik geientsuenetan, or-emen, oin-bidea bera ere galduerazten ziotzen pago-tartakadi itxuek ezik, eta gau-leenetiko ixiltasun sakona adiskide bien aopeko itz soillaz beste, gau-txorien karraxi larriek, edo-ta, axalzuloetako zaunka irukutz katarrotsuek autsitzen zuten bakarrik.
	Ibilli etsi artan, ez nai bezin bizkor baiñan Azaldita gaiña artu zuten. Luze zanez gaiñera, aldapatsu ere zen arteraiñoa. Geroztikoa gain-beera zuten.
	Aztua-ko zelai zabaldi aseroek albora utzi zituzten aurrena. Etxague, Basazabal, eta lau Launza-k ondoren. Aldiro sakon, aldiro azal, otadi ta txillardiz inguraturiko bide ezberdiñei jarraiturik Ozaeta jauregira urbildu ziren. Emen, etxearen jirara zegoen arresiz barrendik zen zakur ikaragarriak, arrotzen sena artuaz, zaunkaz eraso ziotzen. Auek ixil baiñan zankoek arin, lapurrek zirakean bezelatsu aldendu ziren, etxezaiaren begipetik.
	Gatzaga barrendik datorren errege-bidea orpoan utzirik, Oñati, ta Leniz iban medarrak bustiaz jostari jeetxiriko besadar biek bateratzearekin, Deba ibaiak artu duenezko gerri lirain panpoxa, ber-bertan zeartatu bearra zuten, ain zuzen Bergara-ko etxaalde bilduari iges egitekotan. Au zen Joxe-Prantxiskok nai zuena, iñork ez ikustea.
	Egun-txintak urbil zirudian ordurako. Ibaiaren ertzera azalduaz, igelak gar-gari lelo kantu iguinkorra arrotuaz zijoazen ingurumarian. Aldian-aldiroko uramillak makurturik orbel opildu eta zakarrez marraskaturiko zumear arbasta megatxak mugatzen ziotzen errekari ertz biek, eta izkutatu bide zen illargiaren argitasun aaulak, uren bai-ezko mugira nagiaren bitxi-bitxia. Ar-landuz egiñiko, ta ezker-aienez erdi estalia zen zubia igaroaz, Amategi, oiñetxean urbil zen oin-bidea arturik, aixe jo zuten Txara-ko teillape marrera. Bide batez, gau luzearen buruan orpoek ainbat luzatuarazi ziotzen zergatiaren jo-mugara.
	Basetxe apal ontan bizi zen Anixetoren arreba gaixo eroria, ta ordu batzuek bideetan eramanik aulduek iritxi ziren, aulduek, baiñan bide batez zer entzungo, zer ikusiko egarriz bizi-bizi.
	Sarrerako ate erdikia bilduxea zegoen, eta sukaldeko leiatiiletan, barrengo argia erraiñu motela doi-doi boteaz, norbait zegoenaren aztarra abian artu aal izan zuten. Anixetok eskua potortu, ta beatz koxkorrez kaxkako bi emanik, ate buruari bultz egiñaz barrenera sartu ziren.
	Ez-ezagun zen auentzat bere bearretan ziardun emakume eldua. Auzotarra zen iñolaz, eta elkarri gau onak opaldu ondoren, abian gaixoataz galde ziotzan zegamarrak.
	—Gaizki dago errukarria. —Onek errantzun emeki-. Elizakoek atzo artu zituen, eta unetik unera, eroriaz dijoa. Kuitaduak, ez dakit biar illuntzeraiño iraun dezakean...
	—Eta, zer du edo...
	—Ez dakigu-ba, aur-egiteko egunetan ere dago-ta... Ezin igarri diotza sendalariak. Iñolaz ere burua odolak artua omen du, ta... miraria ezik...
	—Beti zerbait bear da-ta... Gaxoa, makala ez da izan baiñan...
	—Familikoek zerate iñolaz?
	—Bai, Bixenta-ren anai gazteena nauzu. Beste au, nere lagunik gertuena.
	Gaixoa zegoen gelara zeramazkien gau-gelan zegoen auzotar emakumeak, baiñan elkar-izketaz somaturik-edo, erdi-bidera irten zitzaien Iñuxentxio Txara-ko nagusi mindua, ta ezkon-anaia ikustearekin bakarrik, aurra balitzekean negarrari eman, begi biek betean malkoek ixuriez, kako egin zuten apur batean. Beste biek gaixoa zegoen oe ondoraiño eldu ziren.
	Bixenta une artan lo-zorroan zegoen, gaixotasunak ematen ziotzan egoera kupiragarrrian. Arnasa bare-bare zeukanezkoan, eta aldizka larri aldiak, gorputza dardariz jartzeraiño ta begiek beekoz-gain jiratzen zitzaikiolarik, azken erioaren irudi ber-bera egiztatzen zuen. Amagiarreba ozmindua oeburuan kukirio, ezpaiñak mur-mur eta aldian errosario alexka atzamarretan igurtzika aldatuaz, gaixoaren zain kupiraz zirauan.
	—Noiztik nabari zaizko estu aldi auek? —Aopean galde ziotzan Joxe-Prantxiskok oni.
	—Bart gaba ezkeroztikoan olatsu dago.
	Gaixoarengana urbilduaz begietara begira zorrotz jarri zen. Aldi berean, betazalak altxatzen ziozkan eta ongi begiratu, sudur eta belarrietan usaindu, kokoteko zaiñek maxiatu... Geroxeago biotz biriken mugira urriek azterkatuaz, berriro gaixo zaiñari aopean galde ziotzan:
	—Odoleko zerbait daukala esan dizute sendagilleak?
	—Bai, odol-txarrak burura igoak omen dauzka.
	—Onek ez dauka odoleko gaixorik, eta buruan gutxiago...
	—Zer daukala iduritzen zaizu-ba? —Galde ziotzan senar negartiak.
	—Gaizki dago bai, ain gaizki ezik... Baiñan azkar ibilli ezkero atera dezakegu.
	Ordurarte negarrez urturiko aurpegi etsi aietara, bat-batean irriparra aldatu zen, eta Arriantxoren burutamenean itxaropidea sortu.
	Eta Joxe-Prantxiskok emakumezkoei jarrai ziotzan:
	—Ura irakiten jarri bear didazute aurrena, pertza aundi batean. Zai larria izango dezute noski?
	—Bai.
	—Ozpiña?
	—Baitaere.
	—Baratzuri atalka batzuek ere bear dire, erramu abartxo bat... Zoazte eta sua indartu zazute bixkor denborarik galdu ez dezagun. Abian jetxiko nazaizute.
	Berealaxen jetxi ziren emakumezko biek, arrotzak esana betetzera, ta bitartean Joxe-Prantxiskoren begiek Bixentaren aurpegi dirdirara itxatsiak zeuden.
	—Txitxareak dauzka emakume onek. —Ziotzan onek senar arduratsuari—, eta ez odolekorik ezer. Esteetan zabalduek dauzka noski, ta ito arrisku bizian dago, baiñan uste dut bota araztea iritxiko degula. Nasaitu zindezke, sasoiz eldu gera-ta.
	—Jainkoak nai dezala...
	—Zuek gizonok, zaudezte emen, eta begietara zorrotz begiratu, ni pitin baterako sukaldera noa, ukendua gertatu bearra dago-ta.
	Abian jetxi ere zen, eta zartagi solkon bat eskatu. Au zai larriz ezpaiñetaraiño beterik, astinduaz astinduaz sugaiñean artu zuen kiskal usaituko zen arte, orduan irakiten zegoen ura boteaz oretzen alegindu. Bide batez, baratzuri atalka ongi txeetuek, erramu orri austuek, ozpin txarraxta batzuek, eta berak larru-zorroan ekarririko ainbat sendakillu belar naastuez zaroan. Azkenik, idi-adarrean ongi gordea ekarri zuen auts orixkatik atzamar bete boteaz, eunkizko zapi batean bildurik gaixoakana itzuli zen.
	Berari laguntzeko bat aski zuela aditzen eman ziotzen, eta senarra gelditu zezakeala, gaiñontzekoek sukaldera jetxi araziaz.
	Joxe-Prantxiskok etzuen laguntza bearrik gaixoari egin bearrekoek egiteko. Senarraren baimena bai ordea eskuz ukutzerako. Orretxengaidik bakarrik aldendu arazi zituen ondoan zeuzkanak, ixilpeko aitorra senarrarekin egin nai zuelako. Arrisku aundikoa zen izan ere zegokion lana. Uskeri bat baiño etzen izango emakume ura beste egoera batean egon balitza, baiña erraietan zeukanarentzat zegoen zer ikusi aixagi garbitzearekin, eta apurka apurka asi zen sendabideak egiten.
	Egin zuen ukendua epeltzean, gerriz goitikoa onekin igurtziaz artu zuen gaixoa. Belar usainkor austua ozpin tanton batzuekin bustirik, sudur-zuloetan jarri ziotzan, auen izapea arnasaz barruratu zaikion. Au birriz, iruz, eta ordu-bi barru, Bixentak beste egoera bat artu zuen.
	Egiñaz zijoen dena txitxareek bildu zeikion bakarrik zen. Gerora beste zerik egin bear izan zuen, eta uste bezela biaramon egoardirako Bixenta erabat bixkortuaz zetorren, eta bide berean, illa zegoen sukalde artara zorion eta poza sartu.
	Eguna argitu zen. Batetik gaixoarentzat osabideak emanaz eukitzea, premi estua zen, eta bestetik, egun argitan etzuen Joxe-Prantxiskok bideetan jarri nai izan iñork ikusi bildurrez alegia, ta Txara-ko barrunbean zoko egin zuen illaunabarra eldu arte. Alaere, etxekoen nasaitasunagatik, eta gertamenan berriarekin, Anixeto garaiz bideetan jarri zen, aalik azkarren Zabaletan, eta Aierdi-n jakin zezaten.
	Illunarekin batean, bidean jarri begira zegoen sendakille argia, eta ordurako bete eginkaietan mamu illak bobotatzen asia zen Bixenta zoriontsua, eta une antan alarguntzaren ateetan ari batez egon bide zen Txara-ko nagusi poztuak, etzekian zertaz ordaindu Joxe-Prantxiskok on-egiña, eta jardun ziotzan arren, esan zezaiola zer bear zuen. Soiñeko galtzak ere emango ziotzan aixa, baiñan alperrik.
	Jainkoak gogo argia eman ziotzan Arriantxori, ta bere esku zegoena, zezakeneraiño egiteko estua zen beretzat, ostera, doai orrezaz iñoren erorialdian baliatu izan bazan, beretzat erantzupide larria eldu zitzaikiokean, eta berak garbiro aditzera eman ziotzan poz-beteriko nagusi leialari. Alegia, etzela diruaren truk zebillen gizona.
	Ontan agurtu ziren galtzadun biek, aurrenengoz ostatua artu zuen Txara-ko teillape bildu artandik, eta aurreko gabean utziriko bidean jarri, eguntxinta aurretik, aparretan zebillen Zabaletara itzuli asmotan.
	Amar egun etziren igaro, Anixeto adiskide zaarrak berriro Zabaletan atea jo zuanera. Ez mesede eske azkenengoan bezela, esker onak ematera baiño. Bixentak irugarren semeari argi eman ziotzala-ta, ama-semeak ongi zirela aditzen emanaz esku-erakutsia ere eraman ziotzan.
	Orduantxen bai aiko-maiko astiro egon zirela Zabaletako sutondoan!...

XI
ARABATAR AUNDIZKIA

	Aldiak bidatxidor zorrotza zeraman. Egun bakoitzak orduek, aste bakoitzak egunak, urte bakoitzak aroak... Guzi-guzia bide zuzenean zijoan. Leenak igaroak zirelarik, ondorea ari megatxean ikuspegi...
	Era berean, Zabaletako teillape bildu artan ere, aldiak aroak duin zuzen, urteak aldakuntzak ekarri zituzten.
	Amargarren urtea zapaldua Joxe-Prantxiskok emaztea etxeratu zuenetik, eta tarte ontan, leendiko iru alki ustuek sukalde xotil artan. Aurrena Manuela ta Iñaxi, leendiko aizpe gazteen biek etxea utzi zuten, ezkontzaz aldatzen zirelarik. Beltzena ordea, ainbat arrastaka ta buru-auste ondorean, Joxamingo on utsari Jainkoak beregana deitu ziotzan, Zabaletako alki medarra utzirik Zeruko exerleku aseroan betirako atseden artu zedin...
	Bide berean, leendikoen utsunea osatuaz, ondorengo landare berriek zetozen. Joxe-Prantxisko ta Mari-Pantxike senar-emazte onbidetsuek, sei seme-alaben guraso izatera iritxiak, eta zazpigarren muskillaren itxaroz, egunetan zai-zai.
	Sendia ugaritzen zijoen arabera, soro ta etxe inguruak ere geituaz, zabalduaz, zeramazkiten. Sasi, edo-ta, urritz-tartakadi ziren egal ezberdin bat-beste ezean, lur-berrituaz soroei eraskin berriak geituez.
	Joxe-Prantxisko ezik, onen emaztea ere galtzadun bearrekoa izaki, etxekoi purrukatua zelarik, izorraldiez beste, Zabaletarako albotikorik sendoena zen. Dionixi, Joxe-Prantxiskoren senidetan ezkongai bakarra, onek osatzen zuen barrunbe artan irugarren tentekoa. Arteraiñoan beintzat maitasun aztarrik ez izaki, bear-bearreko zitzaien besa-zain zimel aiekiko bultzakoa. Ama Tomaxa, etxekoandre zaildua, bera zen sendi apal arren izkutuko ardatza. Egunaren buruan etxe barnean kokaturik, eta iñoren aurrean azaltzen etziren lantxoekin burrukan, edo-ta, ezpaletiko kukulluek magalean dantzari, aldiro gazi, aldiro goxo. Esan zitekean, ardatz ezik, sendi xotil arren arnasa ere bera zela.
	Bizikera etsi ontan sar zitekean oso-osorik sendi onen egite guzia. Sarrien autsi oi zuena, ain zuzen, etxeko burua zen. Sendalari yayoaren sona aoz-ao zebilkietelarik, ustekabeko joan-etorriak gabetik-gabera geituaz zetorkion-da.
	Entzutez ezagun bazen ere, onen bizikeraren berri zekitenak bakan batzuek baiño etziren. Joxe-Prantxisko ikusi nai zuena Zabaletako baztar izkutu artaratu bearko zuen noski, emendik at, illunbeko bakar ibilliak ziren beretzat. Ara-ona egun-argiz irtetzeko azalik ezagatik, edo langintza berean zebiltzan izain zulakariek ondoren zebilkialako ziurki, ta bide berean, inguru errietan ogipideko ziren sendagille jauntxoek, zama astuna bere bizkarrera bota nairik, noiz ebatsiko atzamarka zebizkielarik, bizibide neurtua eramanaz, etxaalde nasai aren egapetara kokatua zirudin, ezjakiñen begietarako beintzat.
	Azaroa ondartua, ta arrats aurreko ordu laburrak ere ondartzen zijoazkien langille aaulduei, urteeroko leloan estu-estu. Gari ereiteko aizken sailla goldaketan ziarduen ain zuzen. Orduantxen bukatu ez bukatu, akuillu bete lur baiño etzeukaten lantzeko. Itaurreko, Joxe Martin txikia, ta iru senide larrienak goldarian atzesku, ta onek irauliaz zaroen zoi-erpil ezkoak atxurtuaz, besa-zaiñak kizkurtuak ordurako. Etxekoandre gaztea ere, zart egiteko egunetan zijoen arren, gal-azia berdinduxeago ereitearren zatitu oi diren mulkoak koxkarazteko kare autsez errenkada batzuek txuritzen zebillen. Denentzat zuten esku bete lan.
	Tomaxa eldua, aaur gazteen biekin etxe barneko lanetan beti bezelatsu arduratua. Egun ontan ordea, zeregin guztiengatik ere, gutxitan bezela berekixko arretaz afaria aurreratuaz zetorren. Erregearen sukaldari egona ez bazen ere, edonor bardindu zezakean iñoiz-bein aokada goxoak antolatzen, eta egunari zegokioñez, ardi-saieski zezindua goiz-goizetik urepelaz beratzen jarria zeukan, ereitaro amaierako gal-afari entzutetsuari burubide ematearren...
	Illunabar zirtzil artan, sarritan gisa, Zabaletako ateetan zaldizko batek dei egin zuen. Oi bezela, Tomaxa argiak irriparrez artu gizaki ez-ezaguna, ta elkar agurtuaz bat, Arriantxo sendalariatzaz galdegin ziotzan.
	—Ara nun dabillen bera, soro-goi ortan. Onezkero ondartua ere daukate-ta, apur batean itxoin nai badiozu, aurki dezu bertan... Bitartean, sartu zaitez sukalderaiño beintzat.
	Illuna ari-arian orduantxen. Zaldi nekatua etxaordean babesturik, Tomaxaren orpoz-orpo sukalderatu zen arrotza. Emen, jarri zedin alkia emanaz, ogi ta intxaurrak eskeiñi etxekoandre leialak.
	Ogi zatia ao-betean malazkatuaz, ta esku mamian aldian-aldiro intxaur bikoteak autsiaz, zekarrenaren berri ematen asi zen, zer entzungo arretaz zegoen etxekoandreari. Ontan, soroan zebiltzanak lanaldiari bukaera emanik etxeratu zirenean, abian igarri ziotzan Joxe-Prantxiskok berak zekarkian zera, ta arek nai zuena, bera zela, arrotzari aditzen eman.
	Ozmindua gelditu zen albistaria, zarpailtsu zirudin gizontxoak atandu zionarekin, aberaskien tartean ibillia izaki, besterik izango zela uste bai zuen sona aietako osakiña, ta berekixko baiezte larregi gaberik, baiñan zekarkin aginduaren berri ematea zegokion.
	—Zure billa nendorren jauna. Arabatik etorri naizkitzu; Gazteiz-tik. Aundizki baten mirabe naizenez, bere agindupean nendorren...
	—Jesus... Urrutitik zatoz orraitiok... Eta?...
	—Esan nai dizudan jaun onek, joaniko sei illabeteetan alaba miñez dauka. Zuldar iguingarriz buru-arpegiek josirik. Bazter askotatiko sendagillerik onentxoenak ibilli dituen arren, iñork ez diotza sendabiderik aurkeztu.
	—Eta zer esaten diotze?
	—Denak gauz bat iñolaz. Sendatu eziñezkoa dela gaitza, ta txanpon ugari uxatu erazi...
	—Eta ni arutz joan nai du delazko jaun orrek?
	—Ontara bidali nau. Zu eraman zaitzadan.
	—Egun estuetan etorri zera baiñan... Etxetik irtetzeko ere alnago?... Zuk igarriko diguzunez, famillia geitu ateetan gaude-ta...
	—Ongi artua izango ziñake bada. Eta bide batez eskertua.
	—Egun bat gora-beera... Ez altzaigu bat-batean etorriko beintzat eta... Baietza ematen dizut. Zaldiz etorri zera noski?
	—Bai, alaxen da. Ikusi aldezu?
	—Ikusgarria dago. Aixa egingo zenuen andik onerakoa?...
	—Ez zazula uste atarian dagoenik. Gaiñera, ezjakiñez oker-bidea artu dut, eta alper-ibilli luzea egitera eldu naiz.
	—Nundik edo, zer alderdietatik abitu zera?
	—Gatzaga bidean sartu naiz, baiñan Ulibarri-n ezkerrekoari utziaz moztu asmoa artu zorigaiztoz. Ez dakit zenbait gora-beerako egin ondoren Deguixa arkaiztiak zear, neuk aldakit zenbait bide galtze...
	—Erosoago zendukazun Araba-zelaitik barrena Sandrati-ko leizera sartu izan baziña...
	—Aizu-ta, gaberako ostatua zuekin izango aldut?
	—Zer naiago... Ezin lezaioke oe zuria ukatu ibil dabillenari, baiñan ez daukazu gaberako ostatu bearrik. Oraintxen bertan, afal-ostean irten bear gera-ta.
	—Gabaz irten diozu... ?
	—Bai, gabaz. Ala bearrez, nere bizikera geienbat lapurren antzo gabeko illunetan daramakit.
	Esan eta ekin, nexka-mutillak lagun zituelarik ukuillu jirak jesus batean egin, bere ta arrotzaren zaldiei zikirio-ale ta lasto txeetua ganbeletan ipiñirik, afariaren jirara, sukalderatu ziren.
	Tomaxak arreta biziz, leenik aurretua zeukan-da, atzeramen barik maieratu ere, goiz-goizetik amets zerabilkin otordu berexia. Ez nola-naiko afaria astegun buru zurian izateko. Ereitaroak eskatzen zuen maillari zegokiona bereizten alegindu zen beintzat, eta bide batez, aberaski usai utsak ere, alako zirrara gilia sortuko ziotzala ezin ukatu... Saieski saldaz egiñiko ogi-zukua nai aiña. Okela zatixka zirdinduz, eta lukainkaz naastuan arrautz-opilla, ta gaiñerako pertza bete aia, azukrez gozatua... More aurretako, lotsik etzuen afaria noski.
	Patxadaz jan zezaketena, bixkor irentsi bearra izan zitzaien estuena, edo-ta, agian okerrena, teillape bildu artan sendia bera gabean, gaberako burubide artan utzi bear izatea...
	Zaldiek jan bitartea ongi neurtu zuten, eta Joxe-Pranixiskok soiñ-arropa garbiek jantzi zituenerako, seme zaarrenak bearrezko petralak ganoraz lotu ziotzan etxekoari. Arrotzarenak duin betekor ez baziren ere. Arriantxoren baitarako bigungarririk aski bai zegokion maillarako, ta naikoa zen
	Etxean geldituko zirenai aulko-maulko aopean esanaz, ate —erdikitik izarrei begira jarri zen ez-garai beltzean Zabaletako burua. Irteera mokoan noski...
	Soiñean jantzi garbiek, abarka azmantarrek txorkatilletara lokarrituaz, eta bruxa beltx dizdirakorran azpian, eta larru-zorro itxian, gaixoantzat bearko zituen osakilluek arturik, zaldi ibiltarin ongi eziaren bizkarrean artu zuen ordu batzuetarako exerleku megatxa.
	Bidazti arrotzak ere antxen utzi izan zuen aurrenengoz zapaldu aal izan zuen sukalde oparo ta aldengaitza, ta egin ziotzatenen ordain esker beroak emanaz, ekarri zuen zaldi arearen bizkarrean, larru bigunkiz egiñiko exerleku apaiñean kokatu zen, Joxe-Prantxisko-rekin batean, onen atzesku jarraitzeko asmoz
	Gaba oskarbi zelarik, zerupeak illun zirauan. Mendi ertzak osatzen zuten ari-erraiñu zelazkoak bakarrik zekarkien, begietarako goi-been adierazkizun apurra. Izarren mugira sentibera ere, illartargi aurrendiko kandu urrixkak janaz zeroelarik, ixiltasun utsa baiño etzen bidazti zuur aientzat, Zabaleta-ko etxa-buruan zear Saluita kukullurako artu zuten azalbide artan
	Aurreratuaz zijoazelarik, or-emen ardi moltxokak zinzarrots nabarmenak atereaz bide inguruetatik igeska zijoazkien, eta auen jeikierako furi gaiztoarena ezik, osteroan txintik ez zetorkien belarrietara.
	Oazurtza-tik Sandrati-rako arribidean sartu zirenetik, ordundixek asi zen mendi expaiñetara kirikaz illarian zijoan illargi txostuak aurreratuaz zekarkian argi erraiñu gaixokia.
	Gerozaz txuriago zirudin Joxe-Prantxiskoren zaldiak. Bide batez, lepa-lokien ubeletan josiriko burdin-orizko giltze-uztaiek ere, zerbait gurputz egiten ziotzen aundizki morroiarenari.
	Ontan Zegama narrotik, ordu-mugaren tankako etengaitza goietaraiño arrotu zen. Bat-batera, oianak oiartzua berriztatu... Gabeko amabiek, baldin zenbatzean uts egin ez bazuten beinzat. 
	—Bi ordu luze bideetan —esan ziotzan Joxe-Prantxiskok bide lagunari—, beste lauren buruan iristen bagera...
	—Illartargia ere datorkigu-ta... Agian zaldiek ere bixkortu dezazkegu.
	—Oraindik ez adiskide, arrarterik larrienak ondoren pasa bear ditugu. Emen bereala, leize barrendik irtetzean Araba-ko lurretan gaituzu, baiñan bee-zelaietara jetxi bitartean, zaldiek motel artu bearko. Zertan abereek zirikatu... Bizkorregi joatea, aizken ondar omen. Gaiñera, eguna argitzerako damaigun jo-mugara iritxi gindezke-ta...
	Abian, aitaturiko leizean ziren. Uraxen bai zela benetako illun-zorro! Zaldien perra tarraskak karaitz gogorrean su-zirrarakoa piztu bide, eta goi-sapailloetatik jausiaz zeuden ur-gesal ttanttoek, edo-ta, abereen arnas estuek, edozeiñi ezur-ikara sartuko ziozkien barrunbe otz artan.
	Araba lurretan leenen errixkek, begien irixpen zituzten luzaro barik. Ain zuzen, Arriola baketsua saietsera utziko zutena. Zakur lo-ausleen zaunka bakanak ziren onen adierazkizun. Utziaz zijoazen baso illun aietan ere, beor irrintzi soriek somatuaz batean-bestean, biderik latzenak igaroak zituztela bazekiten. Aizkorri-ko mendaitz arritsua urrutian galtzen zutelarik, aurki ziren zelai itxuan sartuek.
	Igaroaz zijoazen lurren eredu-edo, makal-ondo lepame azaltsuek bide erara nabari ziren illartargi aulera. Orduantxen lur zelaira bete-betean sartu zen gau-txori bikotea.
	—Gure lurrean sartu gera. —Aitandu ziotzan atzesku zetorrenak gidariari—. Zaldiek ariñago jarriko alditugu?...
	—Zure orren indarra nereak balu... Baiñan, jarri zazu ori aurrena, orrela zerbait aurreratzen degun-edo...
	Joxe-Prantxiskok ubeletik eutsi ziotzan bereari, ta besteak aurreratu zezan lepa-zurdetan gilixkaz artu. Abian lauankazko txikian ziren biek. Alaere ez ziotzan Arriantxonari orporik aurreratzen.
	Goizeko irurak entzun zituzten Egiluz-ko ingurumariek barna zijoazelarik. Geroagoxe, oillar goiztarren kukurruku neurtuek, bata-besteekiko galde-erantzukizunetan bai ziardukean, batean-bestean somatuaz, baiñan joan etsi artan errendu barik jarrai aal izan zuten, alik eta Arabako ori-buru zaarrak iputargi gisako olio-argi motelak erakutsi ziotzaten arteraiño.
	Iñor bizi zen aztar barik, edo alatsu, lo-betean zirauan uri nagusiak. Alaere, gau-zaiek ao-zabal jarri ez zaitezkien noski, etxalde zabalari saiets emanaz, eta onen jirara uztai egiñaz, ifarraldetik bizitoki zeukan zelazko aundizkian jauregi ikusgarrira sartu aal ziren bidazti nekatuek, ortze nasaia egunaren argi izpiek zabaltzen asi aurrendik.
	Morroiak zaldi nekatu biek ukulluratu zituen. Arriantxo-renak arteraiñoan etzuen gisa artako barrunberik zapaldu. Zaldi jabeak ere ez noski, amaika tokitara iritxi zelarik. Eta bat-batean, sarrerako ate zabala utzirik, osteragokoan deitu zuen, ango zirkil-zuloek begi itxian zekizkien morroi ausargeak.
	Abian goiko bizitzara igo ziren, eta gaixo zai zegoen neskame argiak nagusi-etxekoandrei eraman, ordu artan itxaro etzuten berri pozgarria.
	Aurrena nagusia urbildu zitzaion Joxe-Prantxiskori, ondoren etxekoandre mindua, eta itxuraz egitazko ongietorria egin bai ziotzen ere, bat eta bestea, urotzetan sartuek bezelatsu gelditu ziren, Arriantxo, osakille sonatua, tankera artako gizona zela ikusi zutenean. Bestelakotzat zeukaten.
	Gaixoaren aurrera agertu baiño etzen egin. Gela apain artara sartu bakarrik, eta nexka lotan zegoen. Arnasaren artu utziari begiratuaz bakarrik igarri ziotzan, berak uste zuena etzuela, ta alboan zeudenei esan:
	—Iratzarri zazute. Onek dituen zuldar auek bederatziurren buruan sendatzekoek dire. Odoletik datorkio, ta ori garbitzeak dauka garrantzi guzia.
	Lentxoago, Joxe-Prantxiskoren tankerak suminduek-edo, otz-zirrara somaturiko guraso mindu aiek, ez ziotzen gaitzetsi esandakoa. Agian argi izpi bat bederen etsia artu ondorerako.
	Alaba esnatu zuten. Erabat txostua zegoen errukarria. Arriantxok begietara zorrotz begiratu ondoren, apur batean irten zitzela ama ez beteak eskatu.
	Mokor gaiñera altxatuaz Joxe-Prantxiskok ongi begiratu ziotzan nexkari. Aoan, begietan, biriketan, biotzean...
	Apurtxo bateko ixillaldi ondoren, nagusia eldu zedilla eskatu zuen, eta senar-emazte jakin minduei aopean apal-apal!
	—Gaitza naiko zaartua dauka, baiñan alaba aterako degu. Aurpegian ez, odolean dauka onek gaitza. Azalekoa barrengoan adierazkizun baiño ez da, ta odolak. garbitu bear zaizkio aurrena. Garbitu, berritu, ta bide batez indartu...
	Oso-osoan jiratu ziren aita-amen barne erraiek, Arriantxoren aotik itz aiek entzuteaz, eta andrezkoak galdez jarraitu ere, baiñan berak, gaixoen belarriek nola oi diren jakiñean, irten naia nabari ziotzan itzetik ortzera. Amak ala igarririk, aurrena zerbait artu bear zuela esanaz, gaixoaren albotik arteka bat bitarteko zegoen areto itxi batera aldendu ziren. An, alki bigun eta parpaildura dizdirakorren tartean, argizariz labainduriko zola itxaats-gaitzean oiñak txirristaka zituelarik, antxen guraso etsiei eman ziotzen alaban gaixotasunaren ixilleko berria.
	Aita pozberritua, txori argi, alabakana urbildu zen, eta poz-girozko malko mardulak bustiriko begiek legortuaz:
	—Poztu adi alabatxo! Ire osasuna eskuetan diñagu-ta!
	—Uste dezu?
	—Bai alabatxo, itxutua natxion.
	—Gizaki zarpail orrek ezer onik dezake gero?...
	Bitartean, galde ta erantzun, aitormen sakona egiñaz ziarduen gaixoaren berri sustraitik zekian ama, eta Joxe-Prantxisko argia, onentzat apaiñegi zen gela itxi artan:
	—...Uste dezu abereenkandik sortua duela?
	—Nere iritziz bai. Ez diozu-ba abere maitea dela?
	—Ori bai... Egunero egunero, ordu bete beñik zaldiakin ibiltzen zen. Etxeko txakurtxoa bere lagunik begikoena zuela ere... Alaxen da... Baiñan, abereen arnasak gaitza ekarri lezake?
	—Kutsutua dauka-ba.
	—Sendatu dezakezula uste dezu?
	—Ori andre, Jainkoaren esku dago. Gaitza berez sendakorra da, ta alegin guztia egingo dut.
	—Zertan asi gindezke beraz?
	—Belar mota batzuek ekarriak ditut, eta auen ura artuaz joan bear du ordulaurdengo tarteka. Gerorago, tarte au gordeaz beste belar batena, ontara ikusiko degu baiñan, lau-bost motetakoek artuaz joatean, gaur zortzirako aixa igarriko diozue odolak oneratu zaitzona. Andik aurrera, geroago egingo dizutedan ukenduz, buru-arpegiek igurtzika artuko diozue, eta azal arakaiztu ori guzia, egun gutxitan aldatuko zaizko.
	—Zuk nai bezela, zure esanera jarriko gaitzatzu!
	—Baiñan arras eroria dagolarik, ondorenean jaki garbi ta pizgarriek artu bearra dauka indartuko bada. Egun-argitan irten ezin dezakedan ezkero, arratseraiñoan emen izango nauzue, ta bitartean, zer-nola egin eta artu, esanaz eta erakutsiaz joango natzaizue.
	—Zergatik etzera geldituko alik eta egun batzuek dijoazen arte? ... Bear dezuna pozik emango zaizu... Tira, esaidazu baietz...
	—Eziñezkoa zait orixe... Ez dakit onuntz bideetan ere nola jarri naizen... emaztea erdibitze egunetan daukat-eta; esandakotik ezin dekazet ordu bakar bat bera ere luzatu.
	Argitik argirakoa oso-osorik artu zuen bere asmakizunei atarramendua emateko Otorduez beste, etzuen tarte aundirik alperrik galdu.
	Gaixoaren ardura berak artu zuen, eta atseden zedin tarte-marteka oeratu bazen etzuen begirik bildu aal izan. Batetik, toki arrotzean zegoelako-edo izan zitekean, ango parpail tarteko egoera larregikoa zitzaion-da. Bestera ordea, etxekoen ardura zorrotzak burutamen astunagoak zekarkion. Illargi berriarekin ez ote itxaro zuena etorriko? Ardura onekin zegoen beñepein.
	Azkenik, eguna zer-nai, jauregi oparotsu artan igaro-ta, etxerakoari eman ordua iritxi, ta ezur uts zegoen nexka gaixoa agurtzean, senar-emazte aundizkiek ezker-eskuma tentel zirelarik, egin zuen guztiagatik zer bear zuen galdegin ziotzen.
	—Ezertxo ere ez. Neronek eta zaldiak jan deguna, aski ta geiegi dela iruditzen zait egin detanen alderako
	—Ez orixen! Etzera ontan joango.
-Ziotzan nagusi eskerberak-. Ikusten degunez, gaixotasunari igarri diozu, ta oneratuko den uste osoarekin, aspaldidenik urruti gebilkigun poz betea etxeratu ere ain zuzen. Tira, tira, esan zaiguzu bildur barik zer kendu izan dezun.
	—Ori nire jokabidea ez litzake izango, eta zuri zertxobait eskatuko banizuke, lenengoa ziñake. Alaere... iñori eskatu ez diodana eskatzera ausartuko nintzake. Alaba oneratzean, niri mesede bat egitera iritxiko baziña... Zuek aberatsok, tokian-tokian ateak zabalik dituzue-ta...
	—Nik dezakedana bada, oso-osorik zure esanera jarriko natzaizu.
	—Bazenekian nere atzera-aurrerako guzti auek, lapurretan bezela ixil-mixilka egiten ditudana?
	—Ez nekien...
	—Onentxengatik, ibilli guziek gabaz egitera beartua nago, alaz guziz ere arrisku bizian nork noiz elduko, eldu ezkerio zigorra neukake, ta zigortzeak nere famillirako arri abarra... Nola ordaindu?... Arrisku denei iges egiteko, aski zait deitzen didatenean uko egitea, baiñan au ere ez dit barrenak agintzen. Nik zerbait aal badezaket, zergatik ez nor edo norri bizia luzatu? Gure Jainkoak, bakoitzari eman digu eginkizun neurtu bat, eta niretzat bide auxen aukeratu zuen noski. Bide batez doai bat eman dit, eta eman didan ezkero, dezakedana egitera beartua nago. Nik ordea, ala-ola, zabarkerriz-edo, erantzun ezean, Berakiko esker-gaiztokoa nintzake... Beraz ezagutuko didazu nire esanaia. Bi korapillo dauzkat, bi zama bizkarrean. Bat, Jainkokikoa, eta gizaartekikoa bestea.
	—Beraz, egiten dituzun ibilli, neke ta buruauste guzi auek, iñori on egitearen alderako, beste obari barik diarduzu?
	—Alaxen da...
	—Gizarajoa! ... Ogi-mami utsa zera! !
	—Sendagille izatezkero eskolatua bear omen, nik ez nuen doai ori izan, pirma botatzekorik ere ez dut jaso, eta eskolatze bidez iriki direnak, ogipeko gizon ikasi oiek gorrotatzen naute. Nik ez diet iñori egungo ogirik kendu, ez kenduko ere, bakar-bakarrik nai nukeana da, utzi datzaidatela dezakedana egiten eta kito... Igarriko zenidan noski nire egarria zergatik den? Alegia... Aginpidekoengandik baimena eskuratzea. Orixen litzake niretzat lur ontarako zerua...
	—Toki onean atea jo dezu. Ori besterik ez bada... Badut Madriden adiskide leial bat, begi-betazal gerana, ta onen bidez eskuratu dezaket. Ain zuzen, sendagille-eskoletako buru egiten du berak. Jatorriz Euskaldun odoletikoa, ta eiztari itxua izaki, Abendu-ko ilberriz etorriko zait ziurki egun batzuetarako nire etxera, Gorbea-ko basoetara basurde eizera elkarrekin joan gaitezen, eta ez naiz aaztuko erreguaz. Eskuetan daukazula jo zenezake.
	Etzekien zertaz eskertu poz-giliz begiek busti zitzaion Joxe-Prantxisko biozberak, eta bosteko latza luzatu ziotzan esker onan agiriz.
	Gela apain artan, mai-buruan beste bitxi askoren tartean zegoen kutxatxoa irikiaz, eskua bete ontzurre eskeiñi ziotzan jaun aberaskiak, egin zuenaren ordain.
	—Tori —ziotzan biotz zabalez, eta begi biek malkotan zituela—, artuidazu esker onez, eta beste ezertaz beartzen bezera, emen naukazula ez aaztu, ta zatozke zeure etxea balitza lez.
	Ez ziotzan ezergatik ere eskupekorik artu nai izan, baiñan ainbesteraiño jardunik, ontzako aietan bat artu ziotzan Arriantxo lotsaberak, amaika bider amets egin arren, egundo eskuetan eukitzera iritxi etzen pitxi aren jabe egiten zelarik.
	Onenbestez, elkar agurtuaz joan bideetan jarri zen berriro, etxekoen kezka zorrotza burutamen zuela.

XII
SANDRATI-KO MUGA-ZAIÑAK

	Zegama-ko erri-barrutian, ixilpeko berri bat, denen aoz-ao zebillen. Denen ezagun zen Iruetxeta-ko Joxeleon, zamaz edo-kontrabandoz arrapatu zutela alegia.
	Askoren kolkorako, etzen arrigarri norbait erortzea, erguendar lautik iru, ta agian laurek, bizikera ortara makurtuak zeuden-da.
	Olaberri inguruan zamaka aundiarekin zijoela omen, ustekabez igesari emateko astirik gabean iñolaz, zepoan eroria zela. Auxen zen gutxi gora-beera aotan zebillen burrunda.
	Ifar aizea duin zorrotz ao-belarri zebillen guzia, etzen ordea egi garbia, dena gezur borobilla ez bazen ere. Joxe-leoni beñepein ez ziotzen iñork atzamarrik, bota, bera edo beste nor, lepa-zama jaurtiaz aldendu bazen ere. Azkazala ukalondotzat artzea izan zen guzia.
	Ala bazen-ezbazen, bakoitzak zuten naiko buruko min. Sukalde geienetan ar zulakaria lanean ziardun, naiz eta ekarriko zutenagatik legeauspen izugarririk egin ez. Naparroatik, edo Arabatik, iñoiz bein lepaka batzuek pattar baiño etzen izango guzia-ta.
	Aspaldidanik gertatzen zenaren aztarra edozeiñek zekien, eta ez gutxiñen Otsaarte ta Sandrati-ko ardura zeukaten Giputz muga-zaiñek. Alaere ordea, gabeko orduetan oe-zuria bigunago izaki, edo-ta iñorekin txar egin nai ezak, agian eskupekoek pozturik, ikuspegia batekoz-beste aldatzera oituek bai zeuden, ta zuzmurrak-zuzmur, batzuek eta besteek leenetan zirauen.
	Gaindikoek ordea, azpi-jan usaia ongi arturik, eta aldi luzean buruan aztarka jardun ondoren, agindu zorrotza ematera beartu ziren, eta ogipekoek legepera erori bear, baldin eguneko irabazi apurra galdu nai ez bazuten.
	Pipertuek zebiltzan aro artan ziralazko muga-zaiñek, norbait larrutu bear bailuketean. Arteraiñoan oitu ez bezela, gabeko ordu astunenak, sarritan gau-giro makurrari aurpegi emanaz, utsean-putzeana egon bearrak gogaituek noski, katu eiztaria sagu gose bezelatsu zebiltzan batekoz-besteko, edozein ordutan, eta edonori atzamarrak botatzeko amorruz.
	Illargia ari medar zen gau illun artan ere, sarritan oi bezela Sandratiko basapeetara jo zuen muga-zain bikoteak. Bat besteakandik urrutira barik, baiñan leizetiko irteera zaintzeko erara izkutuan kako egin zuen bi aietan batek. Beeraxeago mendi mokorrean ziren pago tartaka batzuek babes zituelarik bigarrenak. Ain zuzen, elkarri eginbearreko su-arri kiñuek aixa artzeko tankeraz jarri ere.
	Egona luze, ta aspergarri zijoakien. Gabeko amarrak... Amabiek... Ordubiek... Orduek joan, orduek etorri... Txistik ere ez sentitzekorik ezereztasun illun artan. Asarrearen beroa bera ere baretuaz, edo-ta, egoeraren leloak ozkirriturik, ao-zabalkakoek eta auek lokamux gilia, gerozaz nagiago zijoazen gau-txori etsi aiek.
	Alabeiñik, nundik ezean zerbaiten zarata susmoa zetorkion arzulotik urbillen zegoenari. Iduritu, ta belarriek egiztatu ere geroxeago. Norbait zetorren.
	Eurenkixako kiñuek lagunari egin ziotzan, onek, artua adierazi ere bai, ta bi zaiñak zer azalduko erne jarri ziren belaun katilluek dardari-larriz. Gerozaz urrerago zetozen abere oiñots ziruditen zarrapar etenak. Mendiko larre-beorrak ote?... Edo-ta, itxaro zituzten axariek mandoz zamatuta?... Une motzaren buruko ikuskizuna...
	Zerren-arren lur gaiñera etzin zen lenengo zegoena, ta abian bide azal arritsuak gaiñaldetik zeukan luebaian lapraxtan aurreratuaz, izkillupean geldiarazi zuen urreratuaz zetorrena. Mintzotsa nabaritzearekin tartaketan zegoena ere arnas-larriz orpoetan zen. Txoria eskuetan zeukaten...
	Etzen mendian larre billa zebillen beor izukia eskuratu zitzaiena. Ez bikote arroskoak uste bezela kontrabandoz zebillen axari zaarra ere. Zabaleta-ko nagusi lo-ariña zen, ordu aietan zetorren zaldizkoa. Illargi bat leenago, ordutsu bereetan bide nekagarri aiek zapaldu zituen Arriantxo onbidetsua.
	Gizarajoari barren osoa jiratu zitzaion geldierazi zutenak lapurrak ziralakoan. Izan ere, bere bizi guzian ontzurre bat bere mende izango-ta... Basati aiek kenduko ote ziotzen?...
	Bruxaren barren-sakelean, sudur-zapian korapildua zekarkian diru dizdirakorrari, eskua abian bota ere Joxe-Prantxiskok. Ez ziotzen nola nai eramango. Esku-muturrak. neurtu gaberik ez beiñepein...
	—Geldi emen!... —Ziotzan bietan buru egiten zuen bigotedunak—. Aspalditik egarriz gebiltzan-da, erori zera bai... Zer dakarkizu emen?
	—Zer dakarkidan?... Nik ezer ez
	—Nundik zatoz ordu auetan?
	—Araba-tik.
	—Aixa esan diguzu. Ori bagenikigun.
	—Ez zendukazun ortaz zer galdegin...
	—Aizu gizontxo, ea beste era batera erantzuten diguzun. Lotsagabe txatxu ori! Bai aldakizu zeiñekin diarduzun izketan? Erri osoan aotan jarri gaituzue-ta, naspildari alenok...
	Zigorpean iñoiz erorigabearentzat itz gogorrak ziren esan ziotzanak, eta au gauz batetzaz ziardularik, Arriantxo bestekoz artuaz zijoan ain zuzen. Barrengo arra zulaka izaki.
	—Nere egintzetan esku garbikoa nauzute gero... Gaizkilletzat artzen banaizue ere, iñoren onerako nabil oraindaiñoan...
	—On egiten beraz?... Txanponak kentzea beste ametsik ez dezute-ta...
	—Oker zaude ortan
	—Zer oker, eta zer oker ondo!... —Ozpindurik ziotzan beste mugazaiñak—. Esan zaiguzu zer zabiltzan eta kito! Bestela, armaz ebakiko zaitugu derrepente.
	Egia urri zen une antan gizaputz aiekan. Gezurrarekin bide motxean zijoena zekian arren, ontara beartu zen bidazti errukarria estutasun artandik aterako bazen, eta nola-ala borobildu ziotzen bururatu zitzaiona.
	—Egi-egiz diotzuet, Zalduondo-tik nator. Okel-ardi batzuek banituen leentxo eroenak, eta nora ezean aienatu zitzaidan. Berriro leengo larreetara jo zuten berria eman zidaten-da, onentxegaitik eldu nintzan bart illuntzean, baiñan...
	—Aizu, ta nun dituzu direlazko ardi oiek?... Ez dakit nola moldatzen zeraten... Arrigarriena, gure eskuetan erortzen direnak, errugabe batzuek baiño ez direla. Beti bildots... Baiñan badakigu, bide auek barrena tartean tartean zama pollitak sartzen dituzuena. Lardatx alenok, bazter guziek pattarez bete dituzue-ta... Baiñan beste baterako gogoan izan dezazun, irabazi dezun zigorra zure bizkarrean izango duzu.
	Ontandixek konturatu zen Joxe-Prantxisko argia, gizatxar aien eginkizuna zer izan zitekean, eta aurrenetik uste ez bezela, zepoan erori gabe zegoela. Kontrabandista gisara artu zutela alegia.
	Izkillupean zegoen arren, aixa iges egin zezakean bikotean atzaparretatik, baiñan zaldiz zetorrelarik, ontara jokatezko ere lotu egiten onek. Ostera, esan ziotzen gisara, bildots zen bere ustez bikotearen zusmurretara erortzeko, ta zerbait bederen nasaituaz zijoen.
	Zaldiaren petralak gain-azpi banakatu ziotzen, bere soiñeko aztalak atzamartu ere bai. Alperlana ordea; ez ziotzen ezer topatu.
	Dardara-larria bota zuen arren, zer asma zegoen Arriantxo nekatua. Ez zen txantxa izan ere etorri zeikiokena. Utsean-puntzean giltzapetu zezaketen egun bat-birako, ta orrek bildur zemakion, bildur, etxean zetorkionagaitik batik-bat, eta arteraiño esanak gaitzetsi ziotzaten ezkero, bat-batean, burutamen batek argitua-edo, pekatuan zegoela aitormen egitea zirikatzen zuen pizti aiekan aldendu zedin, ta ala egin ere
	—Ikusten detanez zusmo txarrez artu nauzute, ta arrazoi dezute. Atzerago datozen norbaitzuen bide-emalle nator.
	Lentxoago gezurtatu egin zaituztet, agindu orrekin nendorren-da. Aitandu bezela, artzaia naizena ez da ordea gezurra, ez okel-ardi ondoren ara-ona ibillia naizena ere. Abereek zuzendu nituen, baiñan illuna gaiñean-da, gaba egin, eta egunsentian irten asmotan lotaratu nintzan artzai-lagun ezagunaren etxolan. Amabiek aldera edo, ate joka eldu zaigu gizaseme ez-ezagun bat, leize ontandik irten arteraiñoko laguntzaren eskariz. Nik lagunari aurren artu ere ontarako. Abian irteteko gaudela kontuan erori etzela bakarra, iru geiago baziren mando zamatuez. Onetxengatik, itz emana ukatu egin diotzat. Azkenik, ainbat arrendu ondoren, diruz konpondu gera. Ain zuzen, oial-zorroa urre gorriz betea zeukan-da, ontzako bat eman dit berak agindua betetzearren.
	—Eta zer egitera beartu zaitu giza-seme orrek?
	—Leizea igaro-ta bide apur batean jarrai dezadala, norbait somatzen badut aurrera jarrai nere bidean. Ala ezean, jira, ta emen goiko kukullutik ontzak gisara iru oiu bat-besten ondoren egiteko, ta arzulo ontan itxoin dezadala alik eta eurek datozeneraiño.
	—Eta mandoetan zer dakarkiten gutxi gora-beera igarri diezu?
	—Igarri... Oraintsu illabete edo, ori bera egin erazi omen ziotzen aitanduriko adiskideari, ta berak ziotzanez armak izango dituztela uste dut. Dirudienez aietxek berak izan ditezke.
	Orduantxen zetorkien eiz pollita eskuetara muga-zain gose iregiei. Itxaropidean murgildurik noski, Joxe-Prantxisko-ren asmakeria egitzat irentsi zuten, eta egintza goien ura gerorako gorabide izango zutenezkoak, edo-ta sakelak urregorriz berotzea ere zitekena zelarik, amesbide itxuan sartu bat-batean.
	—Egiak salbatu zaitu —Ziotzan lentxoago pipertua zegoen bizardunak apal-apal belarri ertzera—. Zaldia lotu zazu tartakadi ortan, eta zatoz gurekin oiu egiteko izendatu dezuten tokiraiño, eta esan bezela karraxi oiek egingo dituzu.
	Esan da egin. Abere nekatua izendatu ziotzen tokira baztartu, ta ubelak tartakei lotu ordez, lokiek belarrietatik atereaz aske utzi zuen Arriantxok, berak ainbat korapilla askatu zezazkean zaldi areak etxera bidea artu zezan, ta berari ongi zegokion aitz mokorreraiño jaso muga-zain bikotea.
	—Emendixek oiu egiteko agindua daukat.
	—Zaude apur batean ixilik, toki artuetan jarri gaitezen.
	Arkaizti maldar artandik zetorren bide orraztua izkillupean artzeko eraz, karaitz motrolloaren orpoan etzin ziren, eta orduantxen iru bider egitazko ontzan iduri karraxi egiñaz, eurengandik aldenduxeago pikotxean kokatu zen, irtekun medarra begipean zuelarik.
	Gizarajoa nasaitu zen ordundixek, begi-belarriek beren giltzetatik atera bearrez zijoazenak beste biek ziren. Geroametsaren giliz estutzen ote? Edo, bildurrak kukildutzen?...
	Ordu laurdengo tartea jarri ziotzen Arriantxok, mando zamatu aiek eldu bitartekoaren muga bezela, baiñan berak erdia larregi zuen egin bearrekoa egiteko, ta zaldiaren oinkadak berekix idurimenean zenbatuaz zeramazkien. Lepa-lokia kendu ziotzan zaldia etxera bidean jarria izango zen ziurki, ta ura noraiñotsu joan zitekean neurtzea baiño, etzeukan beste ametsik.
	Iritxi zen une itxu artara. «Oraintxen duk nerea!» Ziotzan barne argiak, eta bat-bateko abiaduraz, arnas-artze bakarra aski izan zuen gibelera zeukan arkaitz mokorra zeartatzeko. Bide batez, mauka lodien itxaroz zeuden muga-zain goseak, ao-bete ortzekin utziaz.
	Begien itxi-zabaldua egin ainbat asti etzuen igaro, zaldiari lotu siñua egin ziotzan tokira iritxi aal izatera, ta berak uste bezela, lepa-lokiek an zeuden utzi zituen tokian. Zaldia joana ordea bere bide zuzenean, eta abiadura artan arrikada bete egiterako, onen belarri zorrotzak aberean oiñotsak somatu, manda-bide arritsu artan urruti barik zirela.
	Ordundixek nasaitu zen gizarajoa, ta aurren artuaz batera, ubelak lotu, ta bizkarrera igo ziotzan eta laukoan jarri, urruti barik zen bide-kurutza artuko zuen arte.
	Arteraiñokoa nola-ala egiñaz gero, eguna argitzean perra urratsetatik eldu zeikiokean-da, etxerako bide zuzena utzirik okerrekora artu zuen, Zegama-zokorako loi-bide biurrietan apur baterako itzultzen zelarik, eta gerora baso soillean sartu zaldian urratsa galdu zezan.
	Oker-bideak gora-beera, lur aiek ezagunak zituelarik, zuzen zebillen gau illun beltzean baso itxuetan barrena, batik-bat etxerako tartea moztu zeikioken bidatxidor azalak utzirik, aruntz-onuntz biurka, tarteka otadietan irten eziñean bederik, eguna argitu aurretik Larrosain-go zabaldian zegoen, eta leenen argi kiñuak Zabaletako ateetan igurtzi zuen gizarajoa, bi gau luze, ta egun osoa etxetik urrun ibilli latzetan eraman ondoren.
	Ibillaldi aspergarriek egitera iñoiz iritxia zen leenago ere, alaere egin zuena bezin latzik egitera, etzen eldu arteraiñoan. Bere iritziz, ez egitera beartu zun makurkeririk iñoiz egin ere, baiñan joanak joan, pasatuek aaztuko ziren-da, etzeroen egiñaren damurik.
	Beti bezela, Zabaletako teillape aseroak sarrerako ate erdikia zabalik zeukan eguntxinta artan ere. Bildua bai, baiñan zirrizkutik eskua luzatuaz, bee-maratilla jira-ta, zuzen-zuzenean emaztea lotan egon zitekean gelatxo medarrera igo ere Joxe-Prantxisko argia. Eskuetan zeraman argizari erroska piztearekin batean, ura zen ustekabeko ikuskizuna...
	Bere erraietako Mari-Pantxiske, amabi ordu leenago, argi emaniko, arrosa zirudien alabatxoa bularrean zuelarik, poz-txorabio arkitu zuen gaixoa...

XIII
SUA

	Aizeak bazuen indar goiz artan. Geiegizko bultza noski une sasoi artarako. Izarren joera biziak adierazmen zekarren egunaren arrotasuna, ta argiaren lertzeaz batean, mendi gandorrak nabartu zirenekoxe, zerupe oskarbitik aize xirrara giligarriak esnaeraziaz zekarkin lurtarren egoera nagia. Eta goi urdiñean, egotik ifarrerako utsarte nasaia, laiño txirdin urriek aldian-aldiro osatuaz zeramakiten. Gerora, barruti egaletara zeuden urritz-tartaka bikutzak, orri-berrizturiko ondo-zigor mengelak bat-besteari txaplaka, jostari gisa aurren, eta luzera, burruka etsian elkar mazpilka ta kimatzeraiño jarri ziren.
	Errotuaz zijoazen gari sailletan, izpi bakoitza ara-ona parpaillen antzo, lur jotzeraiño makurtzen zituen aize dantzariak. Artasail muskerrak orri ezpata luzeak zirdinkatuaz, auek ere lurreraiño kokatuak... Gogorra zen izan ere Maietz pertxentak aizken egunetan orpotikoari utzi ziotzan esker otza!
	Aizean astiñaldiak gora-beera, lan giro zegoen, eta Zabaletako senar-emazte zuurrak, seme-alaba kozkortuenak eurekin zituztelarik, artasaillean zorrotz goiz-goizetik. Lakartuaz zijoazkien lur-azalak urratuaz, sokor-gabiz austen ziarduen erpillik irtenenak beintzat. Gazteentxoek lan ontan zirelarik, larriñentxo biek gurasoen errenkadan jorraketan, atxurrez egiteko aiña ziren-da. Tomaxa, etxe zain betitsu gisara, agorraldi luzexkoaren ondorengo Xantora txikiakin...
	Uztai estuenetan noski sendi xotil ura. Zaarrenak amalau urte, gazte-aroan sartzen bete-betean, osterontzekoek esan geike urtean bat etorri zirela zazpigarren landaretxoa ezik. Auek osatzen noski, azken belaunaldiko zazpikotea. Denak saskipe batean sar zitezkean...
	Mairako aski zirelarik ere, Zabaletan etzen iñor gosez gelditzen. Lan egiten zekiten-da, lanak bere obaria uzten ziotzen.
	Sabela betetzea bakarra ez izaki ordea; larruak estaltzea, edo-ta, aldian aldiroko ainbat emankizun eta zirkilzuloen arreta bizia artzea ere bear-bearrekoa zuten, eta ontarako ugaritasun larregirik etzetorkien, noizean-ñoiz bederik irabazira irten ezean. Urtearen erroan, edo agian bakanago, okel-txekor bat-beste ezik, txanponik zemakien beste iturririk etzeukaten alegia.
	Zabaldu bearreko zaiñak ordea alde askotara. Etxe saria garitan ordaintzen zuten arren, beste zor batzuek erdizka eman bearrekoak ere oi ziren-da. Alegia, etxeko lan-tresnen zorrozketagatik errementariari urte-zorra zela, erriko sendagille ta botiketarako oi zena, Elizaren amarrenak eta abar, geienetan bearkun estuenei arpegi eman eziñean agortuko zitzaien, an-emendik bilduko zituzten irabazi neurtuek.
	Ain zuzen, Zabaletan etzegoen leendiko diru zearrik. Joxamingo amesberak batean-bestean aurreratuetatik zerbait bai noski, baiñan putzu aundirik ez noski. Eta putzu ori, bixkietako Joxe-Prantxisko txikian aur-azitzaroak etzuen gutxien agortuko, ta onez gain etxean jaioko zen ur-erne megatxa ere bai noski. Izan ere, leenen azialdirako bikoteak bear ainbat bular ezagaitik, edo-ta, etxerako astunegi iduritua, elbarrengo Eguzkitzan azia zuten, etxekoa illik edo, etxekoandrea bulardun zegolako. Bost urtetara zijoela etxeratu zuten, eta bitartean ontzurre bakar batzuek urtuko ziren noski.
	Olaxen omen ziotzan amona Mari-Andres urtuak etxeratu zuten ondoreko elkar gozamen aldi eztietan, magalean lo-kuluxkaz zeukaneko abestian:

«...Marrubi muxu-gorria,
urre-gorriz ekarria...
Nere ondotik iges zenidan
mamu beltxak ebatsia.
Orain berriro ekarri zaitu
Aingerutxoak ordea...»

	Alatsu izan ere, alabearrak aterea noski ta ontzako batzuek eskuratu aal izateko beta egokia eldu zitzaion Joxe-Prantxiskori ere, ta bide batez etxetik aldentzeke lantegia egokitu zitzakion. Ezkongaietan amagiarrebak aitaturiko «Prantsesaroa», burubide geiegi barik noski, baiñan ordurako erguen auzo-barrutian, aurrez lanean asiek ziren, baiean-bestean zubiak jasotzeko garbiketan, eta urretenak atereaz, ondoren tren-bide zabala landuaz zetorren giza-sail izugarriari lana aurreratzearren, eta Zabaletako burua etxeko lan-aro estuenenaz at, lansaria urre-gorritan jaso aal izan zuen ustekabeko irabazpide artantxen eraman zituen tartemartekako aldixka batzuek, aalik eta seme-alaben azitzeari burubide emango ziotzen arteraiñoan.
	Aurrena Kortaburu-ta Aregi-ko arrobietan. Arri lanetan ain egokia zela begia bota ziotzen-da, ondoren silleri lanizera artu, ta ontan eraman zituen zezazkeraiñoko irabazegun apurrak.
	Izan ere, arteraiñoan txanponik eskuartean ezagutu etzutelarik, sasoi artarako izugarria zen egun-saria urretan irabazi aal izatea. Sarritan etxeko baztarretan lanik aski izan arren, bear-bearrekoez besteak gaur biarko, ta biar etzirako, atzeratuek geldituko ziren amaika baztarretan. Elkarrenganako eramaneziña ere zerbait izango zuten-da, galtzadunik zegoen famillietan beintzat etzen geldituko iñor aitaturiko prantsesaroan, urre gorrizko diru bitxi aietatik bakarren batzuek etxera begira jarriko etzuenik. Lan-sariaz beste ere agian bai. Tartean-martean, ala-olako esku-langille ardurageak ere-ta, erguen-auzoetako bolatokietan, jokurako griñaz itxuturik, urre-txikiak pirri-parra eskuz aldatzen omen, eta berez argia zenak, edo-ta, boletan maiña apurrik izanaz beintzat, irabazpide izan zitekean.
	Baiñan goazen Zabaletara. Lanak lan, leendiko ixil-ibilliei ez ziotzen utzi Joxe-Prantxiskok, etxerako obaririk ez bazertokion ere. Izan ere, lau aizetara zabaldua izaki sona arrigarria, ta egunargitan etxean, edo iñoren mendean lan gogorretan jardunaz gero, lotaratu gabeko gau etsiak, aldian aldiro orpoen gaiñean igaroaz zebillen...
	Egoardia urreratuaz zijoen, eta jorraketan artu zuten arta-sailla ondarretan orduantxen. Aizearen erabateko bultza zerbait etenaz zijoela zirudian ordu artan. Ain zuzen, egoa gaztelaize naastuarekin uztartu zen, eta bat-bateko erausiari utzi, tartekako zurrunbillo arro batzuek erakutsiaz.
	Otorduaren giliz ziarduen une neurtu artan, ustekabeko karraxi larriei oiartzun eman ziotzan arta-soroz ezkerretiko epaitz maldarrak, eta atxurlarien kaskako leloa abian ixildu...
	—Sua...! Sua...! —Deadar zagian Tomaxa estuak, ixtillu galgarri artan billobatxoa gona mendeletan txilioz zuelarik—. Zatozte azkar...!!
	Bai, sua zen zorigaiztoan...! Zabaleta, bizitza bikutz zen teillape nasaia, suak menderatuaz zeroen... Kee-moltso lodi illunak bat-bateko arrotzeari emanaz, Makatza-erreka luzeeroa abian estali zuten, eguzkia bera ere gorri-more jartzeraiño...
	Bizitza bietakoek gogor asi ziren larritasun beltzean ura jaso, ura bota. Neska-mutilkozkortuek Aztiri-auzora indar billa irten. Ukulluko abereek kataietatik askatu zituzten. Baiñan zoritxarrean, ontan gelditu ziren...
	Aize maltzurran astiñaldiak, teillatuaz gora altxatzen leioetatik irtenaalako gar-moltso bildurgarriak, eta egiñaz ziarduen guzia alperrikakoa noski, etzegoen egitekorik...
	Eroen gisa sartu-irten ziarduen inpernu bizi artandik, iñork etzekiten zer joka-bide artu. Emakume ta aurrek karraxi gorrian... Surtan zilimoltzo galtzadun itxutuek... Une negargarria! ...
	Gaitzerdi auzotiko laguntza eldu zela, etxekoek surtatik atzeratzea baiño etzuten egin, bat-batean orma erre aiek irikiaz gain abeak lurra jo zuen.
	Dardarako arez batean auts moltso izugarria altxa zen txingar sutuez naasian, eta aize zurrunbilloak arrotzen zuelarik, inpernu bildurgarria zirudian inguruetatik arnasestuz iritxiaz zetozenentzat.
	Baiñan negargarriena ondoren zetorkien. Luix-Mari, amalau urtetan zijoan semea, auzoari dei egin-da eldu zen ezkeroztik, iñork etzuten ikusi. Mutillaren aztarrik etzeukaten. Ura zorigaitz ikaragarria!...
	Abian senideetan batek eman zuan onen berri ziurrena. Alegia, goiko gelara igoa zela une bat lentxoago. Deadarka asi ere bakoitza berekix, baiñan erantzunik etzetorren... Barrendiko zurubiek suak janak ordurako, ta erio itxu artan bazen-ezbazen garbasta leio-sapaillora luzatu, ta orma erdi erre aietandik arriek dindirriz zirela, arriskuari bildurrik iñoiz ez ziotzan Joxe-Prantxisko itxutua igo zen semearen billa, auzo-mutil sasoiko bik ondoren jarraitzen ziotelarik.
	Uste bezela, mutilla an zegoen lur joa. Tenteleko baten gaiñera zubi egiñaz, eta teilla zatien azpian txingartuak zeuden satanga batzuek gerriaz goia estaltzen ziotelarik. Ura zirrarakoa! !
	Nola-ala jasoa, baiñan jetxi aal izan zuten lurreraiño. Zorigaiztoan jaso zutenerako ordea Luix-Mari gorputz zegoen... Buru bularrak maillatuak izaki, errukarria bat-batean lertua zen, lertua, ta erre naastua ere ordurako. Besteak beste, ortz-karraska estuek ziren ordundixek...
	Zabaleta surtan zegoen berri garratza, aotik-aora aixa zabaldu zen erri osoan. Ordu buruko gora-beera zen guzia, baiñan zerbaitetarako gauza zenik etzen bertara joateke gelditu. Erri osoak bide bat artu zuen. Apaiz, ta alkate jaunek ziren bertara leenen zaldiz iritxiek. Ain zuzen, mutillaren gorputz illa eskuetan artu zuten une garratz artantxen iritxi ere. Nora-ara jaso zezatela auek agindurik, urbillena zegoen teillapera, lau galtzadun sasoikoek, euren soin-arropa pizerrez estalia, Makatza basetxera alabearrez.
	Ezbear ikaragarri ura aski izan zitzaien zabaletarrei euren amets guztiekin lur jotzeko. Auspillo bat baiño etzen gelditu zeukaten guzia. Esku-arte urria... Eguneko jaki zituzten gari arto, ta osterontzekoek... Oe-arropa ta soin-jantziek... Bide batez, une buruko lanen obaria, ta eguneroko babes zitzaien tellape bildua, auspeeko erratura biurtu ere une motxean. Denak suak kiskali zizkien, arru gorrian gelditzen zirelarik... Alaere, beste biderik etzeukaten errukarriak, gertatua onez eraman baiño.
	Bestalde, bazegoen zer egin aski familli errukarri ari burubide emateko. Txapela bete legor ez zitzaien gelditu-ta, aurrerantzean nora-ara babestu bearra.
	Zuzenketa lan au, alkate jaunak bere bizkar artu zuen. Aurrena, etxe-nagusiari gertatu zenaren berria ematea zegokion. Oñati-ko Gomendio tarteria izaki, ta senitarteko banaketak egin ezkeroztik, Madriden bizi zen emakume baten eskuetara itzulia zegoen Zabaleta basetxea, onek, ordea, odoletiko bat Oñatin zeukalariak. Onekana zuzendu zen aginteri burua, ta bertara eldu zedilla bere begiz ikusi zezan alegia. Artean txingar bizi zegozan abe ta kiskalduriko orma beltzak ikusiaz, sendi errukarriaren ezbearra obetoago ezagutu zezan noski. Biaramonean igo zen nagusi-ordea, ta bizitza bietakoei jaramon eman ere, gerorako zuzenketen asmaki.
	Etxejabearen erabakia jakin bitartean, onek bere iritzia azaldu ziotzen. Alegia, esku-lana euren gain artu ezkero, etxea jaso zitekeala berriro.
	Ontara izatezkero, gertu zegozen maizter biek. Egurra bazegoan Zabaleta-ko eremuetan etxeak bearko zukeaneraiño, ta garaian bota ta lantzea etzen beste munduko lana. Zegoenez gaiñerako arri inguratzea ere ez zitzaien gaitz iduritu, auzoaren laguntza begi-biz ikusten zuten-da. Ortarako beso indarra iñork ez ziotzen ukatuko, batik-bat Joxe-Prantxiskori, berak on-egin ziotzenen aldetik ezagupen ugariak zeuzkan-da.
	Zetorrena zetorrela, Madrideko erantzupenaren itxaroz gelditzen ziren. Baiñan arteraiñoan legorpea bear zen familli negarti aiek babestu aal izateko, ta Arriantxotarrak beiñik, nola-ala urrutira barik moldatu zuten. Arri betera zeukaten artegi urrian noski. Beebarruan, ukulluko abereek, atez kanpora su-tokia, ta gain-zurriñean bat eta bestek emango ziotzen berogarriz ta abar, lau arakiz itxirik, antxen artuko zuen sendi errukarriak aldi baterako lo-lekua.

XIV
ENTZUNAK KEZKATUA

	Urte sasoia aurreratzen zijoakien. Uzta erdiz-purdi bildurik zegonerako, osterontzekoa eskuetara etorria, eta leenen egunean kukildu zen legorpe txatxar artantxen zirauan arteraiñoan Zabaletako sendi errukarriak.
	Bilduaz zijoazen arian, gari, olo, zikirio ta abar, auzoan an-emen legorperatuek zeuzkaten, abereentzat lasto ta belarra metetan tolesturik, arto babarrunak, gaztain da sagarrak bildu egunetan, eta lepaka bat nun sartu legorrik gabe agertzen ziren zoritxarrean.
	Izan zuten ainbat tarte etxeberritze lanak aurreratzeko, baiñan usteak ez zijoazkien aurrenetik ikusi, edo-ta agindu tankeran. Etxejabearen iritzi ta erantzunan zai luzaro egon ziren, eta bitartean onen ordezkoak adierazi bezelatsu itzak mantenduaz zijoazen, ustekabeko akats pirrin bat-beste azalduaz eta konponduaz, oiñatiarraren irizpidera eroriaz noski. Bide berean, Joxe-Prantxiskok lan da lan ziardun bizi-leku berriztatzeari leen-bai-leen legorra eman aal izateko.
	Uste bezela laguntzailleak ugari zituen Arriantxo apalak. Agian gertatu zitzaionagatik palast, egiñak, edo-ta leendiko on-egiteaz zorretan zeudelarik, egunero zijoakion besaindar berria.
	Ez uztarri, ez gurdi gelditu zen gizarajoa, alaz ere era guztietariko laguntza zetorkion, eta zortziurren buruan suak kiskaliak utzi zituen zakar pillo izugarri aiek, nora-ara kendu zituzten. Zinzilik gelditu ziren orma erre beztuek bota, ta gauzako zen arria aukeraturik, eta onen osagarri bearko zena inguratua zeukan, etxeak eraman zezakean zura botea, ta arotzen agindu zai zegoen etxeak artuko zuen neurrietara ebaki ta lantzeko. Berak egin bearrekoa aurrez egiña zeukan.
	Alabeiñik bearreneko zen alderditik bero usai gutxi zetorkien zabaletarrei. Bein-birritan Oñatiratu zen ezeren aztarrik zetorren galdez baiñan garbitasun gutxi, edo baterez alde artandik. Nagusi-ordeak etxe-jabearen ozmena mai-gaiñeratzen ziotzan itzean-itzean. Apika... Ariltzeke zegoen matasa mai-azpian ez ote zegoen gero....
	Zena-zela, zusmo okerrak arro-arro zebiltzan erri barrutian. Zabaleta salgai zegoela... Leendiko maiztarrei erosi aal izateko geixkoren eskaera egin ziotzela... Basarria alakori eskeiñia... Bestelakok ainbat agindua...
	Arritzekoa ez izaki, Zabaletara ere eldu zitzaien belarri ertzera, erla-mando burrunda gisa ao-belarri zebiltzan berri beltzen aztarrak, eta ezingo ziran egon luzaroan egia ziur jakin gabe.
	Etzan izan ere lo egoteko jaioa Joxe-Prantxisko argia, ta nagikeri barik aurrez legeen berri jakin aal izan zuen. Itz emanak etzuten indarrik noski, baiñan egindako lanen obaria eskuratu zezakean nola-nai zela ere, ta alderdi bateko esku-kakoa berekin zeukan, eta bear ziren zuzenketak egin asmotan Oñatira bidean jarri zen berriro. Oraingoan ozpindua noski zenezko jauntxoekana. Esanak esan, aginduek agindu, atzera edo aurrera egitea burutamen artua.
	Goiz artan ere ez ziotzan egunsentiko loak nagitasunik utziko Arriantxo ariñari. Txoriek bezelatsu goiztar bere eginkizunetara. Ain zuzen, Oñatirako joan-etorriaren aurretik egin zezakean-da, Zarabain-dik Oazurtz tarterako larre-saillak zapaltzea egokitu zitzaikion galdua zuenezko artantzu baten ondoren. Bana-banaka artalde bakoitza maxiatuaz gero, amarrak alderatsu etxeratu. Gosari-legea egin, eta kezka zetorkion alderdiruntz abiadura artu ere, egoardi berandurako bederen itzuliko zenezkoan.
	Jan zuena zinzurrean zuela noski, Urkuilluko gaintxoa arturik, Elorregi auzoan barrena Udana-bentara zuzendu, andik gainbera, Olabarrieta-ko etxaaldea aldez-alde, zeartatuaz Oñatiko etxaarte bilduan sartuko zen.
	Orpoek dantzatua noski, ta Eliz-dorrean amaikaterdiek ziranerako, San Lorentzo-ko ateetan zijoen oiñezko ariña.
	Emen, bazkal-aurretik oi zuen ibilitxoa egin ondoren, eskuetan makillatxoa ara-ona, etxerako itzuleran zijoen gizaki elduarekin bateratu zen. Au patxadaz zijoen, Arriantxo laisterka txikian edo alatsu. Bide batez, bien ointartea bateratuaz, elkarrekin aiko-maikoan sartu.
	Au, ta beste, itzak izpide, nuntarra zen galde ziotzan oiñatiarrak.
	—Urrutikoa ez adiskide. Legazpiarra nauzu.
	—Kontxo! Neu ere angoxe jatorria naiz-ba... Albitxu-ren entzuterik izan aldezu iñoiz?
	—Nik dakitala beintzat ez... Jakiña, erriak ingurumari zabalak ditu-ta...
	—Nola izango duzu... Belaun erdi bada, aitaren jaiotetxeak lurra jo zuela... Nere ama zena ostera gabiriarra zen... Beeko etxe-ko alaba.
	—Jas! Beeko-etxekoa...? Joxe-Mari tarteriko dezu beraz...?
	—Birleungusu egiten gera. Ain zuzen, eranegun alkarrekin bazkaldu genuen, eta orain aldian beintzat esku bete lan badabilki. Izan ere, bizi guzian maizter izatea-ere zerbait-eta, basarria erosi nai zukean...
	—Basarria erosi?
	—Bai. Obeto esateko, erosia du iñolaz ere, bi bizitzakoa omen.
	—Ez nekien alderdi aietan etxerik salgai zegoenik.
	—Urbil zuenezkoa aitandu zigun bada. Joan zen udaberrian errea omen-da.
	—Ortara Zabaleta bearko du izan, osteroan ez dago inguruan suak kiskalitako beste etxerik. Baiñan arritzen naiz ori izatea ere. Maizter berak nagusiarekin konponduek direla-ta, berriro jaso otsean dire beintzat.
	—Ez nizuke esango zuk-diozuna den edo ez, dena delakoa, erosia izango du noski. Itzez beintzat konponduek omen.
	—Arranetan... Etxe berritzea galanki kostako zaizkio baiñan, diru egingo zuen etxaalde arrek. Inguru nasaiak dauzka-ta...
	—Amabimilla errealetan izatekoan iñolaz ere...
	—Lau orma erreak egiteko dirua da baiñan, zuk diozunean ez da gezurra izango... Aizu-ta, erosi duenezko etxe-jabea emen bizi alda?
	—Emengo jatorrikoa bai noski, baiñan orain Madriden bizi dela-edo... Emen bizi dena ordezkoa da. Au omen bere artu-eman guzietarako izendatua, onekin egiñak ditu tratu bide auek guziak.
	Onenbestez banakatu ziren oiñezko biek Bidaurreta-ko bidekurutzean ezker-eskuma. Joxe-Prantxisko jakin zuenarekin izotz koskor biurtua, odolak ordea irakiñaz zijoakion, geroxeago ikusiko zuen jauntxoak egin ziotzan saldukeriagatik. Bide batez, jelatua ta txingar bizi.
	Alaz ere, Joxe-Prantxiskok gizonki mintza ziotzan zelazko nagusi ordeari zegokion nortasuna gordeaz:
	—Estutua natorkizu gaurkoan jauna. —Onen aurrean exerleku biguiñean jarria, ta belaun-katilluetan esku zabalak zituelarik ziotzan—. Orain artekoa nola-ala egin degu, luzaro ordea ezin dezakegu itxoin. Arto babarrunak eskuetan dauzkagu, gaztaiñak erdi eroriak, alatsu sagarrik geientsuek. Negua zinzilik, eta gu artegi zirtzil artan, eskuzabala bete legor batik ezingo gera gelditu. Jakin bear det etxea jasoko den edo ez. Auxen jakitearren etorria nauzu, eta zuk esan eziñezkoa bada, Madridera bertara joatea baiño ez dagokit.
	—Leenik ere esana zauzkat ni ez naizela iñor erabaki ori artzeko. Etxekoandrearen erantzuna aurreneko bear dut. Uste dezu nere esku egon izan bazen onezkero paite antzu aiek ez zirela jasoak izango? ... Beraz badakizu ni ordeko baiño ez naizela.
	—Bai, banekian ordezko baiño etzerana, ta itzak legunak dituzula ere ikasiaz noazu. Baiñan itz soillak, antzuek. Egintzak ikusi nai ditugu, ta ez agintzak...
	—Kontu gero zer esaten diarduzun! ... Badakizu norekin ari zeran izketan?
	—Badakit bai, zoritxarrean... Eta utzi itzatzu legunkeriok beste baterako, ta garbitasun apur bat eman.
	—Nola nai dezu garbiago eman dizudana baiñan?
	—Guzi-guzia den bezela esanaz. Eskaera eskeinteak erabilliak ditezuenez, eta leendikoek geu giñan ezkero, arrazoizkoa izango zen itz erdi bederik aurrez ematea. Edo-ta, gure txanponak ez alziren aski?...
	Izotzetara erori zela zirudian zelazko jauntxoak, Joxe-Prantxiskoren arrazoi juxtoek lotsatua noski. Baiñan ateari maratilla nola-ala jarri bear-eta, zuri bezin saltzaille, berak egin zituen naspilkeri guztiek estali bearrez, geroztik legunkiro artu zuen mintzaira:
	—Jakiñean egoteak ez dakarkit kalterik, itz egiñaz konpondu gindezke-ta...
	—Konpon gindezken, eta beste norekin bezin jator agian. Amarmilla gatik, edo-ta zerbait geixkoan ere. Bai alzenekin eskaera orri erantzungo genion edo ez?...
	—Baiñan ziur zaude ala delakoan?
	—Niri belarrietara eldu zaidana esaten dizut.
	—Zuk dakizun ainbat ez nekian gizona. Zerbait bai, erdizka bakarrik, eta orrexengatik ez nizun oiñurrangoan txistik aitatu. Onanean, etxekoandreari norbait elduko zitzaion, ta berekixko tratu-giroan sartu-edo, litekeana da. Etxea berea da-ta...
	—Berea da, ala, berea zen? ... Orain beintzat, an ez dago orma erreak izan ezik beste aitatzekorik, eta aiek ere bide okerrez salduek. Jakingo dezu noski berria jasotzeko egin den guzia nerea dela, ta lan guzion obaria eskuratzeko eskubide oso-osoa detana?...
	Legunki mintzatu zen jauntxo biurria une berean mutu gelditu zelarik, Joxe-Prantxisko beste esanbearrekoek barnean gordeaz, ta egun batzuek buruan azalduko zitzaiola agindurik, etxera bidean jarri zen.
	Eguerdi aurtxoa ordurako Oñati-ko enparantz barrendik igarotzean. Bazkal ordu egokia noski, goizean artu zuena anka-orpoetaraiño jetxia izango zuen-da, baiñan ala bearrez txanpon bat bear eta, bera etzuen aldean, eta okerrago zena, ez jateko gogorik ere, bide batez gogait egiña, baiñan etsipenak mendaratzeke, Udana-bentarako bidean jarri zen, toki ezagun ura noiz zapalduko, ta gainbeerakoari eldu aal izateko tirriz.
	Bidealdi luze artarako pentsakizun bakarra jaso zuen errukarriak, alaere bakarra zeroelarik, jira-biraz artu bearrekoa zerbait argitzekotan. Bai, nagusi-odea gezurretan zebillena oso-osoan ikusten zuen, beeruzkoan zenezko zaldun elduak esan ziotzanetan. Etxekoandrearen ixillean ibilli zitekeana ere jaiotzeko aiña zen. Baiñan izugarrien zitzaiona, urreeneko atekoa aren ezbearraz baliatzea... Au zitzaion sinisgaitzena.
	Negar-muxiña geroztiko bidelagun aldengaitza Arriantxorentzat. Errukarriak, zorigaitz guzien tartean ordea, argi izpi medar bat bazeman berekin. Ain zuzen, amairu urte joanak ezagutu zuen arabar aundizkia. Iñoiz zerbaiten bear izan ezkero, arekana azaldu zedilla esan ziotzan zaldun argia.
	Bestekoz ordea, argi pirrin uraxen itzaltzen ziotzan atsa ere bazeroan barne naastuan. Egun batzuek buruan eskuratzea aginduriko zera, bere artan aitu zela alegia. Nexkaren gaixotasunari ez ote ziotzan igarriko?...
	Korapillo au gora-beera, aldiro negar malkoek dindirri, ostean barne suak txigortuaz, nola-ala iritxi zen bere lurrera. Gogoz auldua, ta soiñez aulago.
	Etxola pizerraren saietsera zegoen gaztain-ondoaren enporrean exeri zen iristeaz bat. Buru-makur errukarria, sendi ozmindu arren negarra berriztatuko zuela idurimenakin ain zuzen ere.
	Ama Tomaxa oilloei arto parraxtak boteaz urrean zegoen. Pantxike, ate mokoan exeria, ta soin-arropak konponketan ziardun. Abereen eginkizunetan zebiltzan neska-mutillek ere urreratu ziren zer entzungo. Baiñan Joxe-Prantxiskori aldian otzago, egonean mamirago zijoakion ixilpekoa.
	Andre biek, oni oztasuna nabariaz dardara larriz jarri ziren. Alaere, ama naigabetua izan zen aurrena aria ardatzari eman ziotzana:
	—Eta... Zer berri dakartzu? Ezer egin aldezute-edo...
	—Gauz onik ez ama. Etorkizun gorrien mendean eroriak gaituzu.
	—Zaude ixilik gizon! ... Ez aldu beingoan berrizten asi asmorik-edo? —Ziotzan emazte negartiak.
	—Bereak, eta bost jaurti diotzat gizon saltzaille orri, ta ikusiko dugu zertara erortzen den.
	—Saltzaille diozu?
	—Bai, saltzaille... Igaroak diren illabete auetan salduak egon gera, ta orain azkenik, etxea saldu digu naaspildaritzar orrek.
	—Saldu duela?... Nori ordea gure berri barik?...
	—Iñolaz ere, Zabaleta eskuz aldatua dago. Ez dute gurekiko errukirik izan saltzaille-erosleok. Beeko-etxeko Joxe-Marik erosia omen... Guzia ezjakin egin dit gezurtitzarrak, baiñan bidean gizaki batek esan didanez, itzez beintzat, esku-aldatua daukate.
	—Eskera bagoazke orduan!... —Malko lodiez naasian irten ziotzan Tomaxari—. Artu ditugun nekeek ez dire alperrikakoak izan...
	—Argi murritz bat badaukagu oraindik ama. Gazteizko aberaski arekana joan bear nintzake. Bear bada, erosi aal izateko dirua aurreratuko liguke, ta ortara, eskeintea gaindik joaz, eskuratu genezake.
	—Noiztik jaramonik egin ez dizu-ta... —Pantxikek irripar gisa.
	—Alabeiñik, gertatu zaigunan berria eman ezkero, ez ligukela ukatuko nik uste. Bearrean lagunduko zidala agindu zidan-da...
	—Iruditzen zaizu?
	—Ni ontan nago.
	—Agindua bat... Emana_bi...
	«Artzeko zaarra zor bizi!» Emazte saminduak asera emaniko esakunaren ospel alderdia, bere baitan entzuten zuela zeritzon Joxe-Prantxiskori, baiñan etzen kukildu alaere.
	Ao-bete gogo barik jan eta oitua ez bezela egun argitan artu zuen ibilbide nekatsua.
	Irten zan bai, ta noiz biurtuko zen ezjakiñez. Egun bi, iru, agian... Zetorrena ikuskizun, ta bitartean nasai egon zitezela etxekoei arrendurik abian aiekandik aldendu zen.

XV
ERRUKIAN ITXAROZ

	Orduak aurrera zijoazen. Arratsalde-leena moztuaz noski. Eguzkian argi pintzak tantai orritsuen tartetik kirikaz zijoazen abian, Joxe-Prantxiskoren zankoek ere nekatuak noski, baiñan ibil-miñaz, dantza-guraz esan leike. Goiz-goizetik orpoen gaiñean zebillen arren, etzuen Arriantxok artegi zirtzillean kako egin.
	Teillapeko izan zuen maiztar lagunari jaso zuen berria eman, euren irizpideak aztartuaz asmo bateraturik, amaika bider amets egiñiko baztar kupiragarri artandik etorpide aseroan billa zijoen bidazti xotilla.
	Oitua etzegoen bideetan jarri ere ain zuzen. Udana-bentatik barrena, Aizkorriko mendaitza zeartatuaz, Araba-zelai zabaldia artu asmotan noski.
	Sandrati-ko manda-bidea saietsera utzitzera zerk eragin ote Arriantxo minduari? Urte batzuek joanak, ao-zabal utzi zituen muga-zain gose aien bildurrak edo, ez ote bide au artueraziko? Agian, egun argitan ibilli bearraren kezkaz aukeratu basa-bide izkutua...?
	Bazitekean zerbait orrelatsu izatea, baiñan aregatik,... edo onegatik, leendik etxekotzat zeukaten Narbaxa-ko sendi biotz zabalak artuko gaberako ostalari.
	Biaramon goizean goiz Arabako zabaldiek orpora utziaz, egoardirako uri-burura iritxiko zen. Illunetan ezagutu bide zituen lur zelaitsu aiek ongi itxatsiek izaki, bide galtze batik zapaldu aal izan zuen idurimen zeraman jo-muga ixilla.
	Ondorearen ametsa, bide batez, poza edo arria ekarri zeikion jauregi nasai artaratzean, sarrerako ate nagusira zuzendu zen ausart bezin lotsati. Barrenean tankakoak emango zituen ezkillaren kataiei tira egiñaz, ate aurrean kokatu zen nor zetorrenari itxaroz.
	Ogeitsu urteek zapalduriko andrezko liraiña aurkeztu zitzaikion abian. Bat-bestearentzat ez-ezagun, eta tankeratsu artakoekin ala oitua-edo, ez ziotzan arrera xamurregia erakutsi itxaromenez itxutua zijoen galtzadunari.
	—Egunon gazte! ... Nagusi jaunarekin egon nai nuen-ba, baldin aal baleza...
	—Nagusiarekin... ?
	—Bai... Okerrik ez baletorkio beintzat...
	—Barkatu gizon. Oker aditua-edo etorriko ziñan... Etxekoandre alargunaren mendeko dago guzi au.
	—Nere ustetan zuzen nenbillen bada... Neskamea zaitugu noski? Etorri berria-edo etzera izango?...
	—Lau urte badamazkik beintzat eta...
	—Beste ainbat, eta lau geiago ostera, ni oiñurrena egon nintzanetik. —Parre-irriz ziotzan nexkaren arrera ikusteaz.
	—Dena-dela, esango alzenioke beraz etxekoandreari, berekin egon nai nukeala?
	—Mesedez esaidazu zeiñengatik arrendu.
	—Mesede barik. Arriantxotzaz aitandu zaiozu.
	Ospeletik eguzkira bezelatsu aldatu zitzaion aurpegia, kili-koloz artu zuen neskameari, ta leendik izenaren ezaupide zukean gisa sarrera eman ere, bi-iru maillatxo igoez zen gelatxo apain batera.
	Arin jetxi zen jauregiko etxekoandre ezaguna, ustekabeko albiste pozgarria mirabeak eman ziotzanez bat. Bein-birritan bururatu zitzaion zorretan gelditua. Azaldu asmoek artu ere bai Joxe-Prantxiskogan, baiñan luzarora aaztuaz noski, ta ondorengo ezbear latza eraman bearrak ito ziotzan leenen beroan gili-giliz somatzen zuen onginai berdingaitza.
	Leenak-leen, poz-dirdirio aurkeztu zitzaion alargun samindua, Arriantxo ikustea gutxien uste zuen une zoriontsu artan.
	—Pozten nauzu etortzearekin! —Ziotzan alargunak besarkatuaz—. Zurekin zorretan nengoen-da...
	—Ez andre. Ez natorkizu artzekoen billa, nik egiña geigoz artua joan nintzaitzuen... Bear bada, aurren artzea litzake baiñan... alaba... zertan gelditu zen?
	—Barkatu aitandu eza. Zuk esan bezelaxen pixkortu zen errukarria. Jostorratza baiñan xuxenago igarri zenion. Esandako egun ta orduek alaxen bete ziren. Gorputz arkitu zenuen emakumea, gaur iru aurren ama da. Madriden bizi da. Naiko zukean berak ere zurekin egotea...
	—Pozten naiz ala izatearekin...
	—Abian ordea, beste zoritxar batek zapaldu niñuen, eta betiko beltzez estali... Goizetik gabera, eriotzak eraman zidan nere senar on-utsa...
	—Zeruan gerta bedi... Gizarajoa...
	—Esan dizudanez, poz bete giñan egunetan zorigaitz izugarria gaiñera erori.
	—Alabearra... Denak guretzako daude-ta...
	—Zerbait aitandu genizugun aldi artan, sendagille sonatu baten bidez zuretzat zerbait eskuratze ta abar... Ontara ziren gure asmoek, Gure arteko eginkizuna beteaz, basaurde eizean egun batzuek igarotzea. Jaun orren semea, gaur nere sui dut, eta aita-semeek eginkizun orrekin etorriek ziren... Alabaren eskua gurasoei eskatzera alegia, ta eizera irten ordukoxe ezbear ikaragarria. Lagun artean solasean zeudelarik, bat-bateko eriotza gaiñera. Ez bat, eta ez bi, tiro galdu batek arrapaturik, uxo bat bezelaxen joan zitzaigun betirako.
	Alarguna min guziak adierazten zijoakion bitartean, Joxe-Prantxisko kupiraz begiek negar-ñirñiraz zegoen etxekoandre bakartiaren aurrez-aurre. Agian, ezagun zaarraren azken erioa berritzeak ukutuko ziotzan biotz minduan. Apika, egungo estualdi ta ondorea illun ikusteak, ez ote ziotzan palast eragingo?
	—Bai, gizonok ain aaul gera ezik, gure poz aldi urriok, negar, osin biurtzen zaizkigu sarriro.
	Zori okerrez, gure etxean bai beiñepein...
	—Guk ere, izan degu bada zertaz negar egin...
	—Okerren bat ez baiñan?...
	—Naikoa oker zoritxarrez... Okerra, ta okerkeria bide batez.
	—Zedorrek esango didazu zertaz...
	—Etxea erre zaigu andre...
	—Etxea erre?... Aitaren .. Semearen...
	—Bai, ta onen aazgarri, beltzagoa dena... Itxutasun  ikaragarri artan semerik maiteena suak kiskali etzidan-ba?...
	—Ez idazu esan! ... Jaungoiko maitea! !
	—Ikaragarria da guri gertatua. Aitandu dizudanaz beste, ukulluko abereek soil-soillik atera aal izan genitugun, gaiñontzeko eze-igarrak an kiskali zitzaizkigun, bide batez larru gorrian gelditzen giñalarik...
	—Basarria zeurea altzenuen?
	—Bai zera... Orrexegatik berriztatu zaizkigu aaztuaz giñoazen negarrak. Nola-ala berriztatzeko, ustez konpondu giñan, esku-lana gure bizkar izatekotan alegia, etxegintzarako bearko ziren zeraz antolamenak egin ere bai, ta gaur biarko, ta biar etzirako, gerozaz otzago emaniko itzetan... Geroztikoan ardientzat genukan aterpe medarrean bizi-bide egiñaz goaz, baiñan besteak-beste, azkenean ostikakoa... Nire berri gabe beste norbaiteri basarria saldu ez diotza bada?...
	—Ori gaizki egiña dago. Zeu ziñan leenengoa.
	—Ala bear beintzat. Baiñan norbaitekin itzak aldatuek omen.
	—Itzak bakarrik?
	—Oraindaiñoan itzak. Paperik ez dute egin. Onetxengatik irtekune bakarra ikusten dut. Bixkor ibilliaz eskuratu dezakedala onanean, agindua daukatena gaindik joaz noski. Au egin aal izateko ordea, dirua bear, nik ez detana...
	—Badakizu laguntzeko gaudela.
	—Ain zuzen ere, burubide bat artu aal-bageneza nendorren zeuengana.
	—Zenbatsu naiko zenduke?
	—Ez dakit bada... Amabi milla errealetan itzak, emanak dire iñolaz, eta eskeinte ori zapaltzeko, pare bat gaindik aski direla uste dut. Baiñan egindako lanakin ordea iru jetxi dezaioket, esku-artean ere batere batik ez gaude-ta... Amar milla aurreratuko bazenida, gure sendiarentzat bizia litzake.
	—Aurrez irabazia daukazu au guzia ta geiago ere. Gure bear estuan, zu izan ziñan guretzako arnasa, ta orain zure bearrari uko egingo banioka, ez nitzake izango biotz gabe bat baño. Bear dezun guzia utziko dizudala gogoan artu zenezake.
	—Milla esker andre. Estutasunetik ateratzen nauzu.
	—Aizu-ta, noizko nai dezu?
	—Azalduko natzaizu. Aurrena nagusi ordearekin jokua irabazi bear...
	—Ez alda nagusia bera inguruan bizi?
	—Bai zera... Madriden.
	—Madriden? Ez datoz gauz guziak oker, nere suia legegizon da-ta, bear bada litekeana da zerbait egin aal izatea. Bizi tokia zer etxaldetan daukan jakingo dezu noski?
	—Onako papertxo onek argitazten omen du. Baiñan, ni oker ez banago, izaiña bienbitartean dugu. Maiztarren gorabeerak zuzentzeko jarririk daukan delazko jauntxoan azpikeriak diralakotan nago.
	—Uste ori badaukazu, zergatik ez diozu etxe nagusiari gertatuaren berria ematen? Azpikeriz belabil, ez lukete itzak indarrik, eta leenetan geldituko ziñake. Jakiñean balegoke ere... Zer demontre!... Bear bada maiztarra litzake leenen itza daukana, ta lege-peko den edo ez jakin dezakezu beintzat. Ala izanik, nork lagundu tarterian daukagu.
	—Atariko atean balegoke... Pozik esango niotzake esan bearrekoek, baiñan ura an dago, ta ni emen.
	—Mendiek ez dire aurkezten, gizonok ordea, tarte-marte ori moztu dezakegu.
	—Nola nai dezu ni Madrideraiño joatea?
	—Zergatik ez? Zu, nai izatera jarri zaite, ta gaiñontzekoa nere gain legoke. Ori ta geigoren zorra badaukat zurekin-da.
	—Eskergarri da zure biotz zabala, baiñan...
	—Joan-etorrirako zortziurrena dezu gora-beerako guzia. Zaldi bikaiñak dauzkat, bi morroi ere nere mendeko, ta bietan bat bide lagun izango zenuke. Aruntz irixtean, bizia zuri zor dizun nere alabak etxeko artuko zindukana ere zalantzik ez dut, eta egin bearrekoek egin bitarteko laguntzaille zendukake. Beraz, zure esku dezu guzi-guzia. Bear bada, eskuetan daukazu oraindik leenetan maiztar jarraitzea, edo-ta apika, besarriaren jabe izatea.
	Bein da birritan arrendurik, azkenik ere etxekoandre leialaren esanetara erori zen Arriantxo amestia. Arratsalde buruan bakoitzen irizpideek aztertu zituzten, eta pozez eta kezkaz, amairu urteen buruan bigarrengoz, jauregi nasai oparoan gaberako ostalari gelditu zen.

XVI
GAZTEIZ-TIK MADRIDERA

	Goiz artan, jauregi nasai artako morroi goiztarra zen, leenen orduei eltzera zegokiona. Aurreko illunabarrean, zaldiei arretaz burubide eman ziotzen arren, irteera leentxotik alea eman, orraztu, ta zegozkien apainketak egitea bere..gain zeukan-da.
	Bostak gutxi-gora-beera orduantxen, eta mirabe onek berak Joxe-Prantxiskori dei egin ziotzan belarri ertzera.
	Gauleenetik loa ondu eziñik zelarik, unerik gozoenean orduantxen zegoen. Alaere, aopeko deadar zirtzillak ario altxarazi ostalari arrotza.
	Neskameak zerbait beroakin balurra ausi ziotzen, eta ateetara jetxi zirenerako, beste morroi elduak, zaldi areak ubeletik zeuzkan bidealdi luzeari eldu aal izateko prest.
	Ez nola-naiko zaldiek. Eskuetara ongi eziak, okelaz sendo zeuden, soin egokiak zituzten, eta bideetan jartzeko giliz zirela zirudien. Bigungarri ta petralak arretaz ornituak zeuzkaten, larru onduzko exerlekua ertzaren jira-bira urre iduriko iltzez josirik, eta artille kardetuzko litsak txurri-gorri zinzilik, soinkurutzetara ubel zabalez lotuak. Lepa-lokiek tarteka kaskabikuz apaindurik, ain zuzen, oinkada bakoitzeko dindirri atseginkorrak, zaldi ta zaldizkoei jaikia ematen ziotelarik.
	Ibillaldi luzeetarako oi zituen jazkeraz apaindu zen morroi sasoikoa. Galtzak estu, atze ta iztar bitarteak larru zimelkiz azalbituak, gerrikoa guziz zabal, eta jaka motz estua.
	Joxe-Prantxisko xotillak ere, gutxienaz intsentso egunetakoek izan zitezkean soiñean zerozanak, baiñan larru-abarka ariñak azmantar txurietara lotuak ezik, osterontzekoak bruxa beltz dizdirakor luzeak estaltzen ziotzan. Alabeiñik, onez gaindik arro-arro zeroena, buruan txapel zabala zen, eta bepuruetaraiño aurreratua.
	Erlaiño ezkoa lurrari itxatsia ta nagi zegoelarik, bidegiro atsegiña zetorrela zirudian, eta eguna ziaro argituko zuenerako Errioxa-ko lurretara iristea zeramakiten beren amets bakarra. Eta iritxi ziren.
	Antxen ber-bertan, bidegurutza ezaguna zetorkien, aurrerako eurei zegokiena artu aal izateko. Iru zituzten aukeran. Errege-bidea zeritzona. Errege odolekoek, edo-ta auen serbitzariek bakarrik ibil zitezkeena. Bigarrena, erriz-erri zebiltzan tratalari, mandazain, eta bidazti xeentzat bereziki. Irugarrena artu zuzen zaldizkoek. Eurei zegokiena. Aberaski ta aundizkientzat gordea ain zuzen.
	Egunaren buruan, zapalduriko lurrak orpoan galduaz, eta aurre-bidearen galga nabarra betaurrean, joanaren ardailla etzuten moteldu une batean ere. Aldean zeramazkien jakiak ere, zaldien trikiko ariñean janaz jarrai zuten.
	Demanda mendaitzari muxin egiñaz, eskumako ibarretik aurreratu ziren bidazti zuurrak, gaberako Soria-ko mugetara ez-bai iritxiko geldituaz. Peiñarroya baserrixka bakartira eldu illun arirako. Bertan, Moncayo zeritzan ostatu txatxarrean, gaberako ostalari artzen zituztelarik.
	Etzen aberaskientzat egiña noski aitaturiko ostatu zirtzilla, baiñan bide batez, abereentzat ukullu barrunbe nasaia zutelarik, antxen kako egin zuten zaldiei ler erazi aurretik. Bi orduko bidez urbil, beste atseden tokirik etzeukaten-da.
	Zaldientzat ura bearko zuten aurren-aurreneko. Jatena bezin premizkoa zutelarik, eta bidazti nekatu aiek abereak babestearekin batean, lur-ondora sakondua zen putzu medarretik, katai batzuen bidez, eta buztin-errezko ontziekin, arraska luzexkora jaso ta jaso asi zen, eguzkitan txigortua zirudin gizaki eldua, ta abian urez ase ere abere egarberak.
	Jatenak eman ziotzen ondoren. Lasto iralgia, garagaralez naasian. Gabaren buruan janaz egon zitezen. Azkena moldatu ziotzena, berentzat apari-legea zuten. Gaztel-babatxikia, ta gaiñetik ezur eta azal ziren, garminduriko txerranka bana piper-autsez gorriturik, eta gorri ainbat minduek, ao-sapaia kiskali gisa jartzeraiño.
	Ala-olako maikide batzuek bazituzten otordu buruan. Oro narratsak, eta ziruditenez ardo ta edariak banatzen erriz-erri mandoz zebiltzanak ziren. Aparia zinzurrean zutelarik, kantari ta zaratatsu ekin ere, ta aien leloan ao-zabal egotea alperrikakoa zutela-ta, etzanera murgildu ziren bidazti nekatuek.
	Etzen gela goiena noski, lotarako eman ziotzena. Lau ankako zerbait baiño, ez eo-ordeko zeukatena. Emen lastaia bat, eta estalki zutena ere berogarri geiegirik gabea noski. Alabeiñik, nekatuak zirenez, etzetorkien gaizki.
	Biaramonean goiz jeiki ziren, zaldiek apaindu, ta berriro eguzki alderako bidean ser zitezen. Irteeran, ontxixka bana pattar ogi mutur legorrarekin artu, ostatu-zorra morroiak diru zillarez ordaindu ziotzan galtzadun zirudin atso surmotzari, ta abian artu zuten Gaztela-ko lur gose kiskalduek barrena.
	Arre-nabar itzalik gabeko saillak ziren begi-neurri zitzaien lur-azal aiek. Ibillian aurreratuaz, buztin otz, eta teilla-erre gisakoek ere zapalduaz zijoazen. Batean-bestean, eguzkitan ezpalduriko giza-emakume moltxokak lur maniaketan ziarduen. Geienak goldaketan, iru, lau mando, ta bostetaraiño errenkadan artzen zituztelarik, gari ereitaroa zuten noski. Bide batez, lugin lanpetu aiek ao-zabal utziaz zijoazen bidazti arrotzak. Joxe-Prantxiskoren jazkerak arrituak ziurki, bide ezagun artan barrena, ainbat ibiltariz oituek ziren arren, tankeratsukorik etzuten ikusi arteraiñoan-da.
	Lur maniatuek urratuaz, ezpel-ondo tartaxka, ta artedi itxuek zetorkien karaitz bizian ebakia zen bidexka medarraren ingurumarira, ta aldi berean bidea ere aldapatsu ordu batzuetarako, Guadarrama-ko mendi-errenkai eldu bearra zetorkien-da.
	Bide ezberdin eta arritsua ez-bairik gabe, ta egalez-egal zeartatuaz, Jarama, ta Enares aranetara jetxiko ziren ordu batzuek gora-beera.
	Etenune geixkorik gabean apika, ta ibaiaren arabera errenkada osatzen zuten makal-ondoen tarte-martekako bide antzuan murgildurik, illunabarrerako Madrid, uri entzutetsuaren paparreraiño iritxi ziren.
	Bigarren gaba, bideetan atseden bear zutena. Alaere gaitzerdi, lenengoan baiñan ostatu txukunagoan egokitu zirela. Guadarramara atze-aurrera zebiltzanentzat jasoa ziurki, ta aurpegi ez-ezagun askoren ibil-bidean urbil, eta bidaztien emari neurtuaz jasoriko babes-toki zelarik, iñorkikoa egiten ikasiak zeuden ostatuaren ardura zeukatenak. Emen, oe-zurian lo egin zuten beiñepein, eta biaramonean goiztar bidean jarri ere, gelditzen zitzaien azken tarte murritza amaitu aal izateko.
	Egoardi berandurako, Gaztela-ko uri-buruan ala-ola ziren. Zekarkiten bidea, sortalderatz ateetan moztu zitzaien, eta artu zutena, etxalde nasaiak barren, uriaren biotzera zijoana zen.
	Alderritik zeuden ukullu nasai aietaako batean utzi zituzten zaldi nekatu aiek, aalik eta berriro billa elduko ziren bitartean, diruz ordainduta zeuden mutillen ardurapeko, ta oiñez, orpoen gaiñean egingo zuten, bear zuten biztokira iritxi bitarteko tarte motza.
	Ain zuren, Pizarro karrikan, eta laugarren bizitzan zeukaten ordu luzeen buruan begipetik aldentzeke zekarkiten jo-muga etsia. Antxen bizi bai zen, une batzuek joanak, Joxe-Prantxisko xotillak, gaxotasun makurretik osaturiko emakume gogoangarria. Balentiña!...
	Morroi albistariak leenik ezagun zuen sendi ura, ta egingo ziotzen arreraren berri zekielarik, patxadaz urbildu zen ate aurrera, ta esku potorrez ttankako bi eman ere. Arriantxo ostera kezkati, ikara larriz zegoen, ez noski sukalde artan sartzeak bildurrik ematen ziotzalako, baizik-eta, ondorerako il edo biziko jokua zinzilik ikusten zuelako baiño.
	Etxekoandre argiak, begi onez artu zituen bixitariek, aietan bat ezagun zuelarik ere, lagunari ez ziotzan iñoren tankerarik artzen, aurpegiz ezagun zitzaikion arren.
	—Etzera noski gure tarterikoa?... —Ziotzan Balentiñak, erdi-otz, erdi-bero.
	—Ez, aidetasunik ez dakarkit andre. Ezaupide utsa baiño.
	Eta abian, bere amak egiñiko esku-idazki luzea eman ziotzan morroi albistariak, irakur zezala eskatuaz, ta kontuan eroriko zela alegia.
	Eskailburuan kako egin barik, gela itxi batera aldatu ziren irurak, emen, ustekabeko bixitarien aurrez-aurre, bere ama onak igorria maxiatzen asi zen. Arretaz asi ere, asi ta jarrai. Begiek argi zeramazkin amak egiñiko lerro bakanari paper ertz batetik bestera jarraituaz, eta aldi motxera, gorri baiñan txuri, zeatzago zuen aurpegi guria, marrubi umoa duin gorri aldaturik, besoetan artu zuen Arriantxo apala, ta laztan beroek emanaz jarrai, bere osasuna berriztu ziotzaneko esker ona eman nai ziolarik.
	—Nolatan etorri zera... Gaixoren bat ikustera ez baiñan?...

XVII
GEZUR-TRATUEK

	Udana-bentatik urbil, Arantzazurako erromes-bide ezagunaren ezker-eskuma arizti sail itxuek zirenez, udaazken tankeraz orri musker-orixkak dindirri, ego punttuak dantza ariñean zerabizkien. Paga-uso moltxoka gosetia ezkurrera bazkatua, arbastaz-arbasta oi duten egaratza motxean.
	Arri-bete urrixko, korosti-ondo itxiaren babesera kukildurik, norbait, egazti pertxent argiek buru gaiñera urbilduko zirenekoan, eta bakar bat bederik tiroz iltzea amets zuelarik.
	Baiñan bat-bateko alabearra!,... Bazkatuaz otxanago zetozkion uso izuki aiek eiztariaren mokora zirenerako, ikatzetan ziarduen itzai bikote gartsua, burdi-lerak txillioz, eta akullupeko egiñak zituzten idi nagiek mugirazteko egiñaletako zaratz, Murgiolatza kukulluan beera zetozala somatzean, egarazka berria artu ziotzen egaztiek, zai zegoena ao-zabal gelditzen zelarik.
	«Tipul zaarrak zuentzat!... » —Eiztariak berekix izkilluari sukia atereaz, eta itzaiei esaten baiziokean—. «Oraintxen jetxi bear zenuten zuek ere.» Baiñan abian pasa zitzaion bat-bateko asarrea, ta eizerako ainbat zaletasun perretxiku biltzen zuelarik, ariztian ara-ona, irten berri ziren ondo-beltx bakarrak jasoez jarrai zuen, aalik eta itzaiek izbide eman ziotzen arteraiño.
	—Egunon Jainkoak!... Bai alda perretxikurik edo?...
	—Bakar batzuek... Billa asi zaar ere ez naiz-eta... Apur bat geroxego etorri izan baziñaten, uso-eiza eskuan neukan da... Or dire Aloiña-zearrera joanak!...
	—Ixil ibil-zaleak ere ez gaituzu-ta... —Ziotzan aurresku zetorrenak, eta bigarrenak jarrai.
	—Bixkor ta ongi, usoak egan. Bizi ditezela oiek ere...
	—Egun pasa, perretxiku ondoren etorria naiz baiñan, okela ere ez zitzaikidan oker etorriko.
	—Perretxikuak izango dituzu iñoiz izatekotan. Illargi berria-ta...
	—Iruditzen zaitzue?
	—Guk ez diogu jaramon larregirik egiten, baiñan batean-bestean ikusten dire.
	—Urri-zizarik bai?
	—Oiek goietara, aitzera irten ezkero bai noski. 
	—Ni baiñan goiztarrago norbait joan dela dirudi.
	—Ez gera konturatu...
	—Zaldi urratsetara igarri diotzat. Or-emen perra zapaldurak garbi daude-ta.
	Itzai bikutza elkarrekin aopean mintzo, zerbait izkutuko baizutekean, eta onek erdiz-purdi bederik zertxo entzun.
	—Aipatu ditezun urratsok ez dire gaur goizean itxatsiek, eranegun arratsalderoztik daudenak baiño.
	—Eta nor zela aitandu dezute?
	—Arriantxotzaz ari giñan...
	—Arriantxo?...
	—Bai... Ezagun alzaitzu?
	—Izan ere, nork du ez-ezagun... Nora joan zitekean ordu oietan bide auek gora?...
	—Perretxiku ondoren ez noski... Arratsalde beranduan zen, ortxen Jaondo azpian trikestu giñala. Geroztik, aizgaiña murgil zuela nabari genuen.
	—Itzultzean ez ziñaten konturatu?
	—Ikus ditekenez, aruntzako urratsak baiño ez daude-ta, zitekeana beste bide bat artzea.
	Burdi-bidean aurren zegozen uztar-idiei, ots eman ziotzen itzai elduak, eta onenbestez elkarrengandik banakatu gizaseme ez-ezagunak. Itzaiek ordea, eiztari edo zenezkoarekin kezkati geldituaz. Arriantxotzaz egiñiko galderak zusmo txarra bai zekarkien. Urruti barik ogibideko zen sendalari edo, ez ote izango?... Zena zelarik, aiek esanak egi uts ziren-da, gaiñontzean eurok konpon zitezken...
	Ordulaurden baiño ez, itzai zaildu aiek Udana-bentako ateetan burdiei zamak kentzen ziarduela. Bide batez, aitaturiko ez-ezaguna ere, bentatxoaren eraskin zegoen ukullu zirtzilletik lentxoago utzia zeukan zaldia atera-ta, onen gaiñean txori exeria Legazpira bidean barrena artuaz, begipetik galdu zitzaiela.
	Etzen tarte luzeegia zaldi ariñarentzat Udanako bixkarretik Mirandaolako zepadietara. Batik-bat, zirikatu ezkero. Alabeiñik, luze ta gogaikarri baiño ez zaldizkoarentzat. Ainbat luzeago, bere baitan zaroen matasa nola arildu asma eziñezko aalegite antzua.
	Itzaiengandik jasoak sorturiko zusmoei milla jira-bira emanaz, noizbaitean oneratu zen, eta bere kolkorako. Kolkorako ta sakelerako. Tiro bakarrarekin bi txori eskuetan zeuzkan bere ustez. Aurrena Zabaletan, Beeko-etxen bigarrena.
	Doillorkeriaren gurariz burutamen antzuei leku emanaz manda-bidez beera zijoen eiztaria, iru egun zirela bere izkutuko txakurkeriak, Joxe-Prantxiskok ipi-apa aurpegira jaurki. ziotzan oiñatiar jauntxoa zen. Ain zuzen, Zabaleta basetxearen nagusi-ordea.
	Egia zen, egoardi artan Arriantxok aitanduek kezka bat sortu ziotzena, baiñan esturago ezean, giltza bere eskutik zeukan-da ez zetorkion larri-miñik bere baitarako. Ostera, basarria erosteko irrikatzen zegoena Zabaletako maitarrari muiñetik, igarri ziotzan, eta leenen gaiñera txanpon moltxoska etxera begira zeukanezkoak gilikatzen. Ajola ziotzan bost, basarria bateren edo bestearen esku gelditu, itzak emanak zeuden arren, gezur bat geiago ongi biribiltzearekin biekikoa egin zezakean, eta ori zen nai zukeana. Alegia, aldian apurka biek estutu, ta geien eskeintzen ziotzenari zinzurretik eldu. Ortara, etxearen balioa beretzat geldituko, ta ez etxe-jabearentzat.
	Alabeiñik, bere ustez patxadaz egon zitekean jauntxoari, goizetik itzaiek esanarekin berriztatua edo, kezka arrotuaz zetorkion, bere zaldian perra soiñu legorra ainbat legor zuen kaskarrean. Joxe-Prantxiskok esanak belarrietan entzungo baizituzkean: «...bestela, nagusiakana joan bearko naiz.» Edo-ta: «...egindako lanak nereak dira.»
	«Nola joan dezake gixaixoak urruti artaraiño?» —Ziotzan berekix—. Alaere, zerren-arren, luzatzea kaltegarri izan zezakean, bera ezean lege-gizon bat ordezko jarriaz, onek azaldu izkutuko jokua.
	Uso-eiza, eiz; perretxikuek, perretxiku; burutamen ez, berdin aiek korapillo biurtu aurrez, eta gerorako itxaroz lotan egon barik, ordundixek, erostunen bai-ezko zeatzaren gurariz irten zen aitaturiko manda-bidez barrena.
	Zaldian trikiko lelora, asmakeri berriak biribilduaz, luzaro baiñan len Ipintza-ko bide urkolluan zen. Emen, Mirandaola burdin-ola izan zen zepadietan barrena, Aztiri kukullura zijoan manda-bidean sartu asmotan, osiñaren egaletiko bidatxidorra artu zuen. Baiñan aitaturiko zepadi ber-bertatik tren-bidea ebakiaz zetozelarik, ostera leenari eldu bearra betorkion arri-bete bederen, Motxorro-errekatxoaren zinzurreraiño.
	Ordubatak jiratsu, tren-bide berriaren azpi-zubitik pasatata ber-bertan, errekatxoaren egalean zeuden intxusa-ondo baldar aietako bateri zaldia loturik, aldean zeroan puxka legorra janaz, bazkari legea egiten asi zela. Ordubete geroago oker aundi batik, Zabaletaren abe zaarrei ainbat urteen buruan eutsiko ziotzen orma kiskaliei begira, zer asma zegoen.
	Ez-bai eroriko dindirri zeuden arri-erre aiek, baziruditen oni legorra eskatzen ziotzela, baiñan entzungor egitearekin, mutu ziren, beretzat izpidea mozturik zeukaten, eta sendi errukarriaren bizi toki zirtzillera urbildu zen abian, onek zituen zusmo txarrei itzali jokua eman, eta bide batez berekixko doillorkeri beltzari aize eman zeikiokean-da.
	Une artan, Tomaxa urtua abere jatentzat inguratua zeukaten lizar-orri zamatik, aldian arbasta bat-bi artuaz, zain uts zituen atzamarrak dantzatuaz kimaketan ziardun.
	Zeruak lurra jotzea baiño itxaro etzuen une artan, poza, ta bide batez negarra, zetozen andrezkoaren baitara, ta begi bietatik malko jario seguroxe, jauntxo gezurtiaren ezti-likazko agurrari aurren artu ere.
	—Jas! Zeu ziñan?... Ordua zen etortzeko!
	Berea burutamen zerabilkien Mari-Pantxike amesberak ere, etzuen galdu amagiarreben mintzo emea, ta Joxe-Prantxisko zetorrelakoan abian urbildu ere, baiñan zalduntxo tratalaria zela ikustearekin bat, odol gabe gelditua zirudian errukarriak. Alabeiñik, gizontxoaren mingain eztiak, aixa oneratu ama-erraiñen bat-bateko zotin larriak.
	—Arrazoi oso-osoa zendukaten Tomaxa, —Ziotzan gizontxoak zilimuni nabarmenak egiñaz—; baiñan ongi dakizutenez, zuen egoera triste onen luzamena ez da neregatik izan. Etxe-nagusiaren erabakia bear nuen artu aurrena, ta ainbat zurru-murru ibilli diren arren, atzo bertan artu aal izan dut beragandik egitazko erantzuna. Berritxukeri guziek ixilduko dituen erantzuna alegia.
	—Jakin dezakegu berri ori? —Galdegin ziotzan etxekoandre gazteak aoa itxi zuenaz bat.
	—Berri onak ditugu emakume. Onak, zuentzat eta neretzat... Nun da Joxe-Prantxisko?
	—Ordu ontan beintzat ez dago etxean.
	—Berakin egon bearra daukat-ba, nai ta ez...
	—Gaur beiñepein ezingo zera egon... Beste batean bearko...
	—Gizonen aurrean esan bearrekoek neuzkan-da...
	—Esan bearrekoek badira, andreon aurrean zergatik ez diguzu esaten?
	—Egia izan ere. Ez dakarkizuet ixilpekorik ezertxo ere. Zuentzako, ta oro neretzat, on izango zaigula-ta, albiste onexekin etorri nauzue. Alegia... Zabaleta baserria salgai jartzen dizutela...
	—Saldua dela ere jakin dugu.
	—Bai, zuen kaskoak berotu aal izateko norbaitek asmaturiko gezurra!... Sinistekoa zenuten beraz, nere ezjakiñean etzela etxerik eskuz aldatuko.
	Zillar gisako ille izpiek belarri gaiñetara atzeratuaz abian irten ziotzan Tomaxa urtuari:
	—Zertan dio-edo... Zenbatsuren egarria dauka bada?
	—Eskabidea ez da beste mundukoa noski. Nik uste dut, zuen ezbearra gogoan izan duela erabakia artu duanerako. Gaur-gaur bezela, olatsuko bazterrak egin dezakean erdia baiño ez. Amabost milla errial eskatzen ditu bakarbakarrik. Ez txakurtxiki geigorik, ez gutxiagorik...
	—Bidean topatuek dauzkagu... —Pantxikek, amagiarreban begiekin bereak bat zirela—. Nundik, noizko, kimatu aal dezaiokegu Zabaletari dirutza ori guzia?...
	—Bizitza bikutza izanik, erdia dela kontuan artu bear dezute gero.
	—Orma erre oiek zutitu ta legorra ematerako, zuk diozuna ta beste ainbeste ez alzaigu atzamarretatik joango? Teilla bakar bat bear-da ere, osorik ez dago-ta...
	—Bai zera. Zuk diozunetik batekoz-beste letorke. Bearko dituan arri, zura ta abar, geintsua inguratua daukazue-ta, ori, utsean-putzean jasoa dago.
	—Uste duzu oiek inguratzea kosta gabe egiña dela?
	Aixa konturatu zen nagusi-ordea, emakume biek ortzez erratuek zeudela, ta beste ari bateri eldu ziotzan, eta noiz etengo zai jarri ere, berak jakin nai zuenaz jabetuko zen arteraiñoan.
	—Gauden. Gora-beera auek ez dire, zuek emakumeok eta nik erabaki bearrekoak, eta galtzadunok konpon gindezke. Nik nai nukeana da, Joxe-Prantxiskorekin gaur bertan egotea, aal degularik beintzat.
	—Ezer esateko algaude... Noiz eldu dezaken ez dakiguta...
	—Ez da gaberako etxeratzekotan...?
	—Uste dugu. Gaberako ezean egunsentirako beintzat...
	—Gaixoren batengana joana-edo?
	—Bai zeta... —Mari-Pantxikek ezpaiñak estu zituelarik, baiñan zekiena esanaz jarrai ziotzan—. Zer zetorkigun igarriaz gendozan leentxotik. Alegia, gaur dakarkiguzun berria irentsia genukala esan nai dizut. Eta gora-beera aueri burubide ematezkerotan, nora-ara irten egin bear... Ain zuzen, eranegun irtena da etxetik.
	—Neurekin egon zen egoardi-egoardian... Geroztik ez da itzuli?
	—Zurekin egon ezkerozdik irtena da.
	—Irten... Nora ordea?... Etzen baiñan etxekoandreangana abituko?...
	—Ateetan egongo da...
	—Ain urruti ezik... Astakerik aundiñena litzake ni izan ezik beregana joatea. Ortarakoxe jarria nauka, nagusimaiztarren gora-beerak zuzentzeko.
	—Badakizu Zabaletan diru zaarrik ez dagoena. Beraz, zerren-arren ere, ondoren ate-joka ibiltzea ez zitzaigun egokia iduritzen-da... Ontaraxe joana da.
	—Ori bai dela ernai jokatzea...
	—Zer nai dezu... Ementxen genukan geure kabia-ta, aal deguneraiñoan nola utziko diogu? ...
	—Arrazoi juxtua! ... Aizu-ta, ez da galdera egokia baiñan, zuentzako okerrik ez datorkizuenezkero... Ez da egia, eskaera aundiagoa itxaro zenutela?... Apika, geixko ere emango zenutela, basarria eskuratzeagaitik?...
	—Gutxi derizkiozu?... Arranetan, aurrena dirutza ori dena topatu, dagokion korritua emanaz itzuli ordurako... Jas! ... Gure urteok joango zaigu toleska... Ta ondorenak ere burua altxatzerako... Jainkoak daki zer...
	Taju, ontan arrapatu zuen aurrenengo txoria eiztari argiak. Tiro gabean, apal-apal eskuetara uso-itxuan gisa. Eta bide berean, uso-itxuena egiteko, onekin arrapatu bearko bai zuen bigarren txoria-ta. Au eskuratzean, ain zuzen, berekix zetorkion aurrenetik amets zebillen eiza.
	—Bageneki bi-iru ordu buruan etxera letorkeana, itxoin nezaioke, baiñan kili-mala egotearekin ez dugu ezer aurreratuko-ta, datorrenean esan zaiozue datorrela abian nigana, ea gizon gisa elkarrekin konpotzen geran. Sinetsi zaidazue; artegi zirtzil ontan ez zaituztedala lozaroan ikusi nai...
	Itz legunok maltzurkeriz bein da birritan aitanduaz, etxera zijoanezkoan, ospelera zituzten pagadi ta gaztaindietan zear buru makurka, perretxiku ondoren bailijoan aienatu zen jauntxo zuria.
	Aldiro pentsagiro ezberdiña sendi errugabearentzat. Oraintxen, oskarbi urdin, geroxeago laiñape illun... Zabaletaren jabe egingo ote?... Ostera, nolatan luzatzen Joxe-Prantxiskoren itzulera?... Arratsalde bururako zer pentsa sortu zuen sendi apal artan oiñatiar tratalariak.
	Ordu berean, bazen norbait sendi bildu artandik aldendua. Ain zuzen aitaren ezpaletikoa izaki, iñor konturatzeke garo-saillak zeartatuaz, muxarran gisa izkutu-mizkutu, zaldizkoari orpoz-orpo jarrai ziotzana. Zabaletako bi semeetan gazteena, Bittor, amar urtetara zijoen mutilkozkor argia. Onek, belarriek erne, lentxoago entzunak eta iru egun zirela autu-mautu erabilli zuten jasoaz gaiñera, idurimena erneago, txakurtxoak orpotsen senaz bezelatsu, arrotzari igarri ziotzan noski, ta zeroan gezur-ibilli guzi-guzia-begipetan artu.
	Egia zen bide urratze luzegirik egin etzuena. Emakumeen begietatik zerbait izkutatu zanerako, bidez-bide bezelatsu Beeko-etxe ber-bertara jo bai zuen eiztari gezurtiak, eta etxeko buru zen Joxe Mari-rekin aiko-maikoz jarri:
	—Jas!... Zeu onera jauna?... Ez giñan gelditu ni zurekana jotekotan?...
	—Alaxen da... Baiñan gure itzak batekoz-beste gertatu direlarik, ezin nindekean egon zuri aditzen eman barik, eta ontaraxen natorkizu.
	—Zuk esango didazu zer nola...
	—Itzak emanak dauzkagu-ta, gaur Zabaleta basarria zeueetzat joko dezu noski?...
	—Alaxen da!
	—Ez zaitez estutu zuretzat geldituko da, baiñan norbait izan da ordea nire ezjakiñean eskeinte berriarekin etxekoandreakana joana...
	—Orrek zer dauka zer ikusi!... Gure itzak zertarako beraz, ez aldute indarrik?
	—Ez da gure itzen indarrik eza. Zuk ongi ezagutuko dezun bezela, itzen aurretik dirua dago, ta onek ezeztu ditzazke gure tratuek.
	—Zorigaiztoko dirua... Nun egon da orain artean gizatxatxarkeri ori egin duena?... Ederki uzten nauzute! !
	—Emen ez daukagu iñor zertaz txar bota, alabearra izan da bakar bakarrik. Badakizu, gure itzak nola ziren xeetasun guziarekin esku-idatzi bat egiñik, etxekoandreari bialtzekotan gelditu giñala? Au egiña neukan, eta berari bialtzeko albistariaren zai nengoela, zorionean berak niri igorria iritxi zait aurrez.
	—Zorionean didazu?...
	—Bai. Ortara, gurea bidean jarria izan balitza, egin ezin zitekean jokua egin dezakegulako dizut.
	—Irteera daukan jokua?...
	—Noski! Uste dezu ori ezean oneraiño etorriko nintzala?
	—Zer eskeinte egin diote?
	—Ez da izugarria. Gure itzetatik irumilla geiago. Kontuan artu bear dezuna, zuk ondu zenuen eskaera maiztarrentzat egiña zela. Gaur-gaurkoz askozaz geiago balio ditu Zabaletako eremuak.
	Ortara, amabost millarekin neretzat litzake noski?
	—Ementxen daukazu bada jokua eskutik. Berdiñean bere nagusitasuna gorde naiko lukeala uste dut, eta ortara bestearentzat litzake noski. Diruak ordea adiskideak berekin dituenezkero, ta zuk badaukazu. Zergatik ez diozu gaindik jo nai?... Zure larruan banengo, irubat geiagoz estaliko nioke, eta autsi. Zer arraie gero, leenen azia erein bear da, gero uzta biltzeko...
	Au eta beste, zuri baiñan zuriago ziardun bere kolkorako, ta azkenik, biaramon goizean Madridera-irtetekotan gelditu ere, Joxe Mari emezortzi milla errial ematekotan txori alai uzten zuelarik.
	Bigarren txoria erori zen. Uso-itxuaz gerturatu, ta arrano maltzurraren atzamarretan ito.
	Beeruntzkoan etzen Zabaletara urbildu. Begipean zeroan arren, Zarabain maldaxka barrendiko ameztian zear, axeri zaarren antzo Elorregi auzorako bidea arturik zijoan. Alabeiñik, orma-erre aiek urrutitik ikustean berekix: «Amar, amabost, emezortzi... Zortzi kolkorako!... Zabaleta... Ez aiz Joxe-Prantxiskorentzat, ez, Joxe Marirentzat... Neretzat baiño... »
	Ordu berean, Zabaletako ama-erraiñak etzuten gisa ortariko biotz-jeikirik. Arratsalde buruan izaniko tartekako ostarte aldiak, bat-batean laiño landerrez estali bai zitzaikien. Ordulaurdentsu, mutil ausartak ekarri ziotzen berri ozberakorrak ziaro kukildu bai zituen. Galduak ziren! ... Agian, pattalegiak izan ziren, zekitena ipi-apa zirikatzailleari esatearekin, apika bidea landuko ziotzen, baiñan damua beranduegi ordurako. Ondorea, diruak erabakiko...

XVIII
OSTRO-BELTXEKOA, ATZO ZEN!!

	Madrida joanaren damurik etzen sortu Joxe-Prantxiskoren baitan. Ez orixe! Bazkaldu ondorengo ordu neurtu aiek, amets-giro ezti izan zitzaikion ain zuzen. Amats-giro aseroa, ta Zabaletarako egun senti. Izan ere, etzen txantxetakoa senar-emazte leial aiek leenen zuzenketak egiteko artu zuten arreta.
	Bidean zaldien trikikoak arroturik soiñean itxatsi zitxaikien lur-auts lika garbitu, ta zerbait beroa janaz atsendentzen zeuden aldi berean, etxeko jauna, lege-gizon argia, zeren-arren bixkor ibilli bearra zegoela-ta, begi-itxi bat orduko etxe-nagusiakana irten zen, jaso zuen albistea gogoan zuelarik, bere agindua, edo ordearen esku-joku illuna izan zitekean jakin aal izatera.
	Bitartean, sendi tarteko giroan emeki artu zituen bidazti biek etxekoandre kupiratuak. Bere amak zuzendu ziotzan esku-idatziak naiko garbi adierazten ziolarik ere, poz-mindurik galdez jarraitu, gertaera guziek aalik xuxenena jakin zitzan.
	Arriantxo arteraiñoko gora-beera guziek zeatz-meatz aitortuaz zijoakion. Leenen etxetik irten zenetik, egungo gazi-gozo txikiñenei ukutuaz noski. Peatza-minetan lurpetua egon zeneko ordu etsi aiek, Aitzorrotza-ko sorgin-gau-gela, Sandratiko muga-zaiei sartu ziotzen ziria, gaixoen osabidez egiñiko gau-ibilli latz, eta lo-galtzeak... Eta batik-bat, sua ezkeroztiko ezbearrak bide, egunetan zeramazkiten buruauste miñak, eta aruntza zekarkianaren zergatia...
	Onek esana irentsiaz zijoen Balentiña, biotza marrubi umotua bezein bigun azkenik ler egiteraiño baretua, aur bailitzakean begi-betean negarrez, poz eta atsekabeak zekarkien bere ta Joxe-Prantxiskoren malkoek txukatuaz zijoen. Eta ain zuzen, onez-on ziotzan:
	—Ainbat urteen buruan maiztar izanik, sua izan zenekoarekin beste gabe etxetik bota nai zaituzte?
	—Nik ala uste dut.
	—Ori egitea, zuentzat bizia moztea litzake. Ezingo da gogorkeri oni egitera jarri...
	—Zure ama onari aitandu niotzan-da, oker ez banago, etxe-nagusiarena ez baiñan, onen ordezkoaren joku litxarra dirudi.
	—Nola nai delarik, aurki jakingo degu egia zeatz. Ori jakin gabe ez da geldituko nere senarra, eta itzultzea ezingo du aski luzatu. Orrela, zer nola den jakiñean, edozer delarik ere itxuan eldu dezaiozukela uste dut.
	—Jakiñean... Edozerri-edo, aal detanari beintzat... Egoteko ere, ez gaude-ta.
	—Zertara litzake zuretzat egokien, leenean maiztar jarraitu edo basarriaren jabe egin?...
	—Gure aalmenen legez, leenean gelditzea ainbat obe. Ostera, naigaberik miñena andik irten bearra litzaiguke, bizitzari berri-berrirotik eldu bearra letorkiguke-ta. Iñolan eraman eziñekoa, Zabaletan beste norbait sartzea litzake guretzat. Ontara, zure amari esker, eskua zabaldu digun ezkero... Zer esango dizut... Jaungoikoak osasuna ematen digularik, nola-ala itzuliaz joango aalgera.
	Elkar izketa luzatzeko etzuten tarte luzegirik, emazteak uste bezela abian eurekin zuten-da. Eta bide batez, onekin albiste pozgarria.
	Aiko-maikoz zeuden gela aseroan sartuaz bat-batean, onek Joxe-Prantxiskori esku zabala bizkarrera botarik, Balentiña argiari zekarkin berria ipi-apa emanaz jarrai. Ain zuzen, onen arbasoek euskaldun izaki, baiñan uztarkideagan jasoriko itz bakar batzuek ezik, etzen Euskeraz baliatzen, eta emaztea bitarteko zuelarik jakin zueneraiño mintza zen.
	Unetxo urrian bedik, Arriantxo xotilla belaun katilluek dardari, bat-batean txingarra gisa gorri-bizi, il edo biziko erantzuna zer entzungo gili-gilika jarri ere.
	—Zorionekoa zera. —Balentiñak beste sorbaldara eskua luzaturik—. Ez dizute iñork etxerik kenduko andre onek dionetan. Salgai jarria zuena egia omen, baiñan ezbairik gabe, aurrena maiztarrak izatekotan. Geroztiko erantzunik ez duela jaso alegia...
	—Ikusten?... Axeri marra, alena!...
	—Arrazoi zenuen... Nene gaixotasunari bezelaxen .erdiz-erdi, igarri zenion...
	Lege-gizonan arrenaz, illuntzeko seirak jiratsurako izendatu zuten elkarganatzeko ordua. Zerbait lentxoagotik, arteraiñoan ez-ezagun ziren nagusi-maiztar biek, onek eguneroko ogibidetzarako oi zuen gela zabalean aurrez-aurre ziren.
	Joxe-Prantxiskok ezagutu aal izan zuen etxe-jabea, leenik zekianez ezkongai zen, irurogei urtetan jiratua noski ta alaere gordin zirudian begietarako. Ain zuzen, arbasoengandik zetorkion izkuntzan jabe zelarik, elkarrekiko zailtasunik gabe ekin ziotzen esan bearrekoek esaten. Zoritxarren samiña azaltzearekin batean, gertatzen zenaren berri emateko eskatu ziotzan maiztarrari. Onek, barnean ongi itxatsiak izaki, batik-bat egun illun aietan mingain azalean arro-arro zebizkien-da, «aita gurea» bezin zeatz arian erantzun:
	—...Ontan ziren bada erre ondorengo egunetan artu genitugun asmo edo itzak beintzat.
	—Ori bai, nola-ala abian etxeari legorra eman bearra zegoena aditzen eman zidan. Asmo orrekin lan auetan jakitun den jaun batekin egon ere, ta onek salgai jartzea obeko nuela alegindurik, onen esanera jarri nintzan azkenean. Oenera ere, azken urte bakarretan nauzu-ta... Zertarako egin diru eralgitze antzua?...
	—Bakoitzak daki bere berri...
	—Esan dizudanagatik, batetik nire alderdiari begiraturik, baiñan zuen ezbearra gogoan nuela, esku-idatzia igorri niotzan delako ordezkoari. Maiztarrei aditzera eman zaiotzela artu nuen erabakiagatik, alegia, neretzat galera baiño etzela etxea berriztea, ta zegoenetan salgai jarri nai nuela eremu osoa.
	—Guri ez digu bada txistik aitatu.
	—Sinistu zaidazu: Belaunez-belaun lurra landuaz antxen bizi zeratenaz gaiñera, zuen ezbear eta galeren errukia izan nuela. Balio luteken erdian, bizitza biek amarmilla errealetan, au da jarri niotzen sal-neurri, baldin zeuek izatekotan.
	—Toki onean geunden...
	—Zuek eta ni!. .. Esku zuzenetan nituen nere ondasunak... Eta ziur dakizu bateon-batekin itzak emana dagoena?
	—Bai noski, ni emen nagoan bezelaxen. Erostunan leungusu batek niri esana da. Itzez beintzat amabimillan konponduek daudela. Azkenengo, naikoa garbi arpegira bota niotzan berari, ta piperra bezin gorri, zure bizkarrera zama boteaz utzi niñuan. Alegia, zeurea zenuean ezkero, zitekeana zela arren ezjakiñean norbaiti eskeintzea.
	—Ederki! Aixa konpondu ere gezur biribilla...
	—Ikusten detanez oso-osokoa.
	—Beraz, erosi nai zenduke zeure alderdia?
	—Aal baledi biek. Asmo orrekin etorri nazaitzu...
	—Bizitza biek?
	—Ortara konponduak gaude elkarrekin. Ark ere, nere gisa dirurik ez du-ta, nik egiñera, ta biar-etzi, dezakenean erdira izatekotan geldituak gaude, konpontzen bagera beaiñepein...
	—Ederki! Nerea entzun dezu, orain zurea jakin nai dut... Beraz, zer iruditzen zaitzu egindako eskaera? Ainbat balio duela derizkizu?.. .
	—Guretzako bai noski. Nik uste dut, ez zerala gosez ibilli. Edonor zelarik ere, ezin zezakean geiagorik egin gugatik.
	—Ontara, zuretzat geldituko zaizu. Baiñan nigana azaltzearekin, eta zure esatekoek gizonki aitatuarekin ordea, kupitua utzi nauzu-ta, ez amarrean, bederatzi millan zuretzako gelditu da.
	Zezakeneraiño eskertu zuen ezagutu berri zuanezko emakumea, ta beste arantzarik etzuen bere baitan, egin zuena aurrenengo egunean egin ezaren damua baiño.
	Abian, Balentiñak edan-ontzi batzuek urreratu ziotzen, eta ontziekin batean, alegia, tratuak ostro-beltxekoa berea zuela-ta, Mancha-ko ardo argi aparduna ere ñir-ñir zidurilla. Ñir-ñir ontzian, eta begietan.
	Erostunan ontziakin bat-banaka txiketx egiñaz, eta bakoitzak geroaren ona opalduaz abian txurrupatu zuten.
	Ardo apartsuaren gisa, une artandik Joxe-Prantxiskoren begiek ere ñirñiraz zeuden. Ez ordea ardoekiko itxi-zabaltze ñirñiraz, baizik-eta, ez-bairik gabeko tratu-giro artandik arteraiñoan itzen indar soilla baiño ez zetorkiolako. Ez, etzen bigarrengoan Zabaletaren saldu-erosia itzen indar antzuan itzaliko Joxe-Prantxisko sutu zuen lentxoagoko sasi-tratuan gisa...
	Au ezjakiñean bederik, aurrez etxe-jabea lege-gizonaz bat zegoen esku-aldatze agiriaren buruz. Uraxen izaki beinbetirako eusgarri bakarra. Azal biko larruki batean alde bikoen xeetasunak idatziek jarri, eta diruaren ordera etxeeremuek eskuz aldatu.
	Ori egiteko zai-zai zegoen lege-gizon arretatsua, oro beste biek, aldi aietan aski bai zen aren maillakoak egiña izatea, legearen barrurako naiko indar zeukanda.
	Esan eta egin, bear-bearreko galderak egin ziotzen bieri, ta abian bete betebearrekoa. Joxe-Prantxiskok gizonki aitandu ziotzan beste bizitzakoekin egiña zeukaten konponketa izendatu zezala, alegia erdizka, laumilla ta bosteum errealetan izatekotan.
	—Dena egiña dago. Oraindixek zuretzat gelditzen zaitzu. —Aditzera emanaz negusitzari utziriko andreak irripar.
	Unean lotsaz gorritu zen Joxe-Prantxisko, ta apalki andreari begira esan:
	—Eta dirua? Noizko-edo?...
	Baiñan Balentiña zai-zai ariari eltzeko, ta onek:
	—Au ere egiña dago Joxe-Prantxisko. —Eta jarraitu beste andrezkoari.
	—Tori andre, zenbatu itzatzu juxtu dauden. —Eta eskuetan utzi, urre-zillarrez osatzen zituen bederatzi milla erreal.
	Onek, erantzun baikorra emanaz, seiñalagarri egiñiko esku-idatzi pixua, ongi gorde zezala aginduaz Joxe-Prantxiskori eman.
	—Gorde?... Bai orixe! Bidean lapurrak irtengo balidakite ere, kostako litzaiokete ibastea. —Eta larru-onduzko agiria atzamarretan biribilka, argizari txirdiña bezain mee jartzeraiño bilduaz-bilduaz zeroela, Sandratin, mugazaiñek lapurtzat artuaz, leenengoz ikusi ta jabetu zen ontzurreaz mintza zitzaikien, entzule aiek algaraz ler-gaizto egiñak uzten zituelarik.
	Une artandik Arriantxoren begiek Zabaletara begira itzuli ziren. Nola izango etxekoek?... Luzeegi iritziak ez ote?.. .
	Senar-emazte begiragarriek ordea, zer erakutsiek zituzten-da, irteera luzaerazi nai ziotzen. Luzaerazi-edo, biaramon egoarteraiño beiñik bideetan jartzea galerazi.
	Xotil ziren izan ere, bide batez, giza-maillen erraiñurik bereizten etzekitenetakoek, eta xotiltasun berdingaitzaren eredu, senitarteko maitasun lokarritzea zirudin. Sendi artan luzaroan elkargandik alden zegozen guraso bailitzakean artu zuten Joxe-Prantxisko. Edo-ta, presondegitik askatasunera itzuliriko senide bailutekean. Onexengaitik-edo, bazirudian izkutuko xoko guziek erakutsi nai izan ziotzela.
	Ain zuzen, afal-ordua aurretik etxalde ugariek barrena zer ikusiko irten ere apur baterako.
	Arrigarri ziren Arriantxorentzat begipetan zituenak. Laubost biztokik gandortzen zituzten arlanduz egiñiko etxe ikusgarriek. Tartekako enparantz-zelai apaiñak, belardi xerrenda biur eta zugaizti pertxent ezberdiñaz txukun. Amaierik gabeko egurastokiek, urki ta makal-ondoz ezker-eskuma mugatuek. Retiro-ko Parque izugarria, bertan, eguzki lurretako legoi, katamotz, artz, tximu, ta osterontzeko ainbat pizti bildurgarri. Izotz alderdietako beste ainbat azal-jario itxusi. Ainbat egazti ez-ezagun... Denak Joxe-Prantxiskorentzat ikusgarri!
	Illun-arian, etxaalde nagusietan, edo-ta kale-gurutzetan, olio-argi motelak pizten asi zireneko, berriro Pizarro kalean zeuden, egunan kurpillean ainbat gora-beeraz nekatuek noski, bizi-toki xotil artan premiazko atseden aldia ar zezaten.
	Bosgarren gaba Joxe-Prantxiskorentzat, etxetik, edo Zabaletako artegi tzirtzilletik urruti zeroela, ta bide berean bosgarrena, begi-itxi nasairik egin etzuela ere. Baiñan nekatua zegoelako, edo-ta agian, zekarkian buru-auste mingotza, ark baitandik jaurti zuelako, gau artan, zurrunka itxuan, arria bezela, biaramon goizeko zortzirak arteiño etzen iratzarri. Eta nola-ala, egoardi ondoraiño eurekin eutsi ziotzen senar-emazte on utsak.
	Ordu artaraiño Gaztelako uri-buruak bere-bereak zituen edergaillu bitxienak erakusten alegidu ziren. Sorkaldeko Errege-jauregia. San Jeronimoko Eliz-Nagusi ikusgarria. Erabagiak eta legeak aztartu, ta uztartuko ziren Korteetako jauregi serioxkoa... Eta aro artan Maparretan zeuden inbat ikusgrri. Azkenik, sendi ark, oro berak ere, Madrideko egona oroigarri izan zezaten, eretratoa ere atera ziotzen Joxe-Prantxiskori.
	Ontan ziarduen aur jostariek ziruditen senar-emazte maitagarriek, ordu bakar batzuek elkarrekin poz-giroz igaro zitzaten, baiñan arrotzan pentsamena, onen familli-giroan izaki, ta aien egin, eta eginai guzia eskergarri zelarik ere, ezin zezaken orduerdixkarik luzatu gaiñera, eta bazkaidu artekoa osta-osta egin aal izan zuan sendi pozgarri artan.
	Abian, begiek malkoz ezaturik, eta on egite guzi-guziek aal zuenaraiño eskertuaz, joan zireneko bideari begira jarri, eraman zuaneko bide-lagunakin batera, illuntze berandurako iru illargi joanak, ostatu artu zuten etxe berean oe zuria artuko zutenezko itxaroz.
	Zaldiek atsedenduek izaki, aitaturiko ostatura tartean denbora aurreratuaz zijoazen uste zutenetik, eta Balentiñak biderako eman ziotzen ogibitarteko koipatsua, abereek arteondo batzuen gibelera babestuaz, eta bide zurguan kukirio jarririk patxadaz jan zezaten kako egin zuten bidaztiek.
	Ontan, aoa bete-betean ziarduela, ustekabeko alabearra! ... Eurek zeramakiten bide ber-bertan gizaki bat Madrid alderaka, ta euren gisa zaldiz, urreratzen zetorkien. Ain zuzen, orpoetara zenean, eta bikutzari oies egitera jartzearekin bat-batean, burua saietsera jira-ta, piper-miña bezelatsu gorri ta minkor, zaldia zirikaz alegindu zen, aurrez-aurre zituenak ikusi ez baizitukean antzo.
	Arren begiek ezik, Joxe-Prantxiskorenak ere etzeuden lotan alajaiña! Lagunari txistik aitatzeke bederen, onek ere, ark aiñakoxe arreta artu itxura egiñaz, aixa ezagutu aal izan zuen nor zen, eta zer zebilkin lurralde urruti aietan.
	Arteraiño Zabaletaren banakari izaniko oiñatiarra zen gizaki izubera ura. Ain zuzen, millaka errealtxo batzuek eskuratu asmoz, egin zuen gezur-tratuaren berria Gomendiotar andreari aoz-ao zeramakion galtzadun zazpikia.
	Lotsaz gorritua, ta bide batez zusmo txarrez bederik, nor zen konturatu eza berekix siñetsiaz, aberea trikikoan zuela bikotearen begipetik irten zela iduritzearekin batbatean, Joxe-Pranxiskok axanpaz iges zijoenari:
	—Kaixo adiskide! ... Berandutxo zabiltza... Ostro-beltxekoa, atzo zen!!

XIX
AGORREKO SANTIKUTZ

	Urtearen buruan egun bat oi zuen Joxe-Prantxiskok oso-osoan kirtenetik eutsiko ziotzana. Ain zuzen, Agorreko Santikutz. Edozer eginkizun zegoela ere, egon zitekean egun ontan. Biaramorean ere argituko zuen-da, zegoela.
	Gabean lotaratzeko zoria izan ezkero beiñepein, beta au ere noiz-nai etzuen-da, goiz-goizetik jaikiko zen oe bigunetik, aurra Errege goizean gisa noski, ta egitekorik estuenei aalik beintzat, gosaldu aurretik atarramen emango ziotzen.
	Sasoi ontan uztarik larrientxoa bildua izaki, etzuten izango Zabaletan lan esturik ere agian. Gariek jasoak, arbiegitaroa bukatua, garo ta gaztaiñak elduarin, udaazken aurretiko tartetxo ariña orduantxen ain zuzen, beti arrastaka ibilli batik.
	Errian jai bat izatekotan, onek bazuen bere garrantzia legazpiarrentzat. Seguraren uztarpetik askatu ezkeroztikoan batik-bat, jai au onen gomutaz zetorren-da. Alabeiñik, egunaren jaitzeaz beste, oroitamen berezia zuen Joxe-Prantxiskorentzat. Alegia, bera azitako elbarrengo Eguzkitzara, bularra artu zuen sukalde xotil antara, etxeratu zuten ezkeroztikoan urteero joan oi zenez, egun auxen mugatua zeukan-da.
	Urteko egunik zoragarriena Arriantxorentzat! Aurrenetik seguroxean, amona Mari-Andrexak eramango zuen, agian aitak edo amak kozkortuko zen arte, geroztik senar-emazte biek ere bai, ta sarriena bakarrik noski... Nola-naitara ere Eguzkitzan jakiñeko bazkaldar pijoa oi zuten Agorreko jaietan.
	Gosaria izango zuen etxean egiteko otordu bakarra, ta egiñaz bereala Legazpiko Parrokira, Meza-nagusia entzutera. Ondorean, naiz auzotar, naiz egitar, edozein zirela ere, ezagupen estuak zituelarik, aiko-maikoz eliz-ateetan kokatuko, albokari, aurresku, aari-joku ta olatsuko ikuskizunik izatera.
	Egia zen, adiskiderik miñenak egitarrak zituela, bere adiñeko ta kidetsukoek batik-bat, eta urtearen erroan oi ziren gertakizunak berrituaz, luzakizun bederen, beranduegi barik, bazkal ordurako Eguzkitzara joko zuen.
	Otordu tarte aseroa Eguzkitzako sukalde zaarrean ezbairik gabe. Jango zutenak baiñan garrantzi geiago zeukan noski, elkarrekiko xaltxa betegarriak. Izan ere, gizona ogi utsaz bizitzekoa ez izaki, ta beren buruzko esamesak balio geiago zuten mai zabalera bildu zirenentzat. Ikusi... Galdetu... Erantzun... Ukulluko bei ta txekor, Arrola-mendian zuteneko artaldea, jaso zuten uztaren galga, arta-saillak zer ale mailla artu zuen, bear ainbat arbi-erne zetorren... Bi-orrian... Lau-orrian... Urteeroko esankizunen leloa, gutxi gora-beera! Baziruditen bigarrengoz, aioek zirela, edo gutxieneko beintzat, belaunaluiaren atzerapenez zeuzkatela urtetik-urterako esankizunik utsenak ere.
	Bero itogarria zen eguzkia jeetxiaz zijoen urte sasoi artarako, Joxe-Prantxiskorentzat gogoangarri izan zitekean egun antan. Eta bazkaldu ondorean, bizitzaren erdia urratua zeukaten Joxe-Migel eta Joxe-Prantxisko bularkide biek, masailla mutturrak gorri-gorri, auek izan ziren leenen mai asero artandik altxa zirenak. Urteero gisa, etxe ingurumari jiratxoa egin-miñaz gilikatuek ain zuzen. Izan ere, begi betegarri izatekotan, ordungoxe irteera zitzaikien giligarrien. Etxepetik etxaburura, soro baxterrik-baxter lur-berri egalera, esiek zeartatu, armailletan igo, bide murkora jeetxi... Mingaiñera zetozenak aztartu, aaztuek berritu... Zeru txiki batean Aingeru bailirakean adiskide eldu biek...
	Ontan, Argindegi-ko etxaburuan goruntz zijoen zaldizkoari begira jarri ziren bat-batean. Zaldian seiñaleetara, nor zitekean abian ezagutu ere. Ain zuzen, erriko sendagillea zen.
	—Jas...! Berri onik ez diagu auzoan... —Joxe-Migelek bularkideari.- Nora arraio joan ditekek ordea...? Ibarrolara...? Lakioletara...?
	—Ordu ontan, noiz eta gaur... Utsean-putzean etzebillek ori!...
	Lankideko izaki... Iñoiz itzerdi trukatu ez arren, saieska begiratu oi ziotzan Arriantxori aitaturiko sendalariak. Alaere, etzen kukildu zabaletarra. Atariko ateetan etzegoen arren, bestea ere etzebillen oillalurrean. Zer arraio gero...! Larrurik ez ziotzan kenduko!
	Eta laisterka-txikian Beoki-zabaleko bide-kurutzera aurreratu zitzaiekien zaldizkoa zetorrenarako, ta emen itxoin zer jakingo.
	Bidean trikestean agur soilla bakarrik oi zuen aitaturiko sendakiñak. Iñoiz, zaldiari oinkada bakar-bat galeraziko ez ziotzan oietakoa zen bide batez. Alabeiñik, galtzadun bikoteakana iristean, batekoz-beste, zaldigaindik jeetxiaz, aparteko zerbait esangura bailitzan, orpoetara zetorkien.
	—Arratsalde on jaunak!
	Baita zeuri ere On Kaietano... —Biek bat-batean erantzun.
	—Ikusten degunez... badegu ezbearren bat auzoan...? —Joxe-Migelek jarrai.
	—Bai zera... Ez degu sendagai zeatzagorik jaia iristea baiñan... Erri zulo ortan zarata ta iskanbilla, arnas artzen ere uzten aldute gero... Zurrunbilloen igesi nendorren.
	—Gazteek, gazte...! —Arriantxok irripar jarrai—. Gu ere izanak gaituzu, On Kaietano...
	—Kontxo...! Zu ere emendik Joxe-Prantxisko? Ez nintzan zeu ziñanik konturatzen...
	—Zer esango dugu... Badakizu, guretzat ere Santikutz...
	—Izango zenuen zerekixeko eginkizunik...
	—Badakizu-ba, ementxen bularra artua naizela... Larremiñaz...
	—Ez nekian ala ziñanik, baiñan onez gaindik ere zerbait estua bai... Antziñako zaiñak ditut gero nik...
	—Azaleko zaiñak noski, ala uste badezu...
	Ordulaurdentsu egingo zuten elkarrekin zenezko bidekurutzean, eta geinbat, sendagillea aldarte oneko, zegoelarik, Joxe-Prantxisko tentatzearren asmatu zituen bere burutazko esamesetan mamituak noski.
	Egona aspergarri ordea, ta zinzurra ere legortuxea ainbat jarduteaz, eta azkenik Joxe-Migelek zaldunari:
	—Goazen emendik ate aurreraino bederen. Txurrut bat artu edo... bestela egonaren egonez, zaiñak emen bertan artuko ditugu...
	Etzuen gaiztzat artu onen esana, ta oinkada bakoitzeko Arriantxori eztenka, Eguzkitzako ateetaraiñokoa berealaxen egin zuten. Emen bizitza bietakoek, Santikutz usaira kaleratu etzirenez beste, etxearen itzalera ta arrizko exertoki otzean kokatuak, kartetan ziarduen.
	Joxe-Migel ao bustigarri billa joanaz batera, erriko sendakin jakituna, zerbait bear-da, arta-aleak jokatzen ziarduen etxepekoei, kartetarako griñak zekarkian ondorenaz mintza zitzaikien:
	—Egi uts-utsa diotzuet; luzerora, jokuak eta zurrutak galduko du mundua... Zuk Joxe-Prantxisko, jakingo dezu noski, aita-semeek zurrutean eta ama-alabak jokuan... dalazko zortziko ezaguna...?
	—A, bai... Badakit zer esan nai didazun...
 «Aita-semeak zurrutean-da,
 ama-alabak jokuan.
 Aurrera ere izango dira,
 soiñeko zarrak kakoan... »
	Abian Joxe-Migel, pitxar bi esku banatan zituelarik eldu zen, eta kartetan ziarduen maitxoaren gaiñean utziaz mintzo:
	—Tira, artu dezagun ao-bete... Ardoa edo sagardoa artuko dezu, On Kaietano?
	—Napar-gorritik ttantton bat aski zait... Sagardoak moteldu egiten nau...
	—Arraioa, arraioa... Lentxoago aitatu dezunetan etzatoz bat... —Arriantxok itzetik ortzera—. Polliki biribildu dezu zeure kolkorako...!
	—Au izateko Arriantxo...! Agiñetan errotua zaude zu...
	—Ez zazula pentsa... Geientsuok eroriak dauzkat adiskidea...
	—Agin ateratzen pijoa izanik, zeure utsarteak osatzeko aiña, zergatik etziñuzan gorde...?
	—Zaratak bai... Urteak dire bakarrik atera ez detala.
	—Gazia izango ziñan-da...
	—Gazia... ? Bai, artara egin nituen galtza berriek!.. Bazeneki... Aurrez ontzika ardoa, zerbait txorabiatu zitezen, eta agiña kendu... Eskerren ordez biek! Eta alaere, pixkana-pixkana, lan au bukatu egin zait. Zer derizkitzu...?
	Irri-par algara nasaia altxa zen, Joxe-Prantxiskoren ateraldiaz, zer entzungo ao-zabal moltsoan zeuden aiengan. Baiñan kolpetik ixildu ere algarakoa. Ain zuzen ere, auzo etxeetako nexka-mutil koxkorrak etxaordean jostari zebiltzalarik, auen bat-bateko karraxi larriaz gaitz etsiek noski.
	Zera, Argindegiko mutil kozkorrak, esku muturra autsi zuen zurriñetik erorita. Zalaparta estua uraxen kerizpetan patxadaz zeudenentzat...!
	Eguzkitzako etxekoandreak abian magalera artu zuen oiñaze-larriz zegoen aurra, ta une artan norbaitek esan ere:
	—Bat bearrez... Sendagillea beintzat bertan degu-ta, gaitz erdi...
	Alabeiñik, On Kaietanok ez ziotzan jaramonik egin. Ukalondoa aterea zuela uste bai zuen, eta ostera giltzetan sartzeko, Arriantxoren artezia ezagutu naiaz, au ortara nola jarri zezakean zer asma zegoen iñolaz ere. Sendalari biek elkarri begirik kentzeke zirauten, osterongoek auei begira, zer gerta zitekean ausnartuaz...
	Azkenik, sendagilleak Joxe-Prantxiskori:
	—Tira... Zuk eldu zaiozu.
	—Nik... ? Ori zure egitekoa da.
	—Bai, nere egitekoa da... Arrazoi daukazu, baiñan nik agintzen dizudan ezkero... Ez didazu onartuko eskatzen dizudana...? Ez naiz txantxetan ari. Zer daukala iruditzen zaizu?
	—Nere ustez ezur-autsia.
	—Aterea ez ote gero...?
	—Dena duela, zerbait egin dezaiogun errukarriari.
	—Esaidazu Joxe-Prantxisko... Ni emen izan ez banintzan, eta ezbear au gertatu... Zuk zer egingo zenion aurrari?
	—Aal nezakeana bai...
	—Kontu, egin zazu beraz, ni emen ez nagoela ta zuri iruditzen zaizuna egitera zoazela... Edo, ni gaindik begira egoteak kezkatzen zaitu...?
	—Ez da gutxiagorik, ere. Batekoz-bestera. Naiago dut milla bidar, diardutanean aditzera eman, eta ez gero ondorean esames.
	Izoztuek gelditu ziren, gaindik zer gertako itxaroz zeudenak, sasikeriak madarikatzen jardun oi zuenezko sendagillean jokaeraz, eta bide batez, Joxe-Prantxiskok arekiko izan zuen azalagaitik. Norbaitek, ondorean zigorra etorriko zitzaiola, gogoetan artu ere bai noski, baiñan, Arriantxo xotillarentzat pentsaera bat-bakarra zen. Ezurra konpontzea alegia!
	Ikusten... ? —Joxe-Prantxiskok autsia zeukan besotik aurrari elduaz, eta sendagille jaunari beatz mutturraz ukutu eraziaz—. Autsia duelarik, toki onean alabearrez...
	—Arrazoi zenuen... Autsia dauka bai...
	On Kaietanok, ikus-miñaz bederen, ustekabeko aukera eman ziotzan ezkero, ganoraz astera zijoen Arriantxo argia.
	Ozpin, olio ta eskuka bi gatz naastuaz, au urtu arte itxoin zuen. Onekin ongi busti ondoren, zapi xerrendaz autsia zeukan besa-makilla kiribilka arturik lotu ziotzan, aalik eta odol-bildua jango ziotzan arte, edo gutxienaz, bearko zituen antolamenak zuzendu bitarterako beiñepein. Txori-eztia, (Keriz-ondoei azaleratzen zaien lika.) ekarri zezatela agindu zuen. Atxur-kirten loditsuko saats araki bat ere bai, bi arrautzen txuringoek, eunezko zapi xerrenda bi, aalik bigunenak, ur irakiña ta osterontzekoek...
	Bitartean, ool xaplata bat aizkoraz landu zuen, eta aurrak osorik zeukan besoaren neurria eman. Besapeko sabelunean tinkatuaz, esku-zabalaren erdiz-erdirakoa. Eskua potortzean beatzen indarrez, ez estu, ez nasai, geldituko zen neurrikoa alegia. Oiñazez kizkurturiko zaiñak, edo-ta, autsia zuen ezur-makilla, euren tokietan biltzea onekin iritxiko bai zuen. Saats arakia zumiztu zuen, txori-ezti kozkorra ur irakiñaz urtzen zijoen... Dena gertaturik orduantxen! Aitaren egitea aski, lanari eltzeko...
	Aurrena, ortarako landu zuen ooltxoakana lotuaz, ezurrak leengo giltzetan sartzea iritxi zuen. Ondoren eunezko zapi txirdin aietako bat arrautz liketan bustirik, autsia zeukan ingurua aalik estuen lotzea. Onen gaindik, zumitz ezpalez gogortu ziotzan jira guzia; ta gaindik bigarren zapia txori-ezti lika bustiarekin lotuaz artu, esku muturretik ukalondorakoa. Ontara, auek legortuaz gero, gorputz bat egingo zutelarik, bat-bateko indarra ere bai noski, mugirarik txikiñena besoak egiteke eutsiaz, aalik eta ezur autsian bi ertzak bat egitera itxatsiko ziren arte.
	Joxe-Prantxiskok egin bearrekoa bukatu arteraiño, etzuen iñork ere txistik atera, ta ixiltasuna leenen urratua, zera, erriko sendagillea izan zen. Eta ain zuzen, beso bietatik eltzen ziolarik, bat-batean esku-zabaletan mun emanaz.
	—Jaungoikoak urte askotan gordeko aldizu esku arrigarri auek! ! Ikusi ezean ez nuen siñistuko zure arteziaz...
	Arteraiñokoan gaindik maxeaz mutu zeudenak ere, erle burrunda gisara, batbateko elkarrizketa piztu zuten, onela leengo giro berean sartuaz.
	Baiñan arratsaldea aurreratzen zijoan kurpillean, Arriantxo elduari ere andik aldendu garaia aurreratzen zetorkion, illunerako etxeratuko bazen, eta onexengaitik, urtean beingoz atsedendu oi zen sukalde xotil bezin maitagarri zitzaion artandik irtetzera zijoan.
	Alabeiñik, On Kaietanoren egarria etzen egin zuen ardo txurrutaz bakarik ase. Ez-eta, leentxoago ikusi zuenarekin ere. Zerbait geiago nai zukean jakin Arriantxogan, eta ortarako, onez-on zaiñetik ateraziko ziotzala-ta, bidean aldi batean elkarrekin joan-zitezkela jaio zitzaion kolpetik.
	—Zuretzat irten ordua izanik neretzat ere egona oba ez da ta... Zergatik ez gera elkarrekin joango...?
	—Jas... ! Zure zaldi areari orpoek ikusi bearko diotzat beraz...
	—Ez gizona. Tipi-tapa, oiñez joango gera...
	Bidean beera asiaz bat, mingaiña bere tokian gorde eziñik zeraman sendagille asegaitzak, eta Eguzkitzako atepetik aldenduordukoxen asi zitzaikion ariari nundik elduko.
	—Esan bear dizut Joxe-Prantxisko, zure konponketarekin arritua utzi nauzula. Egia da, leen ez dutala luzatu nai izan, gaindik begira zeudenakatik. Badakizu; azkazal dena esku-zabal ta eskua ukalondo izatera, geitu oi dela onelakoetan. Batik-bat onetxengaitik, esango nizukeanean ixildu egin naiz, Orain ordea, albotikorik ez degun ezkero, aoz-ao mintza gaitezen.
	Esan dizut arritua gelditu naizela zure osakuntzaz. Nik oso bestera uste bai nuen... Ikasia naizenez gero, egundo ez zitzaidan bururatuko, zuk ooltxoarekin egin dezuna egiterik. Burutamen izugarriak dituzu... Nolatan, nundik norakoa dezu argitasun ori?
	—Oitua nagolako seguroxean...
	—Eta gaixotasunari igarri aal izateko... ? Edo-ta, igarriaz gero, zer osabide erabilli...?
	—Ori, gutxi gora-beera zeuretik atera dezakezu.
	—Bai baiñan, ni ortarakoxe ikasia naiz. Urteek joan zitzaizkidan ikasi ta ikasi, liburu lodi aiek jateraiño maskatuaz...
	—Eta, liburu aiek ere norbaitek egingo zituen noski... ?
	—Noski barik. Beste sendakin obegorenbatek... Onelaxen da zientzia... Ezkuz-esku datorren jakituria!
	—Orrela izango da... Batzuek ikasteko jaioak dire noski, beste asko ez. Dakizunez, ni ezikasi oietako bat nauzu, ta jakiña, zueri eskolatzeak argi egiten, baiñan niri ere gure Jainkoak argirenbat eman zidan noski.
	—Leen aiñean uzten nauzu...
	—Eta zer nai dezu esatea?
	—Entzun izan dut alegia, sorginkeriz, edo deabrukeriaz baliatzen zeratela zeurenkix zabiltzatenok...
	—Eta uste dezu baietz?
	—Ez dakit zer esan ere... Ezer geiagorik adierazten ez didazunean...
	—Ez dut uste, sorgin eta deabruekin zer ikusirik dutanik gaixoei aztarkuntza egiterakoan. Egin izan dutana, batik-bat begietan ongi begiratu. Ñirñiran, argiegi edo motelegi, zaiñak gorriek edo ez, begiratu astuna duen... Ibillian-ibilliz, egitura bakoitzeko idurimen bat jasoa daukat. Oiñazez dagoenak, negartiago, gora-larri ta otzikarak, moteltasuna damaioe, zorne-kutsutuei, txatxartu egiten zaizkie, ta gaitza indartzeaz ñirñira galdu, txitxareak deuzkanari, goraka jiratuaz itxi-zabaldua gelditu... Eta olatsu osterontzeko gaitzekin...
	Begiez beste, adierazgarri diren egalak baditu giza-soinak noski. Lepazaiñetan zer-nolako gili-gilia daukan, biotz-tankakoa, arnas artzearen tarte neurtua, aotik botatzen duen usaia, ezur-katilluetako kili-koloa... Ezingo didazu esan deabrukeriek direnik...
	—Ez, ez. Oek guziak nik ere egiten ditut. Baiñan, ezaugarri auek sentituaz gaiñera... Nola igarriko diozu zeiñek zer adierazmen leukakean...? Nik bai liburuetatik ikasiaz gero...
	—Nik ere, nere liburuxka badut kaskarrean...
	—Ikusten dut trebea zerala. Utzi dezaiogun aztarkuntzari alde batera... Au jakiteaz gero, gaixotasun bakoitzarentzat osagaien asmakizunaz, nola baliatzen zera?
	—Ontan ere alatsu esan bearko. Gaitz bakoitzak du osagaia, ta geien-bat lurrak ematen dituen zugaitz eta belarrekin egiñak aberatsen.
	—Belar-urak eta abar... Ez aldira bigunegiak izango?
	—Zenbait, zertaz, ta nola artu, badago aldea... Gaitza berez, xomorrotxo bat dela diote. Nik bestera esango nizuke, Gaitza sortuaz gero, xomorro auek batera-bestera ekiten direla. Esaterako, adibidez jarri zagun okela zati bat. Elbiak ukutzen ez badio, etzaio arrik sortuko, ta ukutu ez dakion aski zaio esku bete gatz. Nik olatsu ikusten dut beiñepein.
	—Aizu-ta, ola izanik... Zerentzat zer erabilliko zenuka?
	—Esatebaterako... Buruko miñarekin: Ankabakar, zain-gorri, basaran... Agiñeko ta zaiñetakoa denean: Basa-millu, lapa-txurri, astalar, ta baratzuria. Zorne-kutsuarentzat: Mermen, zorne-belar, mirura, irukuitza, intxaur orriek... Odolak garbitzeko: Sorgin-idatz, astigar, karraskillu, zakur-belar, eta abar. Biriketako miñentzat, sudur eta eztarri itxientxat: Axal-buztan, errude, erramu, eta asta-mentaz lurrintzeak, eta belar-miñen ura ere artu diteke noski. Giltzurriñak garbitzeko: Lapa-txiki, arta-bizar, keriz-txurtenen ura artu diteke. Gora-larri ta beerakoentzat: Laar-kimuen ura, ta legorregi dabillenean: Tartaku-salda. Gerrietako miñakin: Suge-arto ta txori maats pipittekin igurtzi. Aunditu ta berezkoentzat: Liñaaziaz naasian, basa-porru, malmabelar, exalbuztan, intxusa, kalamillu, tipula ta onelakoekin loturak egiñaz, odol-bildua azaleratzen da.
	—Etzera makala Joxe-Prantxisko... Entzun, eta gaixo ondoren indartu aal izateko, zer janari dela onen iruditzen zaitzu... ?
	—Geien-bat, eztia esango nuka. Bide batez, lore kukulluetiko likaz egiña delako. Lorean baitago belar bakoitzaren azkuntza guzi-guzia. Onekin naasi, elorri ta arkasaats pipitten mamia, intxaur eta uurren mami irindua, arrautz gorringo, ta esne-gaiña ere indargarri dire.
	—Beste ixillekorik ezer...?
	—Ixillekorik ezertxo ez dut. Bat-batean gogoratzen ez naizen gaitz edo osakairen batzuek aitatu ez baditut ere. Alabeiñik, gaixoarentzat sendakillurik onena duenezko egoerari begiratuaz, argia, indarra, kemena, ta poza ematea da. Edozein delarik, eta gu ere bai, bakoitzaren zera ezagutu bear da, ta barruti ontan opildu bear... emen gilikatu bear...
	—Liburuxka ezik... Biblia lodia ere badaukazu zuk or barrenean...
	Etzegoen ez Arriantxoren ari albaiñua eten bildurrik. Milla aitakizun azaleratu zituen arren, beste ainbat ondoren bazituen noski... Ustebarik, baiñan azkenik Urzelaitako bide-kurutzera iritxi ziren, eta emen bide bana artu, ogipeko ta berekixko sendalari biek.
	Banakatu zirenerako ordea, On Kaietanok esan ere; alegia, ikusten zuen tokian, ikusten zuela, txapela kenduko ziotzala... Alaxen izan ere. Geroztikoan bidean trikextean ere, txapela kenduaz gero, burua makurtu oi ziotzan Arriantxo xotillari...

XX
GABON GABA

	Urteen kurpillean, bizi giroa ere aldatuaz zijoan. Aldatuaz, eta giza-mailla xearen onerako. Lan-orduek ariñago, esku-lana bigunago... Aldien gora-beerako zerak noski.
	Zabaletan ordea, eta batik-bat Joxe-Prantxiskok leenleenean zeraman bizi-maiña. Izan ere, basarria erosi zuenezkero, oitua etzen zama bizkarrean zeroelarik, berez estua zenarentzat aski ta geiegi zordun izatea, il edo bizi jokatzeko, ta onexengatik etzuen atseden larregirik artu geroztikoan.
	Olatsu urte moltsoka neurtua, suak kiskaliriko orma eroriek altxa-ta, Zabaletari estalia eman ziotzandikoan. Eskuarte urriari bildur ziotzan-da, etxegintza ere etzuen bat-batean bukatu. Legorpea antolatzea zeukan leenen egitekoa, gero gerokoak. Ondorean, besa-indarra zetorkionerako lan izendatuek geiago zituen bukaera emanak baiñan.
	Lan egite utsa etzen aski, onen obaria bear zen diru aurreratzerik egitekotan, eta urte batzuen kolkoan, gasteiztar aundizkiak utzi ziotzan millaka errealak, nola-ala beiñepein itzuliak zeuzkan ordurako. Alaere, oek eta beste aurreratu murritzez gaindik, ark uste ez bezela, an-emen zuzendu bear izan zituen beste millatxo batzuek, argintza, arotz lanak, eta abar, etxeari teillapea osatu ziotenerako.
	Zorrak estaliaz ganoraz zetorren iristen zeneraiñoan, bide berean ordea, gastu-bide berriak irikiaz, bizi zitekean arteraiño zorpeko izango zela etsia arturik bederen. Jakiña, aldiro pirrinka zetorkion txanpon neurtuek, gizarajoari aixa jalgitzen zitzaizkion, eta agian bear-bearreko lantxoetan. Legorra osta-osta jarri zuelarik ere, barrengo banaketak ala-ola geldituak zirenez, an edo emen ukutu beariak, eta tarte-marteka zulo batzuek estaliaz, sendi nekatu arren izarditiko emari tzirtzilla, lan auetan jaio alaz agortzen zitzaikien.
	Bestetik, zoritxarrak ere aldiak izaki, ta Zabaletara ere sartu zen aldian aldiroko orrazi estua, ta leendiko belaunaldia kimatuaz zeroen. Orma erre aiek berritu, ta etxeari legorra eman ziotzenetik etzen urtea osatu, teillape uts artara eriotzaren sega zorrotza sartzera. Aurrena, aitan ezbearra bide, gaztegaztetandik Zabaletaren pixua eramatera etsi zuen Tomaxa urtua, Jainkoak bereganatu zuen betiko atseden ar zezan.
	Tarte luze barik, urteen buruan Joxe-Prantxiskoren albotiko irmoa izan zen Mari-Pantxike zaintsua joan zitzaien. Etxekoandre biek, bat zielarik, esan zitekean, onek amagiarrebaren urratsetan jarrai zuela.
	Ordundik garratza benetan Arriantxorentzat, alarguntzaren barruti etsigaitza, baiñan zer egingo zuen, aalik eta bizia eman ziotzan Ber-berak kendu arteraiño bizi bear zuen-da... Naigabe guziak irentsiaz bederen, etsia artu bear.
	Utsune ikaragarria Zabaletarako etxekoandre biek batbestearen ondoren utzi zutena. Alabeiñik, bizitzaren kurpillean urratu bear zen, eta Joxe-Martiñek garaiz etxeratu aal, izan zuen auen ordea. Ain zuzen, Larriño-auzoko Dolorex argia, ta Zabaletaren ondoreko zama, bikote onen bizkar eroriaz zijoan, ta ontan bear ere.
	Lekuan lekuko noski, aurreak atzea erakuspide, ta senar-emazte xotil auen orpotikoek bost ziren etorriak. Etorri, azi ta ezi, bide batez. Zuzen baiñan zuzenago, urak luebai neurtua zeroan...
	Bere egunetan milla gora-beerei ardailla emaniko Joxe-Prantxisko zuurra, aiton, aita-jaun, egitera iritxi zen. Zabaletaren oin-semetza billoben belaunaldiko ateetaraiño urbildua. Nagusienak bizi-bideak artuaz. Nexka-mutil ezkongaiek aita-amen jira-biran. Eta denen ardatz giarra, Joxe-Prantxisko zaildua... Naikoa indar zen Zabaletari eusteko...!
	Bide batez, Arriantxo zinzurretik lotzen zuen lokarri biurra, aldiro pirrinka bederik nasaituaz zijoan. Bizitza bietakoek elkarri itza emanak ziren gisara, aal izatean erdi puska ordanindu ziotzan, ontara bakoitza bereekin gelditzen zirelarik. Alaere zorpeko gelditu zen Joxe-Prantxisko. Besterik zen egin zezakean...? Geroak bazuen toki... Besteraka jokatu izan balu ere, zakurrak oiñutsik bai zeuzkan ikusmen, eta aal zueneraiño egitearekin nasaitu zezakean, zetorren belaunak osatu aal izatekoa bai zen zor guzia, ta leendikoen izardiz ezkoturik zetozen Zabaletako lur-ondo nasaiak zabaletarrentzat geldituko ziren, urteero nagusiari ordain-zorra emanaz jarraitu barik.
	Zoritxarrean, ondorearen errotzeak poz-bete zeukan egunetan, Joxe-Prantxisko bera zen erdiz-purdi zebillena. Bizitza osoan alatsu, ixilkako ibilli bearrak makurtua-edo, ainbat lo-galtze ta bizi-moldearen erantzukizunan pixuz eroria noski, azkenerako oneztu zen errukarria.
	Ainbati bizia luzatu ziotzan Arriantxo onbidetsua, zoritxarrez urdailleko miñak, menderatu zuen, eta lagun urkoagatik egiñala guziak egin zituenak, etzuen beretzat osabiderik izan. Alaere, onezari sor egiñaz, ez ziotzen bildurrik lan nekeei, ta sasoirik irmoenean bezelatsu, egunargiz etxeinguruan gelditzeke, ta gabaz gutxi-aski gaixoen arduraz araona, bakar ibillera makurren nekepetik etzuen iñoiz irten.
	Gabon bazkalostea zen ain gogoangarri. Aita-semeek larraiñean ximaur jiraketan ziarduen aize minkorrari iges egiñaz, eta bide berean biar-etzirako esku-lana aurreratzen. Joxe-Prantxisko orpoen gaiñean, eta auekandik urbil, ukuilluan abereekin jatenak edo iñaurkiñak zuzenketan nagitasun barik.
	Arratsaldea ondartzera zijoan, Dolorexek sukaldeko leiatil erdi itxiez barrendik begi-kirikaz alabari ziotzanean:
	—Etzekiñat nor diteken Benta-arbelan beera datorrena. Etzekarkin orpoetako nagirik...
	—Zaude... Prontxio dirudi.
	—Nora joan dezaken abiadura ortan?
	—Izango ditu, beorrak edo...
	Bixkor iritxi zen Zabaletako ateetara itxu-mustuz zetorren oiñezkoa, ta abian eskuetan zekarkien urritz-makillaz, otzari eustearren erdi-itxian zeukaten ateari zaplaka bi eman.
	Dolorexek agurtu zuen arnas-estuan zetorren galtzaduna leenen, eta ain zuzen, zeraindarra zen. Muiño-ko nagusi ezaguna.
	—Sartu zaitez beiñepein aize izkutura, ate erdian gelditu barik...
	—Emen giroago dago bai; sasoia ere alaxen da-ta, or gain-zearrean etzegoen atsegin...
	Bertaratu zen Joxe-Prantxisko ere, etxeko etzen norbaiten susmoz noski, ta zen zekarkian igarriaz, itz alper batik galde:
	—Zen zabiltza Andrex-Mari?
	—Zeuregana nendorren. —Onek erdi-negarrez— Emaztea daukat, aurrondokoakin. Ain pattal dago ezik, irtengo duen itxaropen barik gaude. Sendalaria atzera-aurrera badabil, baiñan bere lanak egin erazteko agindu digu, ta ordutik-ordura galduaz dijoa errukarria, ta noiz eskuetan geldituko gaude. Zerbait egin leikion etorri natzaitzu, eta zeu joan aal baziña, guretzat itxaro bide ziñake...
	—Noiztik dago gaizkitua?
	—Irugarren eguna nabarmendu zela.
	—Aurgintza ona izan aldu?
	—Luzexko baiñan, ainbestekoa ere...
	Beste gabean, bere onezaren ardura lipitzik barik, eta zegoen ibilgiro ziputzaz bildurtzeke, abian irten zen etxetik zaldi bizia trikiko ariñean zeroela, ta bein bear-eta, oitua ez bezela egunargitan, albistari samindua orpoz-orpo zuelarik. Zerbait egitekotan leen-bait-leen eldu bearra zeukan-da.
	Ez ziotzan egunari eldu, inguru aiek ez-ezagun zituelako noski. Gutxiago bidean galdu bildurrez. Agian, gaixoak illuntzerarte iraun eziñagatik ez ote zuen egun argitan irtengo?
	Zerbaitek zeroen beintzat, eta Zabaletan irten zirenetik ordubete osatu barik. Muiño-ra iritxiek ziren. Bat-batean, erio bide zen etxekoandre gaztean oe ondora zuzenean eraman zuen nagusi etsiak, eta gero Arriantxoren zaldi izartua ukulluratu. Exer-alkia altxa-ta, bizkar gaiñean bi auntz-narru jarri ziotzan, izarditza ura guzia otzean legortu ez zekaikion.
	Bitartean, otz-ikara larriz zegoen emakumeari begiek luzatu ziotzan Joxe-Prantxiskok. Etxeko buruak uste bezelatsu gaitz jakiña zeukan aurreginberriak, eta naikoa zaartua noski Arriantxoren irizpidez.
	Alaz ere, etzuen etsirik artu berekix, eta sukalde jiran zebiltzan andrezkoei, sua ta sutinguruek dantzatu erazi ziotzen.
	Leenen, ura egosten jartzea egin zuten, eta oni bana-banaka bearreko sendagiak naastuez eraman. Ain zuzen ere, sorgin-idatze tortoxka bi, erramu arbaxta batzuek, errura belarrak, intxaur orri legortuek, intxusan barren mintz txuria, basa-porru batzuek, baratzuri buru, tipula atalka, sukaldeko gatz, ozpin... Berealdiko salda usainkorra irakiñaz zeukan. Burutu zezakean beroenean artille multsoa bustiaz, anka-orpoetatik gorazka igurtziaz arturik, alik eta gerriz beeko odol pozoitsuek jasotzerarte, ez ziotzan utzi Arriantxo trebeak.
	Berriro, ozpin-olioz leen bezeltsu igurtzi ondoren, eunezko zapi bigunez izterburuetaraiñokoa lotu ziotzan emakume aulduari, ta abian, lepa-zaiñak estuan artzen ziotzalarik, ipurgaiñetik zulatuaz odol galdua atera aal izan ziotzan. Gutxienaz bi-iru burdintzalika bai, gorri-beltz moretua.
	Aldean eraman zituen sendagai batzuek emanaz artu zuen abian. Odol-berritu zedin noski, erabat eroria zegoen errukarria, ta arrisku artandik atera bearra zeukan. Izan ere, miña soor ziotzenetik, gorputz illan irudi, lo-zorroz eta arnasa bare-bare gelditu bai zen. Beste ezaugarri barik, osta-osta, arnasa zeukanezko adierazmen soilla.
	Joxe-Prantxiskoren idurimen argia ordea, itxu-itxuan baikor zijoan, eta gaixogan itxaropidea artuaz bat-batera, zorigaiztoko alabearra...
	Egin zuenarekin txoratuek zeuden une pozgarri artan, erabilli zituzten sendagaillu guziek, gaixoari atera ziotzan odoltza pikortua, ta eskuetan bearreko puxkak artean oeinguruan zeuzkaten une artantxen, ez bat, eta ez bi, Segurako sendagille bizarduna sartu zitzaikien bete-betean. Ura lotsakizuna etxekoentzat!...
	Purrusta bizian jeiki zitzaikien gizon maxeatzaillea, sorginkeri aietaz sinisten zutelako, baiñan oni etxeko buruak eman ere zegozkion erantzuna:
	—Beraz, bizirik diraun artean ezingo diogu lagundu? Zergatik eman zeniguzun etsipena? Zuretzako larregi zelako noski... Ez da egia? Orduan, zuk eziñezkoa onek aal baleza, il dedin utziko diogu? ... Konturatu zaitez, emaztea nerea dela, ta ez zuera!...
	Nai dezutena egin zazue kaskagogorrok, baiña emakume au sendatu lezakenik ez dezute topatuko, Jainkoaren eskua izan ezik.
	Oe-ondoan kizkur zegoan auzotar amonatxo elduak ziotzan emeki bizardunari:
	—Bedorrek badaki Jainko Berak bialia den edo ez?...
	—Infernuko deabruak bai noski!...
	Eta esku potorrekin oe-burua joaz gaztel-aizea baiñan zakarrago gelatik irtetzerazkoan, eskuetan zeron makillaz daturik, Joxe-Prantxiskori itz mingarriek jaurti ziotzan:
	—...eta zuri zarpail orri, etzaitzu legepeko lan auetan ibiltzea. Ortarako gaudenak gu gera bakar-bakarrik. Iñuxente batzuei txanponak kentzeko baiño gauza etzerate-ta, lapur odol-zaleok! Baiñan erori zeta... Orain nik kenduko dizkitzut lan auetan berriro ekiteko gogoak... Biziko zeran arteraiñoko zigorra zure bizkarrera erori zaitzu!
	—Milla esker jauna... Erailtzaille banaiz, edo-ta lapurra, nai dezuna esan eta egingo didazu, baiñan aurrerantzean ere iñork beartzen banaute, dezakedana egiteke ez naiz geldituko. Nai dezu emakume au gaur zortzirako oetik irtetzen dela? ...
	—Irten ez, atera egingo dute! —Anka-orpoz zartateko bi ate-albotikoari zakarki emanaz aldendu zitzaien zenezko sendalari bizarduna.
	Onenbestez bukatu zen ekaitz-jasa, ta ogipeko zen sendagilleak gaixoari jaramonik egin ez baziotzan ere, Arriantxok egin bearrekoek bukaturik irten zuen teillape mindu artandik.
	Ain zuzen, gaixoari zer nola eman eta egin arretaz agindu ziotzan Andrex-Mari etsiari, ta leentxoago esana berrituaz urte-berritarako emaztea sukalderatuko zitzaikiola baieztu. Azkenik, argitzen asiaz zijoan etxenkoandrea agurtu, ta egin zuena eskerren ordain utzirik, beranduxe bedik Gabon-afaria etxean egin asmoz, pentsa-giroz epelduaz zijoan Muiño-ko sutondoan ontzixka bete oillo-salda arturik abian altxa zen.
	Gau-leena aurrera zijoan ordurako, baiñan zaldi ibiltari ark bide trakuts aiek artuak zeuzkalarik, alde ortandik ardurarik txikiñenik etzeraman. Bestekoz ordea, naiko min bazeman bere baitan. Zenezko seguratar astaputzak bota ziotzan arrazoi gordiñengatik, ezurretaraiñoko lotsa nabaritzen gizarajoak. Bizitzaren erroan ainbat izkutuko ibillera egiña zelarik, ez ziotzen eskurik bota, ta azken egunetan ori gertatzeak min zemakion Arriantxori.
	Zusmo kaltegarri auek zaramazkien korapilduaz bakar ibilli artarakotz, ta, luzaruago ta larriago, azkenik belaunkatilluek dardari, auleria zetorkion gisa indargetuaz zijoan. Gertatua gogoratze ustak zemakiona ote zuen, edo-ta, onezak ematen ziotzana?...
	Utsean-putzean, badaezpazen zaldiari so emanaz, jetxi ta bide murkoan ametz tartaka bateri zaldian ubelak korapildu ta ipurpean zeroen berogarriz soiña ongi bildurik, onen babesera kizkurtu zen bidazti bakartia.
	Gaztearoko lantegietatik urrun barik zegoen, Peatza buruko zearbidean, eta bertandik entzun aal izan zituen Gabiri errixka kukullu artandiko zenezko orduaren zortzi tankakoek.
	Leenen dardara utsa somatzen zuen, gerorago izardi otza, ta azkenerako oiñaze aldi izugarriek sortu zitzaikion sabel-erraietan, eta miñaz batean eten gabeko gora-larria.
	Izularriz jarri zen Arriantxo xotilla, zer zetorkion bazekian-da. Eta bide batean idurimenik garratzenak ernetzen zitzaizkion, eta aldi motxera botatzeari eman. Gora, ta beera ain zuzen, eta odol uts-utsa zena, zoritxarrez.
	Ordundixek etsi zuen bere izaeraz, eta jaikirik zaldiari igotzen asi ere, baiñan auleriak ainbesteraiño joa izaki, nai zuena egitea etzuen iritxi errukarriak, eta eziña ezagutzean aberean petraletara murgildua erdi tartarras bederik, oiñezkoari eman ziotzan. Ortara bide aldixka egin zuen, baiñan ez luzeegi, indar apurrak aitu ta eziñez erortzeraiño.
	Ordu astun aietan basa-bide il artandik barrena iñor agertu zitekean itxaropiderik etzuen amets, eta zaldiari arre esan ziotzan, bide-galtze barik etxeratuko zen uste oso-osoa zeukan-da. Au aski zitzaion etxekoek billa irtetzeko.
	Urtearo maltzurrari zegokionez, aldiro laiño ta eraso, aldiro oskarbi, baiñan aize miña gelditzeke, ta ainbat bider gau illunean gidari izaniko bostoilloa, artizarra, ta izarbel ezagunak zerupe sapaian kiñuz zituenarren, Joxe-Prantxiskok auez gora, begi-biotz luzatu zuen begiratu xotilla. Jainko aaltsuakana une garratz artan, zen guzia Beragan uztea baiño etzegokion-da. Bide batez, miñaldi gogor aiekin batean otoitzean aitu zen Arriantxoren adimen argia.
	Zortzirak... Bederatziak... Bat-banaka zenbatuaz jaso aal izan zuen gauleenetiko orduen leloa. Osteroko dunguluek ordea, aitaturiko ezkillak ordu bakoitzari zegokien tankako juxtuak, lau alderdietara oiartzun emanaz jarrai zuen arren, sor zeuden Joxe-Prantxiskoren belarriek. Aldian eroriago, aizkenik senik gabe gelditzeraiño gizarajoa.
	Ordu aietan, Zabaletako sukaldean etzen etxeko burua itzultzen etzanezko kezka txikiñenik ere jaio. Apika. batekoz-beste, gaixorik zegoen emakumearen osasunaz geiago arduartzen ziren. Arduratu, ta aldi berean kupitu. Gaberdian jaiotzekoa zen Aurtxo-Jainkoak izango altzuen sendi arekiko erruki... Au zen beiñepein zabaletarrak opa ziotzena.
	Urtean beingoa izaki Gabon-afaria. Urtebarrukoek etzuten utsan baliorik onen alborako, ta ain zuzen, Joxe-Prantxisko itza emana joan zelarik, garaian itzuliko zenezkoan, astiro itxoin ziotzen Eguberri-enpor suaren epelean gaberdi alderaiño.
	Baiñan luzeegi zijoan zain egotearen leloa, ta ontan gogaituak noski, azkenik jaten asi ziren.
	Afaritan erdiz-erdi orduantxen, sutondoan nagi zegoen txakurtxoa altxa-ta, etxekoa urbil zenezko axanpaz asi zen. Au ikustean etsirik artzeke zegoen Dolorex argiak mintzo:
	—Lentxoago asi bagiñukan...
	—Alegia, bixkorrago bukatuko genuela afaria... —Seme ausartak ama zirikatzearren.
	Abian sarrerako atean zartako batzuek entzun zituzten, norbait estu bailegokean, eta etxekoandre biguñak mutillari jarrai:
	—Ua bixkor pillosopi oieri utzi-ta. Zaldiari burubide eman akiok, dagoen gau-giroaz, aitona otzak ebakia elduko uan-da...
	Mutila bat-batean altxa-ta, olio-argi motela eskuetan zerola, agindu gisa ateraiñokoa egin zuen. Aitonari zeritzon arrera emanaz, abere nekatuari loturak askatzera, ta berekix irriparra zeriola, erdiz-purdi utziriko otorduari, sendi artan oi zuten alkartasun xotillean bukaera eman asmoz.
	Ura zirrara-larria sortu zitzaion mutillari zaldia bakarrik zegoela ikustean. Esku-zigortxoa exerlekuan ubaletan lotua zetorren, baiñan aitonan aztarrik ez. Aopean deadar eman ziotzan bi-iru bider, baiñan erantzunik ez. Exerlekuari epeltasunik zeukan-edo, esku gaiñaz ukutu, ziotzan, txori izoztua zegoen au ere.
	Ordundik mutilla bera ere, izoztua ezik, gainzurdetua ere gelditu zen, eta arnasa jiratu eziñik sukalderatu, ta gertaeran berria eman, begietatik malkoak zeriola.
	Bat-bateko karraxi larriak gaiñeztu zuen Zabaletako sukalde epela, ta gauz onik etzanezkoan, zalapartaz arren billa irten aita-semeak, emakume aiek izuaren izuz, etxean gelditzen zirelarik.
	Lasta-argia illuna austeko, ta ain etxekoi zen txakurtxoa bide-lagun zutelarik, zaldian anka zuloetara begiak zorrotz itxatsiak, Aizpeera zijoen bide loitsuan jarri ziren, ta zeatz igarriaz zaldi xuxen ura igaro berria zela, loi zingira aundiñentxoetan perra ebakietara bilduriko urak artean garbitzeke zeuden-da. Etzekitena Joxe-Prantxisko gizarajoa nun egon zitekean, eta orregatik aldiro deadar soriek atereaz, ta ziaro orraztuaz zeramakiten artu zuten bidea.
	Ordulaurden baiño ez zeramakien etxetik irten zirela. Ain zuzen, Peatza-burura urbildu zirenekoxe, zaldiaren urratsetara burua altxatzeke zijoen txakurtxoa bat-batean geldituaz, aita-semeen orpoetara kizkurtu zitzaien.
	Aixa igarri ziotzen zerbaiten sena artua, ta abian deadar agiñaz jarraitu, baiñan erantzunik etzetorkien arteraiñoan illunbe itxu artandik. Txakurrak burua altxa zuen bereala, ta aldi berean isatsa batera ta bestera jiratzen asi. Berriro deadar. Birriz, iruz... Baiñan ixiltasun antzua urratu zezakean txistik etzen arrotzen, deadar bereen oiartzuna oian illunak berriztu ezik.
	Jesus baterako ordea, ez nora, ta ez ara, begipetik aienatu zitzaikien ankezko ariña, ta urruti etzelarik zaunkaz eta axanpaz asi. Bide ezberdin arritsu artan dirri-darraka aita-semeak urreratu zirenerako, Zabaletako edozeiñi baiñan itzal aundiagoa ziotzana, ta bide batez, maiteena zuen lagun jostaria, aurpegia miazka artua zeukan txakurtxoak.
	An zegoen bai, Joxe-Prantxisko errukarria bide ertzean lurrean luze-luze, ta ozmindua ordurako. Seme-billobak altxa zuten, baiñan itz barik zegoen gizarajoa, ta soiñeko arropak odolez bustiak...
	Illa zegoelakoan besoetan artu zuten, baiñan arnasa zeukana konturatzeaz, astinka zutelarik, apur baterako itz soil batzuek esateraiño jarri ere.
	Zaldi gaiñetik eroriaz elbarritua ote, odoltza guzi ura botatzeko? Edo-ta, norbaitek gaitz egitearren zauritua...?
	Ez bat, eta ez bestea. Laister konturatu ziren ikaraz kukildu aiek, arropetan igaraziriko odol galdu aiek, gora ta beerako larriaz boteak zirela, ta nola-ala, aalik bizkorren etxeratzea asmatu. Gizonezko biek besoek kurutzeturik, emen jarri aal izan zuten aitona indargea, ta onek osta-osta seme-billoben lepaondoetan bi besoek tinkatuak, nekez bederen, bere egunetan atseden geixkorik artzera iritxi etzen Joxe-Prantxisko erdi-illa, etxeko oe zurira jaso.
	Joxe-Martin abian apaiz eta sendagille ondoren errira jetxi zen, artean petralak askatzeke zeukaten zaldi arearen gaiñean, eta etxean geldituak zezaketena egiñaz ziarduen gorputz izoztua bere onera ekarri aal izateko. Legorburutik alaba Joxpiñixi etxeratu zuten, auzotar urreenak ere bai, ta zeukan egoeraz, eta au izan zenaren oroimen soillaz kupituak, begiek busti zitzaien aueri ere.
	Bereala argialdian sartu zen. Mingaiña askatu, ezaugera jaso, ta auzotarrei onez-on eskerrak eman ere, berekiko izan zuten begirapenagatik. Ontan, aiko-maiko zeundelarik, luzaro batik Joxe-Martin etxean zegoen erriko apaiz eta sendagille jaunez. Aita gizarajoa bizirik ikusteko itxaropen gabe agian, baiñan oe aurrera urbiltzeaz bat, txoriak duin argi begiratuaz gero, patxadaz agurtu zituen.
	Etzuen gaizkitzat ikusten sendalariak, baiñan zerrenarren, urteetan ere aurrera zijoela-ta, oba zukeala Eliz-laguntzak artzea aitandu ziotzan. Ain zuzen ere, sendagilleak ainbat berak zekien bere gaixotasunan berri, ta oe buruan zeuden osterokoek gelatxo artandik irtenaz, antxen Jainko Aaltsuari, bere bizitzaren izate oso-osoa aitortu ziotzan, apaiz jauna orde zuelarik.
	Alaere, etsia artu zutenez gero, bixkor aldian sartzera zijoela zirudian. Alaxen sartu ere, geroztik oetik irtetzeko aiña indartu etzelarik, polliki bixkortuaz zijoen. Etxekoez beste, auzotar, seni-tarteriko, adiskide ta abar, egunero zituen aurpegi berriek oe-buruan. Orduero, ango edo emengo berrien xaltxa, oean gogaitua zegoenarentzat alaigarri...
	Onen pattaltasunan berria jakiñaz gero, Muiño-ko nagusi xuxena ere, emaztea oneratu zuenekoaren autorra ematera azaldu zitzaion, amargarren eguna ezkeroztikoan orpoen gaiñean zebillela adieraziaz...
	Bide berean, Joxe-Prantxiskoren ezjakiñaz bederen, beste papertxo batek ere sartu-irten egin zuen Zabaletako sukalde xotillean, leenen mingarri noski zorigaitzeko egunetan... Segurako sendagille bizardunan zima gaiztoz, legepeko etzitzaion lanetan sartu zalakoz zuzenduriko zigor-agiria alegia. Onetxengatik, berreun errealeko multa ordaindu bear zuten zabaletarrak!
	Ontantxen, nor edo nor, sartu irtenka, baiñan bide batez, eroriaz eroriaz ondorengo bi illabeteetan iraun zuen, aalik eta bakarrik zegoen tarte batean oe-aurrean eroria, berriro, ozmindua ta sena batik topatu zuteneraiño. Nola-ala oneratuaz gero, ta argialditxoaren buruan, azkenengoz itz autxek esan ziotzen etsialdi artan oe inguruan zeudenei:
	—Illaz gero, piztu egin nauzute, baiñan irugarren egunean, joan egingo naitzue...
	Ark esan bezelaxen, irugarren goizean, eta otsaillan 19-an, argizari ziskua bezelaxen urtuaz urtuaz, uxo bat bailitzakean aizken arnasaren ari megatxa eten zitzaikion gizarajoari...
	Ordundik igartuko, Jainko Aaltsuak emaniko doaiz eraman zuen bizikera arrigarriaren sustraiko zaiñak... Ordundik amaituko, ainbati bizia luzatu ziotzen Arriantxo xotillaren aal egite guzi-guziek... Ordundik ain zuzen, betirako agur egingo, poz-miñak naasian, milla ametsez loreturiko Zabaletako teillape ixillari...
	Edozeiñi on egitea baiño etzekien Arriantxo ura... Bere urteetan bizitzaren burrukan, bizi-molde latza esker-ordain eramanik, aizkenik, gorputz illaz gero, zorpeeko atera zuten jaiotetxearen barrunbetik... Onenbestekoxea, aal egiñen eskerra...!
	Jainko Aaltsuak bakarrik ordain zeikiokean, ON EGIÑAREN OBARIA...!!

Iturria: On egiñaren obaria, Ugarte'tar Martin. Kuliska Sorta, 1972