ARTZAI MUTILLA

Pedro Mari Otaño

ARTZAI MUTILLA
(El zagal)

OPERA 
EGINTZA IRUTAN

ÓPERA BASCONGADA
EN TRES ACTOS

Letra de Pedro M. Otaño
Música de Félix Ortiz y San Pelayo

VERGARA
Imp. y Encuad. de J.F. López
1900

	Iruditegiak aurkestatzen ditu, itsas-ondoko Kantauri-mendiak.

IRUDIGILLEAK / EGINTZALLEAK
	ARTZAI MUTILLA: (Patxiko) D. Francisco Argote.
	PERU: (Patxikoren aita) D. Matías Echeberría.
	IÑAZIO: (etxe-jauna) D. Luis Labadens.
	ARTZAI NESKATILLA: (Maritxu) Srta. Matilde Isasi.
	ANDRE JOSEPA: (Maritxuren ama) Sra. de Mirabel.

	Baserritar erromeritarrak dira Laurak-bateko Euskal kantaridiak eta damatxuak euskaldun eta euskaldunaren alabak.

LENENGO LAUKIA
EDO EGINTZA

LENENGO IRUDIA

Patxiko bakarrik

	Iruditegia dago illunpean, eta asiko da argitzen,  eguna baletorke bezela.
	Agertzen da Patxiko, aitz baten gañean eserita, eskuakiñ buruari elduaz, guztiz pentsati; eta, eguna zabaltzen dijoan bitartean, orkestak jotzen du preludio edo astelen bat.

PATXIKO:
		Euskal lurreko mendi alaiak
		Ta zeru argiz betea,
		Zer triste zauten ezkutatzean
		Nere Maritxu maitea!
		Zu gabetanik eziñ liteke,
		Iñon pozik izatea,
		Biyotz nereko ume kutuna,
		Arren, agertu zaitea
		Zeru gañetik lurreratu dan
		Aingeru ego-txuriya,
		Jaungoiko onak munduagatik
		Egindako mirariya.
		Arriturikan ixiltzen dira
		Birigarro ta xoxuak,
		Eta kolkotik irten nai luke,
		Ai, nere biyotz gaxuak!
		Begiramena ipiñitzean
		Begi eder oietara,
		Ta iristean doñu gozozko
		Itzak belarrietara,
		Sinistutzen da zerutik jatxi
		Dala mundu onetara...
		Bat amoriyoz nol'ez erori
		Auspez bere oñetara!
		Eguzkia badator
		Zeru urdiñean,
		Argia banatuaz
		Mendien gañean;
		Odoi beltz itsusirik
		Ez dabill aidean...
		Zer poza senti deran
		Nere barrunbean!
		Maritxuk neri atzo
		Illunabarrean
		Esan ziran: Bigar goiz
		Itxozu larrean...
		Ardien bat galdu ez
		Bazaio birean...
		A...! Orra non datorren
		Bide txigorrean...!
		Beeka datoz ardi
		Txintxoak aurretik,
		Aditzera emanaz
		Maritxurengatik
		Nere biyotzak irten
		Nai dit barrunbetik,
		Jesus, au zoramena!
		Non nagon ez dakit!

(Zutitzen da, Maritxu datorren 
mendi egalera begiratuaz.)

		Maritxu!! (ojuka)
		Nere laztana!

BIGARREN IRUDIA

Patxiko eta Maritxu

MARITXU:
		Emen nator
		Zuregana! (Basotik irtenaz)
PATXIKO:
		Ai! zenbat luzatu dezun!
		Kezka aundian neukazun...
		Zer gertatu ote zaizun:
MARITXU:
		Jakin zazu, gaur goizean,
		Itsasoaren ertzean,
		Eguzkia agertzean,
		Zu ikusteko pozez netorren
		Nere ardien atzean;
		Ta arkitu naiz trantzean,
		Muñopeko arkaitzean,
		Ardi bat amildutzean.
		Estutasunean ala,
		Ardiaganuntz noala,
		Zer egin eztakidala;
		Seme-nagusi Etxegoikoak
		Lagundu dit bereala;
		Eskerrak izandu dala
		Iñazio aiñ leiala,
		Jaunak saritu dezala!
PATXIKO:
		Zure ezpaiñtxo txukunetako
		Itz maitatiak entzunik,
		Etzait iduri Aingeruen bat
		Barrenen ez daukazunik;
		Besterik eziñ izan liteke
		Nik ainbeste nai dizunik.
		Bañan kiskaltzen nago, Maritxu,
		Arren!! eskatzen dizut nik,
		Ez dezazula berriz aitatu
		Iñazioren izenik.
MARITXU:
		Nere Patxiko, nola daukazu
		Barrena kezkaz betea?
		Izanik zure amorioa,
		Ni lotzen nauan katea?
		O!! zer samiña dan neretzako
		Zuk orla itzegitea!
		Nere biotzak ez du merezi
		Miñ garratz au ematea.
PATXIKO:
		Eskerrik asko, nere Maritxu,
		Barka zaidazu beinguan;
		Ez nekien zer esaten nizun,
		Naspillatua nenguan;
		Zure itz mintsu maitagarriak
		Sartutzen naute zeruan,
		Urrezko arpak amorioa
		Kantatzen duten lekuan,
		Iduritzen zait antxen nagola
		Aingerutxuen onduan.
PATXIKO eta MARITXU:
		Jauregi eder gaiñ-gañekoan,
		Zauten aur bedenkatuak,
		Adi itzatzute gure promesak,
		Eres¡ eta botuak;
		Ona emen bi biotz, libreak,
		Pozez alkarganatuak
		Amoriozko kate santuak
		Beti-betiko lotuak.
PATXIKO:
		Maritxu nerea!
MARITXU:
		Betiko zurea!

(Agertzen da Iñazio baso tartetik, 
eta ezer ikusi ezpalu bezela inguratzen da.)

IRUGARREN IRUDIA

Patxiko, Maritxu eta Iñazio

IÑAZIO:
		Egunon, gala¡ gazteak.
PATXIKO eta MARITXU:
		Ala izan bedi zuretzat.
IÑAZIO:
		Ai, zer goiz giro alaia dagon,
		Alkar maite dutenentzat!...
PATXIKO: (Murru samar)
		Alaxen iduritzen zat.
IÑAZIO:
		Zeru urdiña senti du beti
		Pozkidaz dagon galaiak
		Bañan anima triste daukanak,
		Ikusten ditu odaiak.
MARITXU:
		Miñen bat sendi al dezu?
IÑAZIO:
		Zuek sendatu zenezateke,
		Bañan beldur naiz...
PATXIKO:
		Itxozu!
		Igartzen dizut zer gaitz daukazun,
		Ta nere bizia bertan,
		Emango nuke, zuk ez dezazun
		Penarik izan ezertan;
		Baña, Iñazio, baldin bazatoz
		Amorioaren eske,
		Ori nik eziñ utzi neizuke,
		Etsiya egon zintezke.
IÑAZIO:
		Bear ez deran gauza eskaintzen
		Guztiz leialak zerate,
		Zure itz prestu gezurrezkoak
		Biotza lertu dirate...
		Agur, Patxiko, agur, Maritxu,
		Urrengo aldi bat arte.
	(Badijoa ixilka esanaz:)
		Etxe ta lurren jabea ni naiz,
		Agindu nezakeana,
		Patxiko utzi eta Maritxu
		Etorriko da nigana,
		Jakingo dute bestela zein dan
		Zabelaingo etxe-jauna.
MARITXU:
		Zer ote zaio gertatzen?
PATXIKO:
		Ez al diozu igartzen?
MARITXU:
		Nik zer jakingo det bada?
PATXIKO:
		Ala askoz obea da!...
		Atoz, Maritxu, atoz,
		Goazen artaldera,
		Igo gaitezen goiko
		Barruti aldera.

(Agertzen da Peru, eskuan saskitxo batekiñ, 
eta gero Josepa.)

LAUGARREN IRUDIA

Patxiko, Maritxu, Peru eta Josepa

PERU:
		Gosaldutzeko garaia da ta
		Ez da agiri, non ote da?
		Anbat ardiyak joango zitzaizkan,
		Goiko barruti aldera.
		Nekatutzen naiz. O Jaungoikoa!
		Orra zer dan gizon zarra!
		Gazte denboran izandu zana
		Erbia beziñ azkarra!
JOSEPA: (sartuaz)
		Egunon, Peru, egunon...
PERU:
		Egunon, andre Josepa.
JOSEPA:
		Zarrak aldapa igarotzeko
		Bero gogorra da au, Peru;
		Bañan zer egingo degu!
		Gure gazteak, zer jango dute
		Ekartzen ez badiegu?
		Onak dira ta merezi dute,
		Poz orixen badaukagu.
PERU:
		Pobre izanik, aberastasun
		Aundiaz dauzkagu biyok,
		Seme-alaba obeagoak
		Ez lizake izan iñork.
		Ai, zer biduna egingo luteken
		Maritxuk eta Patxikok!
JOSEPA:
		Amaika aldiz neroni ere
		Bururatu zait orixen,
PERU:
		Deitzera noa, ia ojurik
		Ote diraten aditzen.
		Patxikooo! Patxikooo! (ojuka)
PATXIKO:
		Eup! Banator.

(Iristen da Patxiko.)

PERU:
		Esazu, seme: non ziñan?
PATXIKO:
		Ardiyak larratutzen
		Goiko barrutian.
JOSEPA:
		Eta Maritxu nerea?
PATXIKO:
		An zebillen artaldean
		Beste mendi egalean;
		Laister degu emen bean.
MARITXU: (sartuaz)
		Nere ama gaisoa
		Mendi ontaraño?
		Asko nai dirazu ta
		Kontentu naiz, baño;
		Ez dezazula artu
		Orrenbeste neke,
		Puska leorrarekin
		Errez pasa naike.
JOSEPA:
		Nere alaba ona
		Ez badet maitatzen...
PERU:
		Tira, tira, jan zagun,
		Guztiyok ementxen,
		Urda¡ azpiko au, ta
		Arto bero auxen.

(Esertzen dira lurrean eta, saskitxotik 
gosaria aterarik, asten dira jaten.)

JOSEPA:
		Karatxe! Au gosari
		Bekaña da, Peru!
PERU:
		Pake ta maitasunak,
		Dena gozatzen du.
PATXIKO:
		Onen guraso onak,
		Nola izan gerra?
MARITXU:
		Auxen da egiazko
		Bizitza ederra.
		Jauregietan bizi
		Diran aur gaxuak,
		Noizik beiñ ikusirik
		Beren gurasuak,
		Aberats izan arren
		Oztasun aundiyan;
		Nik ait'amen onduan
		Naigo det, mendiyan.
PERU:
		Iztun zaude, Maritxu!...
MARITXU:
		Nola ez iztundu
		Pozkida aundigorik,
		Mundu onek, nun du?
		Zu zera ontasunez
		Betetako aita,
		Nere amatxo berriz
		Aingerua baita.
JOSEPA:
		Nola ez maite izan
		Erotutzeraño!
PERU:
		Doñu gozoagorik
		Maritxuna baño,
		Mendi oiek ez dute
		Entzun egundaño.
MARITXU:
		Onegiak zerate
		Ta, orregatikan
		Ez det txarrera artzen
		Zuen esanikan.
PATXIKO:
		Gauza batek bakarrik
		Nauka, oso triste...
DENAK:
		Zerk? (alkartzen dira)
PATXIKO:
		Aditutakoan
		Arritu zaitezte.
		Ingurumari ontan
		Zabaldu da otsa...
		Aitatze utsak ere
		Ematen dit lotsa!
		Lendabizi sarturik
		Fueruak lurpera,
		Gañera galerazi
		Nai dute euskera.
PERU:
		Etzatela orlako
		Asmorik artu!
MARITXU eta JOSEPA:
		Ori eziñ liteke
		Iñola gertatu.
PATXIKO:
		Zertako da egiya
		Gezurtzat artzea?
		Madrildarrak nai dute
		Izkuntz au galtzea.
PERU:
		Ez digute eman nai
		Buruspide txarra,
		Bagenduke bezela
		Guk aien bearra!
		Ez degu besterik nai,
		Gerena bakarra:
		Gure izkuntza eta
		Gure Lege Zarra.
PATXIKO:
		Nola erlaundi tzarra sartzen dan
		Erladi txintxo batean,
		Ta loikeria alkar garbiro
		Maite dutenen artean;
		Oro kukua txantxangorriak
		Beretzat daukan kabian,
		Ala sartzen da Gobiernoa
		Gure sort-erri garbian
		Begiramenik batere gabe,
		Gure sentimentuari,
		Eskubidea ta arrazoia
		Kenduaz mendekoari;
		Baña egunen bat etorri leike,
		Nola len sarrazintarrak,
		Iberiaren jabe egingo
		Dirana atzerritarrak.
		Orduan ondo ikusiko da,
		Nor geraden euskaldunak,
		Ta gaztelauak jakingo dute,
		Zein diran beren lagunak.
		Gure aitonen gisara joango
		Giñake laister aruntza,
		Adiskideai eramatera,
		Premia duten laguntza,
		Golde ta aitzur, eskuareta
		Laiak utzirikan bertan,
		Arerioa purrakatzera,
		Gaztelako zelaietan.
		Eta ausardi altsuenakiñ,
		Ondarrabi baten gisan,
		Mintza gintezke, ta ez liteke,
		Zeñek ukaturik izan;
		Guadalete bat gertatu arren,
		Nork begiratzen ez diro,
		Nola oraindik tente dagoan
		Lekobideren Erniyo.
PERU:
		Orixen da jangaña
		Bazkal bukatzeko!
MARITXU:
		Iaioa zaude, Patxiko.
JOSEPA:
		Beti goititutzen da
		Euskalduna bero,
		Gure Lege santua
		Ikutu ezkero.
PERU:
		Ordua da joateko
		Ardien ondora,
		Bateren bat amildu
		Ezteiñ, itsasora.
		Bi zarrok geldi-geldi
		Baserri aldera
		Joan da otzak zuen zai
		An egongo gera.
		Bigar arte, Maritxu;
		Patxiko, aurki arte.
JOSEPA:
		Bigar arte, Patxiko;
		Maritxu, aurki arte.
PERU eta MARITXU:
		Jainkoarekin zuazte.

(Gelditzen dira ait'amak nondik dijoazen begira.)

PATXIKO:
		Amoriotan gabiltzanikan
		Ez dakite nere ustean...
MARITXU:
		Ai, ura lotsa neukan nik biyak
		Alkarrekiñ ikustean!
PATXIKO:
		Zergatik? Izan bedi,
		Mundua jakintzu,
		Zenbat maitatzen deran
		Nik nere Maritxu;
		Zeruak eta lurrak
		Jakiñ dezatela,
		Maritxu gabe ezin
		Bizi nitekela.
		Bakarrik zuregandik
		Joango nitzakela,
		Jakiñik Lege Zarrak,
		Premia dubela.
MARITXU:
		Nola? Joango ziñake,
		Beraz ni utzita?
PATXIKO:
		Etziñuket utziko,
		Ez leikena baita.
		Eramango zinduket,
		Alako trantzean,
		Emen (joaz) ondo gordeta,
		Nere biotzean.
		Bañan Lekobideren
		Alabaren gisan,
		Emakume euskaldunak
		Bear luke izan;
		Lartaun-en emaztegai,
		Onintza ederrak,
		Azkonak zorroztutzen
		Laguntzen zion berak;
		Ta ala berean guk
		Bear degu egiñ,
		Euskal-erri maitea
		Libre izan dediñ.
MARITXU:
		Nere buruak diyo
		Dezula arrazoi,
		Bañan biyotzak mindu
		Ta esaten dit, oi!
PATXIKO:
		Zure biotz gaxuak
		Zer diyo, Maritxu?
MARITXU:
		Maitatu zaitzadala
		Leial eta itxu.
		Mundu onetan ez da
		Amoriyorikan,
		Nik zuganako deran
		Ainbestekorikan.
		Sentitu lezateke
		Aundiago dana,
		Aingerutxuak beren
		Sortzalleagana.
PATXIKO:
		Orlaxen ikusi nai
		Zaitut nik, orlaxen,
		Menditar onradua
		Biotzez maitatzen;
		Ardia beziñ maltsu
		Oi dana pakean,
		Baña legoi biurtzen
		Dana, gerratean.
		Goazen, Maritxu, goazen,
		Goiko barrutira,
		Artaldeak larrean
		Dabiltzan tokira.
		Ta nola aurki biyok
		Banatuko geran,
		Gaur alkar ikustea
		Ez dago guregan.
		Bigar erromeriya
		Erdoiztan nola dan,
		Joan zaitez eta biyok
		Batuko gera an,
		Oraiñ, agur, Maritxu.
MARITXU:
		Ariyo, Patxiko,
		Sinisten det aztuta
		Ez nazula utziko.

(Joaten dira alde banatatik.)

BOSTGARREN IRUDIA

(Azaltzen da Iñazio zoko batetik.)

IÑAZIO:
		Aberatsa izanik
		Bizi naiz pobre,
		Zertako det dirua
		Maitasuna gabe?
		Geiago det nai
		Etxe ta lurrak baño,
		Maritxuren «bai»
		Naiz etxe-jauna,
		Ta nerea da aitak
		Utzi zirana.
		Zer ontasunak!
		Artzai neskatill batek
		Nai ez ditunak! (Biz)
		Lur oien jabe!
		Zertarako nai ditut
		Maritxu gabe?
		Orren ederra!
		Zergatikan etorri
		Ziñan lurrera,
		Nago inbiriz,
		Artzai mutiko baten
		Suerte aundiz. (Biz)
	(Birpizturik.)
		Bañan, zertan estutu,
		Oinbesteraño?
		Nik geiago nezake
		Patxikok baño,
		Aiñ da pobria!
		Eta aundi naia da
		Emakumia,
		Beragatikan,
		Ez nuke galdu bear
		Esperantzikan,
		Egiten dit gaitz!
		Maritxu ikustera
		Joan bear det maiz,
		Eta nerearekiñ
		Aterako naiz...
		Zer da bull'ori?

(Baserritar saill bat dijoa pasatzen 
Erdoizta aldera, bigarko erromerira.)

SEIGARREN IRUDIA

JENDEAK:
		Egunon, etxe-jauna.
IÑAZIO:
		Egunon, jende ona.
BATEK:
		Nola orren bakar, jauna?
IÑAZIO:
		Bakarti da anima
		Penatzen daguana.
SALLEKO BESTE BATEK:
		Ez dedilla estutu;
		Eran beza «gora» (zatua eskeñiaz)
		Eta dijoazela
		Penak itsasora.
	(Eraten du gogoz)
DENAK:
		Orlaxen, bejondaiola.
IÑAZIO:
		Jakin nai nuke iñork
		Esan oteizuten,
		Nola danok Madrildar
		Egiñ nai gaituzten...
DENAK:
		Ja! Ja! Ja, nagusiya,
		Ori jostaketa!...
IÑAZIO:
		Ez dago jostaketik,
		Egia da eta.
BATEK:
		On Iñazio, betor
		Bere etxeraño.
		Guk pozik lagunduko
		Diogu araño.
		Gero zerbait arturik
		Iturrioz-ko bentan,
		Egun sentian egon
		Nai degu Erdoiztan.
IÑAZIO:
		Guazen bada, gazteak,
		Nai dezutenean;
		Ardiak bildu dira
		Borda aldamenean,
		Beren orrotxoakiñ
		Aditzera emanaz
		Ez dutela larrean
		Gelditu nai gauaz....
DENAK:
		Goazen, goazen
		Erdoiztara,
		Jolastera ta
		Dantzara
		Alkartutzea
		Ta jostatzea,
		Lengo oitura zarra da.
		Nekazari ta
		Artzaiak,
		Guztiok gera
		Anaiak,
		Emaztekiyak
		Ta gizakiyak
		Paketsu eta alaiak.
		Gure izkuntza
		Maitean,
		Beti mintzatu
		Gaitean,
		Mendi gañetan
		Ta zelaietan
		Bizi geran bitartean.
		Galerazi nai
		Duanik
		Etortzen bada
		Iñundik,
		Lekobideren
		Arraza emen
		Zutituko da oraindik;
		Etsai zitalak
		Gudikan,
		Sortzen badu
		Iñondikan,
		Jakiñ dezala,
		Izan ez dala,
		Katibu euskaldunikan.

BIGARREN LAUKIA

	Iruditegiak aurkestatzen du Erdoiztako ermita, eta urrutitxoan itsasoa.
	Irteten dira neskatx ta mutill baserritarrak kapillatik eta ermitako zumardi edo belazean ikusten dira erroskilla eta pontxe saltzalleak.
	Orkestak mendi soñu bat jotzen duan bitartean, itzegiten dute aiek elkarren artean.

JENDEDI BATEAN:
		— Giro ederra dago,
		— Egualdi bikaña
		— Jende asko bilduka
		— Sekulon ez aña
		— Alaitasun onetan
		Egun bat Erniyon
		Bañan obea eziñ
		Arki leike iñon,
		— Mutillak kantatzera
		Eta dantzara «rrau»
		Galdutzen utzi gabe;
		Denbora eder au.
		Aldarte txarrak noiznai,
		Jardun gabe eske,
		Guk nai baño lenago
		Etorri litezke.
DENAK:
		Dantzara denok, dantzara!

Orkestak jotzen du fandango bat, 
eta zarrak korro egiten diote dantzari gazteai.
Ontan agertzen dira, ermitaren ondoan, 
Maritxu eta Patxiko, eta esaten dute.

PATXIKO:
		On Iñaziok, zer zion?
MARITXU:
		Len esan dizut: ezer ez.
PATXIKO:
		Aitor zaidazu mesedez...
MARITXU:
		Utsa, ta entzun nai ez niyon.
PATXIKO:
		Bañan utzakeriya, zer zan?
MARITXU:
		Ez dit ezertxore esan,
		Kaikukeriyak besterik;
		Erotu dala uste det nik.
PATXIKO:
		Bañan, zer ziyon azkenik?
MARITXU:
		Erokeriyak bakarrik.
PATXIKO:
		Maritxu, lengo maitetasuna,
		Beldur naiz ote dan joana...
		Arrazoi dezu: ni pobrea naiz,
		Iñazio, etxe-jauna.
MARITXU:
		Ez dezazula gisa orretan
		Nere biotza puskatu;
		Mundu onetan zu besterikan
		Nik ez nezake maitatu.
	(Itz-mozten ditu sailleko batek.)
SAILLEKO BATEK:
		Ea, Patxiko eta Maritxu
		Erten zaitezte plazara.
DENAK:
		Bai, egia da alai gaitezen,
		Ta guazen denok dantzara.
		Gure Jainkoak eman deiola
		Euskerari osasuna,
		Ernio mendin beti izan dediñ
		Pake ta alkartasuna.
	(Berriztutzen da dantza, eta au bukatzean:)
IÑAZIO:
		Gure oitura onak
		Nai dizkigute ill,
		Etsai dollorra oso
		Arroturik dabill.
		Zer du gorrotatzeko
		Orla guregana?
		Besteren ontasuna,
		Eziñ eramana!
		Bañan gure aitonen
		Illobak bagera,
		Eziñ utzi gentzake
		Galdutzen euskera.
		Guztiok biyotzetik
		Eman zagun itza
		Zutik idukitzeko
		Euskaldun aritza.
		Oraiñ, zar eta gazte,
		Anai eta lagun,
		Euskal-Kantzoa denok
		Kantatu dezagun.

EUSKAL-KANTZOA

DENAK:
		Betoz gure fueroak
		Legez ta pakean,
		Ez degu gerrarik nai
		Anaien artean;
		Bañan etsaia sartzen
		Bada lur maitean
		Guazen Laubururekin
		Gu Laurak batean.

BUKAERA

IRUGARREN EGINTZA

	Iruditegiak aurkeztatzen du aurrenengo egintzaren lenengo laukiko toki bera.
	Peruk eta Andra Josepak, gosari-mokaru bat beren saskitxoetatik aterarik, prestatzen duten bitartean, Patxiko eta Maritxu dabiltz, zokondian ageri dan itsasalderontz begira.

LENENGO IRUDIA

MARITXU:
		Zer itsaso ederra!
		Zer aunditasuna!
PATXIKO:
		Nere biotzak zuri
		Dizun maitasuna
		Da, ori dena baño
		Askoz aundiago,
		Ta bagak purrakatzen
		Dira gogorrago,
		Urditza ortan baño
		Nere barrenean,
		Iñazio burura
		Datorkidanean.
MARITXU:
		Bañan barka zaiazu!
		Izazu erruki!
		Berdiñ etzenezake
		Kezkarik iduki,
		Jakiñik ez naizela
		Zu gabe biziko.
		Ori baño geiago,
		Zer naizu, Patxiko?
PATXIKO:
		Egiya da, ez det nai
		Orixen besterik.
MARITXU:
		Orduan, zertarako
		Izan gorrotorik
		Gazte bati, ez badu
		Egiñ beste gaitzik,
		Bera nai ez duben bat
		Maitatzea baizik?
PATXIKO:
		Asko dezu, ala da, (gozokiro)
		Nere aur kutuna!
		Nol'ez da limurtuko
		Aditzen dizuna?
		Entzunik zure doñu
		Erotzen naubena,
		Nere borondatea
		Zurea da dena.

(Maritxuk eta Patxikuk izketa au daukaten bitartean,
Peru eta Andra Josepa mintzatzen dira onela:)

A. JOSEPA:
		Bakarrik uzten gaitu
		Gazteen ezkontzak
		Gu biyon sukaldeak,
		Aurki, ai! zer otzak!
		Ta Iñaziok dauka
		Aiñ biyotz gogorra,
		Jakiñ ta ere ezin
		Sinistu det, orra.
		Bere aita prestu, ta
		Ona ikusirik,
		Sortu zezakeala
		Orlako piztirik.
PERU:
		Gauden lasai. Gazteak
		Bizi bitez ditxan
		Eta gu ere gaizki
		Ez gintezke izan.
		Iñaziok beregan
		Daukan gorrotua,
		Ez da arritzekoa,
		Aiñ dago lotua!
		Zergatikan bizi dan
		Itxutasunean;
		Bañan sendatuko da
		Noizbait azkenean,
		Konturatuko dala
		Dudik jartzen ez det,
		Jakiñik ez dubela
		Kulpik berak bestek.
A. JOSEPA:
		Baliteke; tira, as¡
		Gaitean gosaltzen.
DENAK:
		Guazen, bada, guazen.

(Esertzen dira eta, jaten astearekin bat, 
azaltzen da Iñazio txit triste.)

BIGARREN IRUDIA

IÑAZIO:
		Zer erabaki ote dezuten,
		Jakiñ nai det oraingoan...
PATXIKO eta MARITXU: (Zutitzen dira, elkarri gerritik elduaz 
	eta Iñaziori arpegi emanaz.)
		Elkar maitatzen jarraitutzea,
		Betiko amorioan.
		Bide gabeko zatitzeari
		Ta oñazeai eutsiaz
		Maitasun garbi azken gabea,
		Zeruai adieraziaz.
		Beti maitatzen, o, zoramena!
		Zertako bizi bestela?
	(Elkarri kantatuaz.)
		Maite gozoa, miñ-azgarria,
		Ez niteke zu gabetu;
		Beti-betiko zuretzako naiz
		Egiteizut juramentu.
		Jakin bezate zeru ta lurrak,
		Zer dan biyotz euskalduna,
		Nola maitatzen duben zeruak,
		Ematen diyon laguna!
		(Adi ezazu, nere Maritxu.
		(Adi ezazu, nere Patxiko.
		Ez da miseri ta penik
		Zureganako amorioa
		Neri kenduko diranik.
	(Bitarte ontan diyo Iñaziok:)
		Nik eztakit zer gertatzen zaidan,
		Gorrotoz eta mirariz;
		Aiñ dira onak, merezi dute
		Nai izatea milla aldiz.
		Aitortutzen det dirala prestu,
		Leial, onradu, nobliak;
		Erdoiztak eziñ eska litzake.
		Seme-alaba obiak.
		Ori jakiñik, asko alditan
		Nik nai nituzke saritu;
		Bañan anima minberatuak
		Ezin du geigo sufritu,
		Ta eskatzen dit, aserreturik,
		Ez dezadala barkatu;
		Aingeru orrek egin dizkiran
		Gaitzak biaizkit pagatu.
	(Denbora berean, Peruk eta Andra Josepak.)
PERU eta A. JOSEPA:
		Biyak maitatzen badute alkar,
		Ikusitzen dezu nola!
		Zure txarkeri zitalagatik
		Guri zer digu ajola?
		Jakiñ biazu emen bakarrik
		Ez dala jaten ogiya,
		Beste lekutan ere Jainkoak
		Azaltzen du eguzkiya.
		Zabiltza beti, o etxe-jauna!
		Prestu, al dezun geiena,
		Eta zerorrek izango dezu
		Mesererik aundiyena.
		Denok ibilli gintezke ondo
		Ori egingo bazendu,
		Ta zuganako griña leiala
		Iñork ez leiguke kendu;
		Begiramena, opakizuna,
		Ezkerra ta aitormena;
		Zuk igaroko zenduke emen
		Bizimodurik onena.
IÑAZIO:
		Zertan gelditutzen gera?
PATXIKO:
		Zertan? Oraindik zatoz
		Ori galdetzera?
		Elkar maitatzen, beti,
		Emen eta non nai.
MARITXU:
		Maitatzen beti, bai.
	(Iñaziori begira)
IÑAZIO:
		Jaunak nai dezala, ez
		Damutzea biyai...
DENAK: (Iñaziori)
		Beste gizamodu bat
		Zan etxe-jaun zarra,
		Etzera zu etorri
		Oñordeko txarra!
		Agur, ez dizugu nai
		Zere lurrik kendu,
		Jaungoikoak eguna
		Nonnai zabaltzen du.
IÑAZIO: (nola dijoazen begira)
		Agur, denak, agur.

(Iñazio gelditzen da txit beregandua, 
eta ernatzen du, inguratzen datorren 
itari talde baten oiartzunak.)
(Itariak sartzen dira, 
beren itaiak bizkarrean dituztela, kantari, onela:)

KANTARIAK:
		Bizi bitez, Kantauri,
		Mendi burni-dunak
		Eta Iturriotz-ko
		Egal kutunak,
		Jaungoikoak guretzat
		Eman zizkigunak;
		Emen aginterikan
		Ez du erdaldunak.
		Maite ditugunak
		Gera euskaldunak
		Baletozke egunak
		Izan beagunak
		Lanean bezelaxe
		Gerran lagunak.
IÑAZIO:
		Gazte adiskideak,
		Gañean da gerra,
		Zergatik fuero gabe
		Gelditu gera;
		Oitura onak eta
		Izkuntza ederra,
		Denak kendu ta jarri
		Nai dute erdera.
		Arrotzen sarrera
		Lartaun-en lurrera,
		Arrazoia bera
		Botarik lurpera!
		Bizi bedi Lauburu,
		Goazen aurrera!
DENAK:
		Zer esaten diguzu?
IÑAZIO:
		Egiya bakarrik.
		Zertako da biziya
		Ez bada onrarik?
		Zertarako baliyo
		Degu euskaldunak,
		Izkuntza ere kentzen
		Badigute, Jaunak?...
PERU: (sartuaz)
		Etzazutela gerrara deitu,
		Ez asi jende eskean,
		Jakiñ artean garailariak
		Gero irten gintezkean.
		Zarra nago ta ez det beldurrik
		Ikaratitzat artzeko;
		Badakizute nere denbora
		Joan zala gerran sartzeko.
		Argatik diot, gazte maiteak,
		Garaia datorrenean,
		Lege zarrari zutik eustera
		Zuazte ordu onean,
		Bañan aurretik al dan guztiya,
		Pakean saia gaitean,
		Itzaldu zaigun izar ederra
		Argitu ote leikean.
		Ebrotik aruntz bizitzen diran
		Iberiako lagunak,
		Gure anaiak dirade, eta
		Pakea zor diegunak.
		Gu bezelaxen oñazepean
		Arkitzen diran jendeak,
		Denok ekarri gaitu ontara
		Gobernu lotsik gabeak.
		Agintaritzat auta ditzagun,
		Zuzenago ta obeak;
		Adi dezagun alkar pakean,
		Ta betoz lengo legeak.
		Euskal mendiak oiartzutean
		Berriz fueroen kantua,
		Ezetu eta ostotuko da
		Gure arbola santua.
DENAK:
		Peruk arrazoi ematen digu;
		Anaiak burrukatzea
		Bañan obe da, al baldin bada,
		Pakean alkar artzea.
		Guk naiagatik ontasunean
		Eziñ badegu iñola,
		Bear danean ixuritzeko
		Prest dago gure odola.
TALDEAN:
		Oraiñ, lagunak, guazen itara,
		Abuztu ona biltzera,
		Joango giñaken bezela denok
		Fueroakgatik illtzera.
	(Badijoaz kantatuaz, sarreran bezela:)
		—Bizi bitez Kantauri
		Mendi burnidunak, etc.
	(Gelditzen dira Peru eta Iñazio.)
PERU:
		Iñazio, nik eskatzen dizut,
		Adi zaidazu ondo ta bare.
IÑAZIO:
		Entzuten nago, esan zaidazu,
		Gauza minkatza baldin badare.
PERU:
		Zuk Maritxuri nai diozula
		Ikusitzen det, fiñ ta onradu,
		Bañan zertako, berak zugana
		Amoriorik ez baldin badu?
		Baldiñ ezkondu ta emaztea
		Badago penaz eta negarti,
		Premirik gabe, doakabeak,
		Zerate oraiñ, gero ta beti.
IÑAZIO: (zeken)
		Beti!
PERU:
		Orduan, maite badezu
		Ona ta fiña dala jakiñik,
		Errukigarri, zertan biurtu?
		Zere burua ala egiñik?
IÑAZIO: (gozokiroago)
		Zaude, Perutxo, nik ondo dakit
		Nere aitari aditurikan,
		Ez dala Peru Txabolatxiki
		Beziñ presturik eta onikan.
PERU:
		Beti egin det dagokidana.
IÑAZIO:
		Badakit, Peru, ta zuregana
		Beti izango det aitormena,
		Itzala eta begiramena.
		Bañan, ezin det! Barka nazazu;
		Maitatutzen det ainbesteraño,
		Aingeru ori, sinista zazu,
		Nere burua erotzeraño
		Nere izate guztia baño
		Neurririk gabe, askoz geiago;
		Nik zertarako nai det biziya
		Maritxu gabe illtzen banago?
PATXIKO: (Burrundaran sartuaz)
		Etxe-jaun, arrokeriz
		Puztu ta betea,
		Ikusten nazulako
		Onen arlotea,
		Iduritzen al zaizu
		Arraie zikiña,
		Anbat ni ez naizela
		Maritxuren diña?
PERU:
		Zaude nere semea,
		Geldi, geldi, bertan.
IÑAZIO:
		Sua baldin badago
		Zure erraietan,
		Txinparta gutxiago
		Ez da nerietan.
PERU:
		Geldi, Iñazio, geldi,
		Zaute geldirik or.
IÑAZIO:
		Ze geldi ta ze bizkor!
		Beira gero neri!

(Artzen du arri bat, Patxiko jotzeko asmoan.) 
(Ontan, ixtillu bizian sartzen da tartean Maritxu.)

MARITXU:
		Zer egitera zuaz?
		Patxiko illtzera!
		Nik maitatzeagatik?
		Erotu altzera?
		Iduritzen al zaizu,
		Patxiko illtzean,
		Maritxuk ez dubela
		Zañik biyotzean?
		Andre euskaldunaren
		Jatorriya izan,
		Eta aztu al zaizu
		Zure ama zein zan?
		Gure amorioa
		Jakin zazu dala
		Itsasoa dan beziñ
		Aundi ta zabala,
		Alperrik da losintxan
		Iñor ibiltzea,
		Zergatik naigo degu
		Goseak illtzea,
		Ezeztatu baño len
		Juramenturikan,
		Eta nik Patxikori
		Daukat egiñikan.
		Nola itz'eman nion,
		Maite detan bati,
		Beretzat izan nai det
		Beti, beti, beti.
IÑAZIO: (Triste ta ixurti.)
		Nere amets ta irudipenak
		Bukatu dira betiko;
		Joan zaizkit poz ta alaitasunak
		Nere denbora guztiko;
		Baña ez dizuet, naiz miñez lertu,
		Ditxarik galeraziko;
		Elkarrentzako jaio ziñaten,
		Maritxu eta Patxiko.
		Euskaldun jator, prestu, nobleak
		Egiñik senar-emazte,
		Izan zazute nitzaz kupira!
		Miñ onek illko nau laiste!
		Baña nola, ez dezuten kulpik,
		Kezkarik gabe zuazte.
		Agur Patxiko, agur Maritxu,
		Doatsu bizi zaitezte.
PERU:
		Bejondaizula, ez nezakean
		Zugandik gutxigo uste.
IÑAZIO: (joanaz)
		Agur!!

(Iruditegikoak gelditzen dira 
izketa bizian baleude bezela.)
(Ontan sentitzen dira, 
datorren baserritar talde baten oiartzunak.)

DENAK:
		Betoz gure fueroak,
		etc, etc...

BUKAERA

Iturria: Artzai mutilla (El Zagal), Pedro M. Otaño. J.F. López, 1900.