ALKAR

Pedro Mari Otaño

__________

Dos palabras

	Se admite como verdad axiomática, que los poetas son seres privilegiados que tienen la alta virtud de ennoblecer la existencia humana, y de reflejar á lo vivo el genio y la civilización característica de sus respectivos pueblos.
	Por eso los verdaderos poetas y sus obras viven todo el ciclo del pueblo y de la civilización que reflejan.
	En los pueblos de origen y cultura oriental —donde las gradaciones de las gerarquías humanas concuerdan con las gradaciones de la fantasía, y donde por ello mismo la leyenda, la ley y el derecho han llegado con cierta naturalidad hasta subordinar los dioses inmortales al capricho de las veleidades humanas, y elevan al mísero hombre al centro de la divinidad —sus poetas— los genios de su cultura salvan esos contrastes con la grandilocuencia de su genial fantasía,  elevando para el caso, cuando así conviene, á precepto religioso las creaciones de sus delirios idílicos.
	En cambio, en la civilización occidental, en la ibérica ó sea la baska —donde la cultura y el arte guardaron siempre, en todas sus múltiples manifestaciones, la más estrecha armonía con el criterio analítico de la razón, y donde por ello mismo le está prohibido al hombre trabucar hasta en broma, las inflexibles leyes de la naturaleza—, sus poetas al revés de en otros pueblos y en otras civilizaciones son los guardianes del criterio, y los Caton de las buenas costumbres.
	La Iliada y la Odisea, lo mismo que la mayoria de los poemas de su género, sean estos producto de civilizaciones antiguas ó modernas, son inconcebibles en lengua y cúltura euskara, porque jamás esta lengua podría autorizar las ficciones en que se tejen sus argumentos, debido, á que nunca el criterio propiamente basko, admite las trasgresiones del sentido común y de las leyes eternas.
	Lo falso, aún en la poesía, para él es txorakeri —frivolidad— cosa impropia para recreo y enseñanza de hombres serios. Modalidad explicable si se tiene en cuenta, que el basko es esencialmente analítico, y que la necesidad de satisfacer la suspicacia ingénita de su espíritu le convierte en cultor devotísimo de la naturaleza, que le presta sus enseñanzas y le controla sus concepciones.
	De aquí el carácter preciso y estable de la cultura euskara, y la causa de la atribuida sencillez de su literatura, lo mismo que la razón de que sus poetas sean más naturalistas que ideólogos ó si se  quiere más concretos que líricos.
	Debe sin embargo tenerse en cuenta al apreciar esa literatura baskongada, especialmente la poesía, que fuera de estos principios que reglan su naturaleza, ha contribuido también á esta.sencillez, su carácter generalmente popular; á que es obra de bersolaris, en su mayoría analfabetos, y todavía á que muchas de las composiciones que la forman, son improvisadas en metro y ritmo exigidos.
	Y sin embargo, esta poesía popular es la más estimada del pueblo, porque es sin duda alguna la que mejor se ajusta al ritmo, al gusto, sentimiento y modismos que constituyen su alma.
	A esta clase de poesías aunque en forma variada pertenecen la mayoria de las composiciones que son materia de este libro.
	Pello Mari, como llaman á Otaño, con todo el cariño de su adhesión, sus erritarres, es poeta por natura: bersolari, de familia de bersolaris, y originado en tierra saturada de leyendas y ritmos baskos, en la cuenca del Hernio donde es fama se guardan con más pureza la lengua y costumbres baskongadas.
	Pero Otaño aunque bersolari, por las exigencias de  sus peregrinaciones en tierras lejanas, ha iniciado su espíritu en lenguas y culturas extrañas á la propia, sin por esto debilitar el estro heredado.
	Es más, esta cultura exótica que motiva amasijos indigestos en nuestros escritores baskongados, robustece el estro originario en Otaño; —en prueba de ello, pueden citarse como hermosos ejemplos de ello; Anaitasuna Aitona gizagaisoa, Elizakuak, Aita-semeak y Auntza larrera; composiciones que con Donostiya denotan sin duda cierta complejidad, pero en los que se reflejan nítidamente:las riquezas y virtudes de la. lengua y de la cultura genuinamente euskaras.
	Esta esla razón de que la baskonia que hace doce años se consagra en esta tierra preferida de nuestra emigración, al cultivo y propagación de las letras baskongadas, haya correspondido gustosa a las instancias de estimados amigos, que deseaban la recopilación de sus más aplaudidas composiciones; tanto  para difundirlas en obsequio del laureado poeta, cómo para presentar á los verdaderos amantes de las letras y del resurgimiento euskaro, la oportunidad de honrarlas, estimulando el talento y la constancia de autores que como Pedro María Otaño escriben por noble tensión del espíritu, sin propósito ni perspectiva de lucro inmediato, pero á espensas del tiempó y las ocupaciones que preveen á las exigencias de sus necesidades.
	Es pues entonces justo, se recompensen esa inspiración, ese sacrificio y ese generoso espíritu que en su conjunto reflejan con tan feliz acierto las hermosas y fecundas virtudes de nuestra raza y de nuestra cultura, recreando el espíritu en sus enseñanzas.

__________

Batasuna

Jakin nayian zein dan munduko
Izkuntzarikan zarrena,
Au da jakintsu askok zentzuba
Nekaturik dakarrena:
Len azaletik ibiltzen ziran,
Badatoz sartzen barrena
Ta gaur geyenak aitortzen dute,
Euskera zala aurrena.

Geroztik sortu ta indarturik
Zenbat izkuntza ez da ill,
Gelditurikan lurperaturik
Betiko mutu ta ixill!
Euskera galtzen sayatu arren
Asko berritxu ta zirtzill,
Indar berriyak artzen ari da,
Gazte bat bezela dabill.

Mundu guztiyan arkitzen diran
jakintsurik aundiyenak,
Ta batez ere, orain Londres-en
Eta Berlin-en daudenak,
Eman dituzte Euskeragatik
Albisterikan onenak;
Burlatzen duten ergelak dira
Ezagutzen ez dutenak.

Bañan, aldebat utzi ditzagun
Ezjakiñen txarkeriyak,
Ta euskaldunak izan gaitezen
Prestubak eta aundiyak.
Zer egingo du, maisu zitalak
Agintzen duten erriyak?
Illuntasunak kenduko ditu
Datorren egun berriyak.

Bidasoaren bi aldeetatik
Anayak deika elkarri,
Ari-dirala, jakindu degu
Ta bilduko dira sarri,
Lengo oitura onak ostera
Nai lituzteke ezarri,
Ta «batasunak» bakarbakarrik
Litzake oyek ekarri

Gure Euskal-lur eder maitean
Bizi diraden anayak,
Elkarganatu ditu odolak
Ta «denak bat» izan nayak;
Buenos Aires-en bildubak daude
Euskera indartzeko gayak;
Poztu gaitezen. O, euskaldunak!
Badatoz egun alayak.

«Denak.bat» egin, eta sayatu
Gaitezen alegiñian;
Gure izkuntza eta oiturak
Ipintzen beren oñian
Guztiyok egiñ gentzake zerbait,
Bakoitzak aldun añian,
Jaungoikua ta Euskera jartzen
Gauza guztiyen gañian.

Batek egiñ nai luken guztiya
Nola ezdaukan aukeran,
Borondatia badaukat baiño,
Asko eznezake eman:
Liburutxo bat izkribatu dot...
Gipuzkoa-ko izkeran,
Zuek esango dezute, ondo
Edo gaizki egin deran;
Irakurliak, barka zazute,
Ezbadago txit naieran,
Eta lagundu dezagun alkar,
Ia indartutzen geran.

__________

Donostiya
        (Uxua)

				Saritua

Nola gizon guztijak
txit aundiyak diran
eta oso txikiyak
denbora berian,
batek asko pentsatu,
eta ondorian,
igartzen diyo nola
gauz'asko lurrian,
ainbeste itsasuan
ala legorrian,
egonagatik anbat
gugandik urrian,
Jaungoikuak daduzkan
betiko gordian.

Argatik dago txutik
betiko galdeera:
— Zergatikan da gauz'au
beste ori zer da?
— Iñoiz erantzuteko,
izaten da era,
gizona iritxi da
zerbait jakitera
Illunpetatik gauza
asko du atera;
bañan jakintsunetan
geyena dan bera
erortzen da maizena
galde egitera:
— Zergatikan da gauz'au
beste ori zer da!

Ixiltzen diranian
gizon jakintsunak,
izketan asten gera
gutxi dakigunak;
ayentzat bide asko
daude txit illunak,
estrapozoz betiak
eta trabadunak;
guretzat berriz denak
liraiñ ta legunak,
gañera geren ustez
oso ezagunak;
ez bestek erakutsi
izan dizkigunak
edo ikasbiretik
datorkizkigunak,
baizikan ametsetan
sortzen zaizkigunak.
Naiz farra egiñ iñoiz
aditzen digunak,
beti izango dira
guretzat lagunak.

Argatik, galdetzian:
Donostiya zer da?
Ikusten da lenago
diyotan bezela,
jakintsu aundi denak
ixilik daudela,
edo geyenaz ere
mintzatzen dutela
lan ori erabaki
eziñ ditekela;
ametsgilliak berriz,
kolpian, berela,
bere erantzuera,
ematen dubela
esanaz; — Donostiya?
Kantauriko perla,
ta beste izen asko,
errezki, orrela,
txit ondo datozenak
jartzen ditubela.
Nork ukatu doaya
berez datorrela!

Naspillaturik beren
pisuz eta neurriz,
mundu guztiya bete
nai dutenak egiz,
bete oi dutena da
kopeta izerdiz,
gauzak ezagutzeko
arreta geyegiz.
Nik agurtutzen ditut
begiramen aundiz,
naiz berak farra egiñ
gure umekeriz;
or konpon ditezela
beren jakinduriz;
neretzat Donostiya,
ara zer dan berriz:—
Uso bat-biralduba
Noe-ren Arkatik,
iñon legorrik bazan
jakitiagatik
pixti leyal gaxua
al zuben lekutik, i
izpi bat txintxilika
zubela mokotik,
aditzera emanaz
argiro gogotik
azaltzen ari zala
lurra ujalpetik,
biurtu zan atzera
urditza artatik,
lokabetuaz denak
zeukaten dudatik.

Putzuban emanikan
len ainbeste jira,
uso ona biraldu
zutenak urdira,
noizbait iritxi ziran
Ararat mendira,
lenbizi egokitu
zan legortegira.
Noe buruzariyak,
irtenik erdira
ta eskerrak emanaz
zerura begira,
itza bireztu zuben
bere familira,
esanaz: «Sem ta Jafet,
egun'etorri da,
ta Jaunak agindubak
egiñ bear dira.
Zeron emazteakiñ
biyak urrutira
joan bear dezute
bizitza berrira;
Kain ta bere andrea
nerekiñ baitira;
ait'amak zarrak gaude
ta izan kupira,
ez lotsikan biraldu
gure aurpegira.
Oraiñ bendiziyua
ar zazute, tira!»
Eta agindu zuben
beste alderdira:
«Pixti denak bijoaz
al duten tokira».

Aiñ leial legor billa
joan zan egaztiya,
ekarririk birpiztu
zituben izpiya,
pixti denak bezela
izan zan utziya;
bañan argitasunez
nola zan jantziya,
aurrera eramanik
bere iritziya,
laster igaro zuben
legordi guztiya.
Oroitutzen zan leku
on bat ikusiya,
eta bera izanik
txit egalariya,
alderdi artara zan
berela abiya,
topatzera goguan
zedukan tokiya.
Iritxi zubenian
berriz Kantauriya,
ementxen autu zuben
beretzat kabiya;
etziñ zan, eta ez da
geroztik jaikiya;
begira non daguan
gaxua jatxiya:
len uxua zan eta
oraiñ Donostiya.

Buruba ageri du
Gaztelu orretan,
korputza Donostiko
etxe ederretan,
ta isatsa Loiola-
ko erriberetan;
eskuiko egua
Ategorriyetan,
eta ezkerrekoa
Antiguan bertan,
edo alde artara
dauden birietan.
Beste pixti batzubek
egope onetan
ikusten dira iñoiz
uda-egunetan,
beren lumak bustiyaz
Kontxako oletan,
pozkidaz dabiltzala
jostatzen uretan...
Sartu gabe kondaira
luziaguetan,
orra nere iritziz
Donostiya zer dan.

__________

Elizakuak
        (Edo au mundua!)

Illunak nabarturik
bideko tiñua
zeukan, ta ixildu zan
txorien doñua,
odoi tartetik iñoiz
izarren keñua
senti zan, bañan bian
sortu zan lañua;
argi baten aurretik
kolpez errañua
azaldu zan, ta laxter
—eliza-siñua—
gugana iritxi zan
txintxarri-soñua.

Txilin-txilin jo zuben
berriz txintxarriyak,
aditzera emanaz
gauza mirariyak,
beti txit onak, bañan
iñoiz miñgarriyak,
izaten diranian
gaitzak ekarriyak.
Oso tristetu ziran
gure aurpegiyak
ta beria azaldu
zuben illargiyak;
eskuban arturikan
buru estalkiyak,
lurrian belauniko
an geuden jarriyak
ta parte-artu zuben
Zeru-gau argiyak:
an pasa biar zuben
Jaungoiko aundiyak!

Eukaristi Santua
jarriya Maisuak,
zijuan pasatzen, ta
beraren pausuak,
umill agurtzen ditu
kristau fedetsuak;
ta nola emen ala
geron geyentsuak,
gertatzen diranian
alako kasuak,
burubak makur eta
biyotzak jasuak,
barrendikan egiten
dira errezuak,
meserez izan ditzan
miñ duben gaxuak.

Pentsatutzen munduko
izate aulian,
kasikan lorik egiñ
ez nuben gaubian,
ta urrengo goizian
zortziyak aldian,
joan nintzan jauna artu
zunaren galdian.
Ezkaratz zar batera
sartu ondorian,
kanta otsa senti zan
etxe barrunbian,
guztizko doñu alai
eta ederrian.
Pozez, bera aditzen
negola an bian,
biziro berri onak
ziraden idian,
gizon bat azaldu zan
ate brinbalian,
eta nere galdeera
egiñ niyonian,
malko bi zerorizkan
bere masallian
ta ziyon: — ortxen dago
gaxu'iyillian!...
— Bere ama maitia
zedukan oyian!
Arriturik gelditu
nintzayon aurrian
ta kanta otsa nola
senti zan artian,
esan niyon: — or nola
daude umorian,
agoniya arkitzen
bada etxe berian?
Ori ez da kabitzen
kristauben legian;
eta erantzun ziran
erdi negarrian:
— Ai! Or  famili asko
nola bizi diran,
anbat jakingo ere
ez dute ordian
desgrazi au arkitzen
danikan gurian!
Eziñ biziyak gauzka
aiñ bakardadian,
ixil ixilik geren
baztartxo pobrian,
beste guztiyetatik
kasikan gordian,
ez bagiña bezela
jayuak lurrian!...
Illtzia obe izan
liteke, aldian,
bizi ez danarentzat
itxura obian...!
— Zenbat onlako oi da
mundu zabalian!!

__________

Aitona gizagaisoa
        (Larogei pezetako sari bat eta bitezarra 
        Mondragoin irabazitako moldaera)

Udaberriko usai gozozko
ilunabartxo betian,
Donostiyatik urruti gabe
uri ontako partian,
baserritikan onontz datorren
bidetxigor politian,
sagar ta gaztaiñ, aritz, elorri,
urritz ta lore tartian;
azpi aldian errekatxua
marmariyaz ostopian,
eguzkiaren azken dizdizak
aruntzko mendi tentian,
kuku ta beste txorien kantak
baso guztiak botian,
kabi batian lau txorikume,
txillar tarteko otian.
Gauz abei denai beriratuaz
emen, gure lur maitian,
«iñon ez dago onelakorik»
esanaz nere artian,
netorren, eta alako batez
jiratxo bat ematian,
aitonatxo bat arkitu nuben
eserleku arlotian,
berekin zeukan penaren kargak.
lurrera iya botian.
Garai ta leku pozgarri artan
gizon ura ikustian,
alaitasunez inguratua
aiñ egoera tristian,
bereganatu nintzayon zerbait
itzegiteko ustian.

Iruditzen zait gaur oraindikan
bera ikusten naguela,
arri tontortxu baten gañian
eserita daguela;
belaun nekatu bien tartean
urritz makill bat dubela,
beraren puntan ipiñirik len
buruan zuben txapela,
bi eskuakin gogor elduaz,
kontu egiñaz onela,
eta kokotza oyen gañean
lotan balego bezela.
Nola jostatzen pill pill zebillen
egoaizetxo epela,
buruko ille txuri bakanak
egara zijoazela
esan zeikian, uste det berak
sentitutzen etzubela.
Antxen nenguan, bere onduan,
zer egiñ ez nekiyela,
laguntzarik nai zuben galdetu
edo aldegin bestela;
itzegiñ zuben, eta kezkatik
atera nintzan berela.

Asnas lodi bat irten zitzayon
petxu estutik jasua,
ta lenbiziko au esan zuben:
— Nere Euskera gaxua!!

— Esan onetan ezaguturik,
aitonak zedukan miña,
erantzun nion: — Jauna! Euskara
ez dago aiñ aldegiña,
oraindik ere lur maite ontan
bada zeñek itzegiña...
— Bañan nere itz motxak etziran
bera lasaitzeko diña,
ta zion: — Ondo ikusitzen det
datorkigun erasua;
ez da biziko; laster, illko da
gure Euskara gaxua

Jauna, ez edi orla tristetu,
ez dago Euskara juna,
Ez du sentitzen inguru ontan
daguen alaitasuna;
ez du ikusten ez dala gaitza,
baizik dena osasuna;
Euskal-erriko txorien kantak
ez dago pozez entzuna?
— Bai, len bezela sayatzen dira
kukua eta soxua;
oyek or daude, bañan galduda
gure Euskara gaxua

Jauna, barkatu bizait, berriro
gogor egiten badiyot;
Euskara orain baño txarrago
egon dala derizkiyot;
ez du ikusten nola izkuntza
ontan ari geran biyok?
Gaur, Donostiyan ez dakiyenik
ez du aitortu nai iñork.
— Bañan erderak betiak dauzka
erriya eta basua;
alperrik zabiltz, galdua dago
gure Euskara gaxua.

Jauna, alaitzen asi gintezke
Euskara maite degunak;
badatoz, ustez iya betiko
galdutzat zeuden egunak;
len aintzakotzat artzen etzuten
damatxo txapela-dunak,
gaur erantzuten dute biotzez:
— «gu gerade euskaldunak»
— «Bañan ainbestek jartzen diote
traba edo arazua...
Nola nai dezu indartutzia
gure Euskara gaxua!

Jauna, badaki, nola lenago
ez genekiyen erderik,
eta guraso leyal on askok
umiak argitu nairik,
aldi batean, non ikusi da
izkuntz au gabeko mairik?
Orrengatikan dago Euskara
lotsaz txokuan gorderik.
— Bukatu bedi oitura orren
epea edo plazua;
izan zazute maitexiago
gure Euskara gaxua.

Jauna, ez beza negarrik egiñ;
osan diotan bezela, .
ikusitzen du lenago baño
askoz obeto gaudela:
luza lezake, zergatik zaill dan
oso indartzen berela...
— Ontan malkuak kolpez kendurik
erantzun ziran onela:
— Nik erderarik ez dakit, eta,
nere illobak... au sua!
ni bezelaxe burlatzen dute
gure Euskara gaxua.

Au mintzatzian arkitu zuben
nonbait aiñ estu barrena,
non altxarikan eserlekutik
alzezaken azkarrena,
esan ziran: —Ai! Denak nai dute,
lege zarrak dakarrena,
eta ez dute ezagututzen,
izkuntza dala, aurrena.
«Miru gaiztoak menderatutzen
«duten bezela uxua,
«etzazutela illtzera utzi
«gure Euskera gaxua.

Eskuarekin agur egiñaz,
arturik makillatxua,
etxe aldera, abiatu zan
aiñ euskaldun doatsua:
geldi-geldika jarraitu nion
neurtuaz bere pausua,
illobetara biurtu zediñ,
aitona gizagaixua

__________

Anaitasuna
        (Pakea)

Larogei pezetako sari bat eta bitezarra Oyarzunen irabazitako moldaera

Ikusirikan arrai zatarrak
arrapatutzean aula,
erruki gabe, bizi-bizirik,
sabeleratzen duala;
gisa berean pizti gogorrak
menderaturik argala,
onen karrasiz kupitu gabe
puskatzera daramala;
gizonak oei begiraturik
esaten du bereala,
ikaraturik nola indarrak
daukan agintea ala,
«arrazoyaren argirik eta
zentzu gabeak dirala»;
ta sinisturik, bera askozaz
biotz obekua dala,
jakiñik Jaunak zentzua eta
kupira eman dizkala,
pentsatutzen du alako lanik
egingo ez lukeala
Aitorturtzen det, lotsa aundi bat
barrenen sartzen zaidala,
iduriturik iñoiz gizona,
piztiak beziñ zitala.

Arrazoyaren argi gabeak,
nola diran pizti denak,
ta ezagutu ez litzateken
ematen dituzten penak,
oyek dirade barjakindeko
kargatik libre daudenak,
bañan ez dira orla arkitzen
gizonikan lotuenak,
atzera dauden basati, edo
salbajerik gualduenak,
zergatik diran Jainkoak bere
antzez egiñ zituenak.
Alaxen ere barkatzekuak
dira okerrik geyenak;.
ume traketsak beste gauzarik
ez diran gizon ayenak,
Nola arritu, ez egiteaz,
obra on eta zuzenak,
Jesukristo-ren Lege Santua
iritxi etzayotenak!

— «Aita nerea, barka zaiezu,
ezdakite zer egiñ duten!».
— Begira emen Maisu aundiak
nola digun erakusten,
ezaguerarik gabeak zenbat
gaitz gutxiago dituzten,
sayatu arren beste iñoren
zaiñ eta ezurrak austen.
Nor arrituko da itxua ez
ibilliagatik zuzen?
Bañan gu oitu baldiñ bagera
txikitandikan ikusten;
zuzen-bidea jarraitutzeko
argidotu baginduzten,
argaltasun ta zitalkeriak
zertan ez ditugu uzten?
Ondamutasun ta griña txarrai
zergatik diegu eusten?
Gerra-kontua beste gauzarik
iya ez degu entzuten...
Agintariak, begira gero,
zer lan egiten dezuten!

Kristau jatorrak izanagatik
asko daude gelditurik,
beren bizitza ta izaerak
orretara bearturik,
irakurritzen ezdakitenak
ta ez aditzen oiturik,
gizon argidotarren artean
maiz izaten dan konturik.
Orregatikan ikusten dira
askotan txit beroturik,
ezer balio ezduten gauzak
oso aunditzat arturik,
edo auudiak ezerezera
beren ustez biurturik;
erabaki nai eta iñola
itzikan eziñ neurturik,
beren antzeko aditzallea
bullaka iya gorturik;
ta berak duten trakeskeriaz
azkenean asperturik,
altxatzen dira eserlekutik,
atzaparrak goititurik
ta asten dira elkar zanpatzen
ukabilltzarrak loturik.
Ustez jakite zerbait duena
oyeri begiraturik,
egiten duten baldarkeriaz
gelditzen da arriturik,
esanaz: — nola ezagutzen dan
daudela atzeraturik!
— Bai, egia da, ori geyenak
daukagu ezaguturik;
bañan, au errez eraman leike,
ez balitz okerragorik;
ayengatikan, guhitan oi da
familietan lutorik;
gizon aundien iñozokeriz
gaude onetaraturik.
Nola nai dute ez izatea
berentzako errenkurik!

— «Pax in terra hominibus bonae
voluntatis,» —len esanik;
— «ez degiozu besteri
«zeretzat nai ezdezunik,
«gizon-guztiak anai zerate,
«jakiñ zazute azkenik,
«ez dala iñor Jainkoarentzat
«aztu ta gelditzen danik.»
— Badago kristau egiazkorik,
txit ondo ez dakienik,
oyek Jesus-en itzak dirala
Berak legetzat emanik?
Gañera denok barjakindean.
dauzkagun gauzak izanik,
da jakiñik ontzaz kanpora
ezdala bide zuzenik,
nola liteke arkitutzea
aiñ dollorrik, aiñ zekenik,
arrazoyaren lege santura
erori nai ez duenik?
Begira nago, ta ala ere
eziñ det sinistatu nik,
kristau artean arkitutzea
orrelako txartasunik.
Zertako dira erakusleak,
zertan egiñ ortan lanik,
araudeari ez ematekoz
jakintsuak aitormenik?
Aundi gaiztuak diran tokian,
ez eskatu, txiki onik!

Leundu gabe oraindik dauden
gizon illun ta zakarrak,
bizi diranak atzeratuak
diralako basatarrak,
ikusten dira beren artean
luzaturik atzaparrak,
lagundutzen ez diotelako
izketan mingaiñ baldarrak,
edo trakestu dituelako
arduak edo patharrak.
Bañan orien egiñpideak
izanagatikan txarrak,
bestek gutxitan nozitzen ditu,
baizikan beren bizkarrak.
Aserretzera iritxitzean
gizon aundi ta azkarrak,
utsa litzake ortaratuko
balira berak bakarrak;
ordea oyek jotzen dituzte
gerra-soñuko adarrak,
deituaz gazte sasoi dutenai,
utzirik ume ta zarrak,
ta emakume indar gabeak
kendurik beren senarrak;
kupitu gabe ama gaisoen
zizpuru eta negarrak
ta gizonari deitzen dioten
emazteen deadarrak...
Gisa orretan naspillaturik
pakean zeuden baztarrak,
bukatzen dira dama kutunen
abo politeko farrak,
itzaldurikan begi alaien
dizdizarizko txingarrak.
Aitonak makur, amak auldurik
ta goseak iltzen aurrak,
nola ez daukan zer kendurikan
len tititsu zan bularrak
zergatik kolko oparotsuak
gelditu diran medarrak.
Lengo arto ta gari-soroak
estalitzen ditu larrak,
eta etxean ziran jankayak
kiskali su eta garrak,
arkiturikan lurperatuak
nagusi eta maiztarrak.
Baleike iñor ontaratzea
munduau bizi bearrak?
Begirozute  albait kupidaz
O, gizon argidotarrak!

Esaten da, ai! bearrezkoa
dala iñoiz gerratea!
Zeñek naiko du bere amari
iñork miñik ematea?
Ez da orduan arrazoikoa
beraren alde joatea,
balditi oskaitu albaliteke
egiñ dioten kaltea?
Bai, au da seme leyal guztiak
daukagun.borondatea.
Bañan, zertako da ipintzea
lurra odolez betea,
isurtzen dana, geyena bada
gaitzik gabeko maitea?
Ez da obea beste dierri
batek artzea partea,
ta egiazko juez egiñik
kulpaduna bereiztea?
Merezi badu, kendu bizia
edo erantsi katea;
gaizkirik egiñ ezduenari
obea da esatea:
— zurekin ezdet zer ikusirik
ta etxera joan zaitea.
— Ama leyalak, beti naiko du,
seme onak izatea;
txarkeri gabe, albaldinbada,
arrazoi eramatea;
zergatik gerrik onena baño,
beti obe da pakea.

Izutzen gera neguko arrats
ekaiztsu ta illunean;
oñazkarren su errabitsuaz
trumoi t'arrijas unean,
itsasoaren orro-burrunba
iritxitzen zaigunean,
ujola edo sua gallentzen
ikusten ditugunean.
Ikaratuak arkitzen gera
gaitz bat datorkigunean,
sosegu edo lasaitasunik
iñon ezdaukagunean;
beldurrez eta larritasunez,
beti estutasunean,
gure bizia ain da tristea
pakerik ezdegunean!
Ta, ala ere, gañera gerok
gerra piztu azkenean?
Aitor dezagun inundutarrak ez
gaudela zentzu onean,
guda, burruka eta bekaitza,
maiz darabiltzkigunean...

Bañan, oraindik, sartu gintezke
anbat bide zuzenean,
sinistu eta pentsaturikan
Maisuaren esanean;
begiraturik nola negua
igaro ta ondorean,
itsaso ta lur, landare, lore,
denen alaitasunean,
eguzki gaxo, txori joxtallu
aize epel bigunean;
gau izartsuan illargiaren
begirakun txukunean;
errekatxoen mur-mur-soñuan,
nonnai, goian eta bean,
ori guztiya pakea dala
ta askoz gisa obean,
gizona aisa bizi leikela
arrazoiztutzen danean;
len txarrerako ainbeste griña
onerako duanean.

Armak utzi ta aitzurrak artu
eta soroan lanean,
edo bakoitzak zerbait mesede
egiñ lezakeanean;
aita ta ama, senar-emazte
ta aurrak aldamenean,
otorduetan ta arratsean
bildutzen diradenean
senide, aide t'adiskideak
maitaro datozenean,
pake santuak elkarganako;
dakarren naitasunean,
munduan izan gintezkeala
gu zoriontasunean,
lagun urkoa bear bezela
maitatzen dakigunean...
Otoitz egiñaz bukatutzen det
Jainkoaren izenean,
dollortasun ta gaitzak kendurik
pakezko osasunean,
Berak ipiñi gaitzala, arren,
denok anaitasunean.

	LABURGOA

— Gerrik onena zer da azkenik?
— Da, doakabetasuna;
biotz gogorren zitalkeria,
pozoyezko erantzuna;
arlotegitza ta oñazea,
gosea t'eritasuna;
eriotza eta infernua...
— Ta, pakea?
— Osasuna.

__________

Amets bat

Ni jayo nintzan Euskal-lurreko
leku pozgarri abetan
eta Euskera irintsi nuben
lenbiziko arnasetan
amak siaskan nedukanian
edo bere besuetan,
kontu politak esanaz beti,
kantatuaz batzubetan,
geren aitonak moldatutako
itz neurtu ta bersuetan.

Neri begira eziñ aspertuz
antxen, ordu osuetan,
semetxuaren bizigarriya
berak bere petxubetan
emanaz, azi ninduben aiñ
izaera goxuetan,
non egundaño etzaidan aztu
geroz nere pausuetan,
iñoiz arkitu izanagatik
bizitza erosuetan:
ainbesteraño baturik negon
neronen gurasuetan
ta txikitatik. nere onduan
ikusitako gauzetan;
bañan etsayaz miñ artzen nonbait
gure poz ta jolasetan,
argatik gerok batere kulpik
ez gendubela ezertan
txit urrutira-joan biarra
izandu nuben batetan,
oso gazterik arkitu nintzan
Amerikako Panpetan
ta bizimodu txit erosua
iduki arren an bertan,
nere biyotzak etziran uzten
sekulan ere paketan,
iduri zuben berriz eguak
neukazkiyela anketan:
esaten da, bat bizi leikela
ondo alderdi danetan,
—bai asetzia beste gauzarik
ezpadu artzen arretan—;
bañan gizonzk odol pixka bat
baldin badu errayetan
eta txikitan bizitu bada
esan dan modu ayetan,
egunaz zerbait atzendu leike
darabiltzkiyen lanetan;
bañan pentsatzen jartzen danian
bakardadian gaubetan,
zenbateraño supritutzen dan
nik ondo progatu det an:
iñola ezin pentsatu nuben
nere lurrian bestetan,
eta, ara zer gerta zitzaidan
arrats batez ametsetan.

Amets eragiñ ziran
neukan desiuak;
non artu ordurako
arrats artan luak,
beriala zabaldu
zizkiran eguak,
ta lagundurikan
betiko leluak,
ixtan, patez igaro
nituben leguak,
mendi eta zelayak
tontor da zuluak;
legor eta bustiyak
lur ta itsasuak,
laño eta odeyak
erri ta basuak,
batere neke gabe
egiñaz pausuak,
neretzat bide denak
ziran erosuak:
inbiriya ziraten
aideko usuak,
atzian gelditutzen
ziran balazuak,
ta etziran segitzen
tximistaren suak;
eziñ busti. ninduben
euri erasuak,
aitu ziraden traba
eta arazuak;
urruti egon arren
nere gurasuak,
Amerikan zabaldu
orduko besuak,
biyen tartian artu
nituben gaxuak.
Nik.— Ama!... Aita!... amatxo!
Amak.— Nere seme!!... semetxo!!
Nere besuetan... o!
Aitak.— Mutill, emen aiz?
Nola ago?
Amak.—  Ai! Eutsi, nere xeme...
muxu bat, onlaxe...
ma, ma, berriz, ere bai,
ma, len bezelaxe...
jango zinduzket dana,
aren nago gose...
auxen da zoramena,
ni eziñ naiz ase...
Nere seme laztana,
ondo zaude noski?
Ni illko ninduke zu
ikustiak gaizki...

Sekulan ez det izan
ai! onenbeste poz,
argatikan begiyak
bete zaizkit malkoz;
bañan biyotzetikan
aiñ eztiro datoz,
farrez baño geyago
gozatu det askoz;
nere seme ederra;
eldu berriz, atoz.
Nik.— Ama! aita....
aparte bizi beraz
onenbeste naita!!
Aitak.— Mutill auxen nai nikan,
oraiñ emen ago
ta ez dek noski berriz
asmorik izango,
gure aldamenetik
joateko geyago;
ez aldiguk orlako
penarik emango!
Amak.— Zer da, nere senarra,
zer da kontu ori?
Geyago orlakorik
begira gero neri
aipatutzen banazu!
Atoz; Pello Mari;
laztan gozo bat, muxu....
orlaxen... amari...

Nere seme ederra,
au poza eman diak;
iya ler eguiñ nikan
nere barrunbiak!
Ama guztiyak gaituk
semien zaliak,
bañan nork izateizkik
onlako aliak?

Nik eguiñgo nizkikek
millaka galdiak,
nekatuba ez baldiñ
baeuka biriak,
bañan nola egongo
aizen logaliak,
ondo gobernatuta
oyera joan biak.

Denak lotan , zioztik
ire senidiak,
—i ezkeroztik sortu-
tako landariak—;
bigar gonbidatuko
dizkiyat aidiak
ta inguru-mari-
ko adiskidiak,
pobre izan arren ez
gaituk eskaliak,
zer jana bazedukak
gure sukaldiak;
bañan nik badizkiyat,
mokaru obiak,
amariyo txokuan
iretzat gordiak,
umotutako sagar
eta udariak,
jarri ezkeroz iñork
ikutu gabiak...
Ia semetxo, muxu
bat eman akiak,
goxatzen aukanian
oyeko pakiak,
ayek janaz kontubak
esango nazkiak...!
Aitak.— Zer goguangarriya
dan gaurko eguna!
auxen da suertia
izandu deguna!;
etortziaz gañera
gure seme ona,
guk etxian ostatuz
daukagun amona!...
AmAk.— Iya ez nintzan artzaz
oroitzen, gizona;
gure mutillak eman
digun poztasuna
dala meriyo neukan
burutikan juna.
Uraxen da xarra ta
polita zegona!;
begiyetan aldizka,
zer alaitasuna!
bañan galdu xamarra
dauka osasuna
edo barrenen zerbait
berak nai eztuna.
Suspiriyo batzubek
ixilik entzuna
nago berari, eta
pentsatzen egona:
— Atxo xar polit onek
zer ote du Jauna,
semien bat agiyan
aldegiñ dubana?
Ainbeste begiramen
neukan beregana,
ikusirik aiñ xarra
garbi ta txukuna;
berrogei arabakiz
konponduba gona,
alde danetara aiñ
modu polit-duna,
diruri aingeruben
kolkoko katuna.
Kontatu digu bere
bizitza astuna
(Guk zer baliyo degu,
ura da iztuna!)
bañan erana dago
negarrez aipatutzen
du etorkizuna.
Nik oro nola deran
txit biyotz biguna,
berialaxen artu
diyot naitasuna,
eta galdeturikan
al beziñ leguna:
— Ama, berori.zein da,
anbat alarguna?
— Erantzun dit esanaz:
— Ni naiz Euskalduna.

Onen ondoren, amak
agindu bezela,
eskuban arturikan
piztu ta kandela
ta esanaz Jainkuak
gaubon ziyotela,
zai nedukan oyera
joan nintzan berela,
amona xar on ura
goguan nubela.
Erantzi ta maindire
tarteko onela
goxatzen, iya luak
artuban neguela
ta begiyak itxiyak
nedukazkiyela,
golpez ikusi nuben
argituba gela,
eta erdi erdiyan
txutik zeguela,
amona xar bat, diz, diz,
egiten zubela,
zeña izketan asi
zitzaidan onela:
— Ama Euskera naiz, Pello Mari,
etzaitezela bildurtu;
kezketan nator beste aldera
ote zeraden biurtu.
Ainbeste semek iges egin dit,
iya naiz negarrez urtu!
ez ote dezu zuk ere naiko
nere malkorik legortu!

Au aditzian odol guztiyak
ur biurtu zitzaizkian
eta saltatu nintzan oyetik
zergatik negon gaizki an,
esanaz: — Ama! bere lurrian
beraz berori eskian?
Beria nau ta agindu bizait
nik zer egiñ nezakian.

— Gauza aundirik etzenezake,
ezagututzen det ori;
urruti izan dan batentzako
franko lan zalla diruri;
bañan eztiyot nik eskatutzen
eziñ dubenik iñori,
eta ara zer agindutzeko
asmoa daukadan zuri.

— Eskutik eldu ta muñ emanaz
bertan belaunikaturik,
erantzun niyon: Ama, agindu;
ez izan nitzaz ardurik.
Beraz berorren lurrian dago
Euskera iya galdurik?
Ni beria nau eta ez det nai
kontzientziko kargurik.

— Diyozun aña maite badezu
zartu dan Ama Euskera,
billa ezazu Euskal-Erria
izendatzen dan papepa;
ura da nere bizi-lekuba,
ez det nai andik atera;
seme leyalak an biltzen zaizkit
joan zaiztez ayen artera.

Ama Euskerak au esan ziran
jarririk. begi alayak
orrengatikan nakar onera
berari lagundu nayak;
gutxi nezake, oso txikiyak
dira nik dauzkadan gayak,
bañan pozkiroz egiñgo ditut
gaubak egun, aste jayak,
leku pixka bat Euskal-errian
eskatzeizutet, anayak.

__________

Limosnatxo bat

Mutill koxkor bat itxu-aurreko
zubela aldamenian,
gizon burusoill bizar-zuri bat
bi makuluren gañian,
kale eskiñan ikusi nuben
iñora eziñ joanian;
ta bera nor zan jakiñ nayian
inguratu nintzanian....
limosnatxo bat eskatu ziran
Jainkuaren izenian.

Zerbait ernanaz galdetu niyon
altzan modu onenian,
jayotzatikan al zeukan ala
gaitzak artuba mendian;
erantzun ziran: ez, semia, ez,
nik sasoya nubenian,
ez nuben uste iritxitzerik
onetara azkenian ...
gaur limosna bat eskatutzen det
Jainkuaren izenian.

Eta seguitu zuben esanaz:
— lengo gerrate denian,
ni aurren xamar ibiltzen nintzan
beti edo geyenian;
nekatu gabe, aisa igoaz
aldapik luzienian;
etzan burura asko etortzen
gu ala gebiltzanian...
gero limosna eskatutzerik
Jainkuaren izenian.

Odolak bero eta buruba,
arrua daguenian,
edozeiñ moduz sartutzen da bat
alako itxumenian,
atsekabe ta negar-samiñak
badatoz ondorenian;
nola erebait batek biziya
utzitzen ez dubenian...
limosnatxo bat eskatu biar
Jainkuaren izenian.

Iñoiz pentsatzen nere artian,
ni jarritzen naizenian,
gaur ere asko dirala joango
lirakenak zuzenian,
ez luke iñork sinistatuko
zer pena ematen diran..
Ai!, orla nintzan ni ere sano
ta gazte nenguenian...
gaur limosna bat eskatutzen det
Jainkuaren izenian.

Ai! txohakeri asko egiten,
da zentzurik ez danian,
sinista zazu ur au pasia
daukanaren esanian;
obiago da sasoi dan arte
sayatutzia lanian,
negar egiñaz ibilli gabe
gero denbora joanian...
limosnatxo bat bildu eziñik
Jainkuaren izenian.

__________

Txepetxa

Askotan esan izandu dute
gizon ikastun argiyak,
nola pixtiyak izan litezken
gure erakuslariyak; .
erlia da bat aipatzen dana,
oi zer lan arriyarriyak
jartzen dituzten gure aurrian
onek eta txingurriyak!
txepetxak berriz erakusten du
ainbeste nola aik biyak.

Euskal-lurreko txoriyetan dan
txikitxuena da bera;
gaztañ kolore bakarrekua,
nai bada ez da ederra:
begi argiyak, buru xanpala,
moko thenthia aurrera;
gorputza motxa, anka laburrak,
xaltokako ibillera;
xalapartako egalariya
eta kantari ergela.

Txotx batek aisa jasoko luke
nola karga gutxi duan,
bañan gustatzen zayo jartzia
adar sendoxiaguan;
amildu arren ez leike galdu
dakiyelako eguan;
bañan arkitzen baldin bada ere
burnizko aldamiyuan,
iru-lau aldiz xanpatutzen du
seguru ote daguan.

Udaberriyan lendabiziko
kabiya txepetxarena
azaldutzen da ta ezaguna
goroldiyozkua dena,
arbol gerriyan, untza tartian
du lekurik maitiena,
ta gizon askok ikusitzian
iritxpirian daguena,
osan oi dute: — zer konfiantza,
txori txar onek dubena!

Ta edozeñek esan lezake
berari begiratzian,
arretarikan ez dadukala
egiñ leyoken gaitzian;
ez-iduriyan ark kabiyari
beste zulua atzian
egiten diyo, andik joateko
aurrerakua tapatzian;
erakutsiyaz pentsa zagula
nola atera sartzian

__________

Urte Berri

			Euskaldun jator On Luzio Kortajarena-ri, donkituba

Ogeigarren eunkiyan
Kristauben bizitzan,
Bi urte igaruak
Dauzkagu desditxan:
Begira dierriyak
Zer nola dabiltzan,
Elkar purrakatutzen
Nonnai arakintzan
Aurreratutzen guaz...
Txangurruben gisan.

Gizon eta erriyak
Dabiltza bildurrez,
Elkar zelatatubaz
Legorrez ta urez;
Itz ederrak esanaz,
Barrendik gezurrez,
— Zeiñ dirade gaiztuak?
Bestiak bai, gu, ez...
— Indarra nagusi ta
Gogorrena juez.

Aurreratu dabela
Gizonak lurrian;
Esaten da mirari
Askoren aurrian;
Baiñan gizatxarraren
Biyotz gogorrian
Eta arro dollorren
Zentzu laburrian,
Aunditasuna dago
Eskumuturrian.

Asko aurreratu da
Bañan zertarako?
Ez bada naitasunik
Elkarrenganako?
Atzaparrak dabiltza
Biyurturik kako,
Bestientzat bezela
Euskal-errirako...
Ez degu arrazoyik
Gutxi geralako.

Gutxi! Ju, ju... Eztakit...
Ala ote gera?
Begiratubagatik
Askok goitik beera?
Gu ezguaz beñere
Besteren kaltera,
Ta, zeñek daki nola
Gintezken atera,
Bilduko bagiñake
Zazpiyak batera.

Aundiyak izan arren
Euskaldunak-neurriz,
Nekatubak gauzkate
Gauza lotsagarriz.
Munduban  garbiyenak
Gu gera jatorriz
Anayak, poz gaitezen
Sortu giñan erriz;
Agurtutzen zaituztet
Denak Urteberriz.

__________

Amerikako panpetan

Euskal-Erriko lur maite artan
Jayo nintzan baserriyan,
Itzal aundiko intxaur arbol bat
Dago gure atariyan:
Aren ondotik irten da noiznai
Maldako gaztañariyan.
Edo, sagarrik onenak jaten
Luberriko sagastiyan,
Arbol tartian bizitu nintzan
Gazte denbora guziyan.

Denak utzi ta etorri nintzan,
Lur au ikusi nai nuan!
Aritz tantayak, pago lerdenak,
Nola ez izan goguan!
Oraiñ arzantzan Ameriketan,
Arrantxo baten onduan,
Eguna pasa larrian eta
Jiratzen naizen orduan,
Nere begiyak gozatzen dira
Aldameneko ombú-an.

Ainbestoraño tristetutzen naiz
Eremu zabal oyetan,
Arbolak, mendi eta errekak
Falta diran zelayetan,
Non etorri ta eseritzean
Ombú-tzar onen zañetan,
Edo igo ta osto tartian
Bere adar bikañetan
Ene! Amatxo! Nik nola esan
Zenbat gozatutzen detan!

Txabol ondoko ombú laztana,
Maitatzen zaitut gogotik
Eta biyotza erdibitzen zait
Joatian zure ondotik,
Nere burura ekartzen dezun
Oroimen gozuagatik.
Zure itxura nai det ikusi
Ez dizut eskatzen frutik
Ni emen bizi naizen artian
Arren! egon zaite zutik!

Nere lagunik maitatuena
Ombú laztana, zu zera,
Argatik nator zure kolkora,
Ni malkuak isurtzera,
Iduriturik naramazula
Atariko intxaurpera...
Beti izango zaitut, goguan,
Bañan joan nai det ostera,
Euskal-lurreko arbolpe artan
Nere ezurrak uztera.

__________

Aita-Semeak

Lagundurikan denoi
Gugatik ill zanak,
Seme, azi zaitugu
Aitak eta amak,
Beti zure gidari
Izandu geranak.
Oraiñ gurutze onen
Oñean esanak,
Ondo goguan artu
Biaituzu danak.

Zu Ameriketara
Joatia emendik,
Jaunak ala nai badu
Zer egingo det nik!
An ez dezu izango
Aitik eta amik;
Baña etzera galduko
Noranaira joanik,
Ez bazaizu aztutzen
Gaur emen esanik.

Gorde zazu buruan
Eta biyotzean,
Aitak zer esan zizun
Onuntz laguntzean,
Bitarteko arturik
Jesus gurutzean:
Jaungoikua t'ait'amak
Batek aztutzean,
Ez leike ondo izan
Denbora luzean.

Ez nizuke utziko
Joaten, egiyetan,
Gure erlijiyua
Ez balitz an bertan.
Iritxiko baziña,
Aiñ urrutiyetan,
Erri ta eleizarik
Ez dan tokjyetan,
Oroi zaitez Jainkoaz
Leku guztiyetan.

Seme, izan goguan
Zeue gurasuak
Eta uzten dituzun
Senide gozuak;
Jayo ziñan tokiko
Mendi ta basuak,
Euskerazko otoitzak
Edo errezuak,
Erakutsiyak zure
Amatxo gaxuak.

Iritxi da orduba
Juan bear dezuna,
Badakizu ait'amak
Emen dauzkatzuna;
Ez dezazula aztu
Gaur neri entzuna.
Itz baterako au da
Eskatzen zaizuna:
Izan zaitez nonnai ta
Beti euskalduna.

__________

Perrando Amezketarra

Egon oi dira gordiak
          loriak
Nik nai det billatzen saya
          usaya
Eta arki leike errez
          berez
Nola dakarkiyen legez
  Loriak usaya berez.

Zenbat gauza on munduan
          txokuan
Daude lurpian galdurik
          azturik
Eta gelditzen dirala
          ala!
Ez ditzagun utzi bada
  Txokuan azturik ala.

Sasipietan egonak
          gizonak
Diamante ta urrien
          lorien
Antzera oi dira izan
          gisan
Ai! zenbat ote dabiltzan
  Gizonak lorien gisan.

Azaldu gabia ondo
          Perrando
Zabaldu arren usaya
          Artzaya
Bañan lezateke esan
          nor zan
Amezketan da Tolosan
  Perrando artzaya nor zan.

On geyena dan lekutik
          Zerutik
Ez eskolan ikasiya
          jatxiya
Zebillela ardi ondoren
          zuben:
Perrandok suba barrumen
  Zerutik jatxiya zuben.

Arek etzekiyen asko
          moldezko
ta esku-izkribuetan
          letretan;
Bañan ura zan Euskera
          bera
Argatik nai det atera
  moldezko letretan bera.

__________

Nasketak

Lengo egun batian
Juan eta Andres,
inguraturik beren
umez eta andrez,
asi ziran izketan
bullan eta oska
bazirudiñ norbait jan
zutela ozka.

Andre eta umiak
gero etxera juan
ta bakarrik gelditu
ziran Andres ta Juan.

Biyak mintzatzen ziran
ainbesteko suban
jende ark nunbait txit miñ
izan biar zuban.

Andresek onla ziyon:
— adi ezazu, Juan:
lengo oitura onak
nora zaizkigu juan?
— Lengo oitura onak
nora juan diran?
baziñaki bada zer
su ematen diran...
— «Zu» ematen dizula?
— «Su» esan dizut, «su»
zer euskaldun andaluz
zerade berriz «zu»!

— Nik ori esan arren,
euskaldun bikaña,
lur au maite detana
agiyan bik aña.

Nola esan nik zenbat
maite detan bera!
ikusten deranian
dijuala beera,
negarrez urtutzen da
nere biyotz beraa.

Gure ontasun danak
dizkigute ostu,
gero sutan gaudela
nola ordia oztu?

Guri bildu zaizkigu
urtiak gañera
ta semiak soldadu,
eraman gañera.

Eziñ gusto emanaz,
ainbeste erori,
guk, zer egingo degu?
lurpera erori!
Nere emaztiari,
begira negon atzo,
gaztia dalarikan
biurtu zait atso.

Txardiña zarra jan ta
gañetikan ura
nola onduko zayo
kolore txar ura?

Ezurretan barrena
sartu-zayo otza,
gau guztiyan badegu
eztularen otsa.

Seme bat du ta bera
soldaruskan sartu,
bat denbora baño len
nola ez bada zartul

Oraindik gaztia da
urtez eta illez,
buru dana betia
biar zuben illez,
ortzak ere juan zaizka
indar danak illez.

Aren kolore onak
zeduzkanak igez
egiñ diote noski
sekulako iges.

Len pozez mendiraño
oi zana atera,
gaur ozta azaltzen da
etxieko atera.

Beldur nintzan gaitz ura
geiegi eltzia,
ta salda onarekiñ
jartzekoz eltzia,
biarrezkua nuben
zerbaiti eltzia.

Ill nituben lau ollo,
ollarra ta aatia;
bañan nere andriak
eziñ pasa atia,

Beyak ere esnerik
etzedukan iya,
zergatik jaten zuben
zingirako iya.

Onelakoxe danak
etorririk guri
iya igartu gera
len geundenak guri.

— Zure koitak ixilik
dizkitzut aditu,
esan dezu nekian
zerala aritu,
lengo ondasun danak
ala-ere aitu,
sinista zazu ez naiz
batere arritu.

Ni gauz oyen ganian
izketan astian
ari neike ixildu
gabe bi astian.

Nik guztiyak esango,
banizkitzu zuri,
izubak ipiñiko
zinduzke aiñ zuri
non egingo zenduken
zuk, ezikan eze,
ikararen indarrez
balantz edo ese,
ta lurrera erori
igar eta eze.

Nik ere banituben
lau bei ta bi ari,
gañera berdumenak
zenbait libra ari,
semeari esanaz
«mutill», saya ari;
danak eman giñuzkan
zure etsai ari.

Nik ere banituben
ala ta botia
diana dadukat aiñ
urruti botia,
gomak ez luke egiñgo
aiñ luze botia.

Oraiñ etorri zaigu
bizi-modu zalla,
galdu gendubelako
len gendukan salla.

Lo egiteko daukat
oirik ez ta aska,
alperrik da nai arren
memoriya aska,
ill arte bizi biar
burubari azka.

Izugarrizkua zan
gizon ayen mintza,
argatikan ziraden
— era orlan mintza,
aserrez gorriturik
aurpegiko mintza.
Ayek esango zuten
geyagore anbat,
bañan ezin zeikian
beti egon an bat.

Argatik ez nioten
geiago aditu,
ta neronek somatzen
ez det nai aritu.

__________

Noizbait
        (Ordañetan)

Geronimo Elizegi,
Zure «Oroimenak»
Pozkidaz bete ditu
Gure barrenak;
Goitaltxatu gaituzu
Otaño-tar denak,
Ingurukuak eta
Urruti gaudenak;
Bizi geradenak,
Ta ill ziradenak,
Pozak eta penak,
Gure kastarenak......
Ar itzatzu eskerrik
Bereziyenak.

Elizegi, altxatzen
Gaituzu txit gora;
Zeiñ ezdute gauz oyek
Uzten gustora!
Gaur ez merezi arren
Orrenbeste onra,
Irabazten sayatu
Gintezke gerora:
Guk ortik kanpora
Ai, zenbat denbora!
Bildu gabe iñora,
Lagunen ondora...
Poza da ekartzia
Batek gogora.

Erabaki zerade
Modu bikañian,
Askok iritxiko ez
Luken añian,
Bederatzi puntuko
Doñu apañian;
Beragatik zenbaitek
Zauzka mingañian;
Nik beiñik beñian,
Aiñ gogo fiñian,
Agertu danian,
Euskal-jardiñian,
Lore berri alai bat
Arantz gañian.

Gure euskal jardiña
Arantzaz josirik,
Arritzeko da nola
Dagon bizirik;
Orrenbeste penatzen
Ama ikusirik,
Bere semiak eziñ
Geundezke geldirik:
Guk zabar utzirik,
Ez ark merezirik,
Daukagu jatxirik
Ta eziñ altxarik,
Zergatik batzubek ez
Duten lotsarik.

Kizkurturik jarritzen
Zaizkit atzaparrak,
Gogoraturik amak
Dauzkan negarrak;
Ez eskenñitzekotan
Ditugun indarrak,
Zertarako gerade
Aiñ seme zabarrak!
Ondu bitez txarrak
Ta gizondu auarrak.
Leyal ta azkarrak
Puskatu amarrak...
Ez gera esker gabiak
Otaño-tarrak.

Aita ta anaya ill
Ziran ezkeroztik;
Bersuak illunpian
Gelditu zaizkit,
Nola etzetorkidan
Iñondikan pozik,
Zure oroimen onak
Ederki datozkit;
Oraiñ ere ortik,
Gure sorlekutik,
Betiko txokotik...
Lagun zarretatik...
Guztiyai eskumiñak
Gure partetik.

__________

Gu ta gu-tarrak

«Zer da Euskera, nor euskaldunak,
zeiñ, ta nongotarrak dira?»
  Galdezka daude atzerritarrak
alde ontara begira,
mundu guztiyan bere berdiñik
ez duben Euskal-errira.
  Eziñ ikusi gaituzte ondo,
irten gaitezen argira,
iñork mantxarik sortu ez dezan
gure jatorri garbira.

__________

Oroitztxoak

Lenago anbat aintzat artzen ez
ginduzen gauza guziyak,
ainbesteraño edertzen ditu
oraiñ eziñ ikusiyak:
Euskal-erriko mendi ta zelai,
ibai, arkaitz ta sasiyak
beñere eziñ aztu litzake,
ayen tartian aziyak.

Urruti zaude eta zalla da
ni zugana irixtia;
onenbeste nai dizun batentzat
zer bizimodu tristia!
Alibiyo bat bakarra daukat:
ametsetan sinistia;
Zu ikusteko noiznai asko det
nere begiyak ixtia.

Sasi tarteko lore eder bat
bezela dago Euskera
eztakit nola oituratuzen
geran txokuan uztera
esku on batek beiñ aterako
baluke erakustera,
ez det bildurrik larperatuko
litzakianik ostera.

__________

Auntza larrera

Euskal biursari denai donkituba

	Baserri eder bat, aitak utziya, betia zuben.
	Soro zabalak, baso bikañak, mendi galantak, sagasti oparotiyak.
	Ikulluba bei gizenez, txal guri-guriz, eta zekor mardulez betia.
	Artalde ugariya larrian, naiko arkume ta gazta, saltzeko, eta aari talkalari aundi bat etxian, ardua eraten zekiyena.
	Gañera —esan oi zan, bazubela lakari bat urre, eta berak ere etzuban ukatzen.
	Bi morroi; baseri-lanetarako, eta artzai bat, irurak zeiñ baño zeiñ languilleguak eta itzero jauna eta beori esaten ziyotenak.
	Biarko!
	Inguruko auzotarrak, (bere maiztarrak batzubek) denak berorika itzegiten ziyoten, aserretu etzediñ.
	Etziyon iñori dirurik prestatzen, baña zan konseju emalle izugarriya.
	Berrogei ta amar urte zituben eta ezkongai zeguan.
	Etxekoandretzat zeukan, irurogei urteko izeba neska zar bat, zeñak egunaren erdiya pasatzen zuban errezatzen, eta beste erdiya erritan.
	Martolo jauna deltzen zitzayon gizon oni.

	Inguruko baserririk txarrenetako batian bizi zan, Borda izendatzen zan gizon argi bat, berrogei urtekua, bere emazte Opathoni, lau seme eta iru alaba alayen lagunkidan.
	Borda au zan bersolari onenetako bat, eta bizi zan txit arlote, bañan kontentu eta alegere.
	Etzan eskatzallia; miñ ematen ziyon iñor biartziak; etzuben nai emalliaren mende jartzia bere libretasuna.
	Au bakarrik zan, ingurumari artan, etxealdeko nagusiyari, Martolo Jaunari, zuka itzegiten ziyonik.
	Egun batez, otabar batzuek ebakitzen ari zala, aizkoraren kirtena autsi zitzayon gure Borda-ri, eta, nola eskuutsik gelditu zan, joan biar izan zuben Martoloren etxera, aizkora bat presta zeyoten, kirten berri bat egiteko.
	Dan! dan! jo zuben atia, eta, azaldu zitzayon nagusiya bera.
	— Jainkuak dizula egun en, Martolo.
	— Bai zuire, Borda. Zeir zabiltza?
	— Ementxe. Gurdi bat ote ebakitzen ari naizela, aizkoraren kirtena autsi zait eta, berri bat egiñ ote nezakian nator.
	— Ez aldezu otesegik?
	— Otabarrak ebakitzen ari naiz ordia...
	— Otabarrak edo otatrabak maiz izateitu zenbaitek.
	Beira zazu, Borda, zu gizon on-bat-zera, gañera famili aundiya daukazu, eta nik pozik lagunduko nizuke askotan, baño, baño...
	— Zer da?
	— Ze izango da! Bersolariyak txalo asko irabazten ditu, baño diru gutxi.
	— Tori, okolo eskaliak sekulan eztu berso bat bakarrik moldatu, bañan...
	— Zuk berriz geyegi.
	— Baliteke.
	— Buruz azkarrak zeratelarik, zer umiak zeraten bersolari denak! eta zenbat eta obia, ura ta umego.
	Txoriyai segika dabillen umiak, mandatuba berandu egiten du beti, eta geyenian gaizki.
	Buruba bersoz betia dabilkin gizonak, maiz izango ditu esku utsak. Zerura begira dabillenak, sarritan egingo du estrapozo. Ametsetako irabaziyak, esnatzian ariyo.
	Au zuk, nik baño obeto dakizu, Borda. Ez da egiya?
	— Ala diruri. Ni beti lanian bizi naiz, dakizun bezela, ez naiz gastatzallia, ta, ala ere, sekulan ez det txanpon bat nere mendian.
	— Bersuak dute kulpa guztiya. Utzi zazu griña galgarriyori alde bat, eta segi zayozu lanari, lanian pentsatubaz.
	Oraiñ, tori aizkora, ar zazu otesega au ere eta zuaz zere lanera.
	— Neri bersuak gustatzen zaizkit, bañan zuk bota dituzu naikua. Asko dezu.
	Nik ikusten badet nere esan onak zintzo egiten dituzula, etzaizu paltako lana ta irabazpidia.
	Akorda zaite zere familiyaz.
	Eguingo dezu nik esan bezela?
	— Sayatuko naiz.

	Borda gizagajua, lotsaturik, itzuli zan berriz otelarrera, bero artian esanaz: Arrazoi ote du gizon orrek?
	Oraiñ, erortzen naiz kontura, egiyaz, ez derala ezagutu bersolari aberatsik, eta lengo zarrakgatik ere beti entzun izan det, oso pobriak zirala.
	Ez ote zayo Jainkuari bersorik gustatzen?
	Edo, au ote da sari bat, dirubaren ordez ematen diguna?
	Biyak eskatzia anbat geyegi litzake.
	Martolok diyo, asko derala bertsoz.
	Proga zagun Martoloren konsejuba.

	Igaro ziran zortzi egun; amabost, illabete.
	Bordaren etxian etzan sentitzen, len beti oi zan bezela, kanta otsik.
	Aita ixildu zanian, mututu ziran ama ta umiak.
	Auzuak arriturik zeuden, zer gertatzen ote zan.
	Martolo bakarrik zebillen txit kontentu, pozez arrotuba, egiñ zuben azañagatik.
	Illabete t'erdi bezela zan, Borda, Martolo-ren konsejubakin burruka zebillela; larunbata zan eta gure bersolari izanduba joan zan Tolosako merkatura, lau sagarlandare bizkarrian zitubela, ayen baliyuarekin, gastuba pagatzeko asmuan.
	Saldu zituben landariak, bosna errialian, eta bere duro aundiya poltsan zubela, sartu zan amaiketakua egitera, Martolo larunbatero joan oi zan ardandegiyan.
	Eskatu zuben kuartillu bat ardo; eskeñi ziyon Martolori, eta onek atera zuben beste kuartillu bat.
	Nola Borda gizagajuak etzuben aspaldi artan ardorik progatu, aiñ gogoz eran zuben, non asi zitzayon buruba pixka bat berotzen.
	Atera zuben duro aundi eder ura, bere gerrikuaren muturretik, eta esan ziyon tabernariyari:
	— Ekar zazu kuartillu bat geyago, eta tori, kobratu nere kontuba.
	— Aiñ gustatu zitzayon Martolori, Bordaren joera, non beñere ikusi etzitzayon beziñ arpegi alayarekin, rrau, altxa zan bere alkitik eta esan ziyon eskuba luzatubaz: — Bejondaizula, Borda! Ekatzu bostekuori. Ez nizun nik esaten? Ara or bost  peztakua; len txanponik etzan tokiyan. Ai, nere konsejubak lenago artu izan bazindu! Zenbat ontzakoren jabe ote ziñan oraingoz!
	— Sagarlandarien diruba da au, Martolo...
	— Bai, badakit ezdala bersuena.
	Zuk konsejurik eman baño lenago landatubak ziran, zea, Martolo. Kantari ari nintzala aldatu nitun....
	(Ekatzu beste kuartillu bat, tabernariya.)

		— Amaiketako aundiskua egin degu, Borda.
		— Gure neurtzallia, nor da?
		— Ara, ara gure bersolariya berriz piztu.
		— Ez dezazula sinistu,
		Bersolariya ez da ill,
		Bañan oso gaizki dabill
		Illabete ta erdiyontan
		Ay! Damutu zait prankotan!
		— Zerena dezu damuba?
		— Zuk sartutako amuba
		Daukat barrenen gordia;
		Aterako det ordia,
		Tximista demoniñuau,
		Bestela penak ilko nau.

	— Beste gizonik ziñala uste nuben, Borda; esker ederra ematen dirazu! Ezagun da dirutu zerala... Aizkorak saltzen dira Tolosan.

		— Len ere obe izango zan,
		Emendik eraman banu,
		Eman dit amaika damu
		Zure etxetik irtenak....
		Aizkorak eta kirtenak...
		— Gero izan zaitez ona!
		— Zaude ixilik, gizona,
		Eta urrengo batian
		Konsejubak ematiana
		Begira ezazu zeñi;
		Ez neri berriz eskeñi
		Kirten okerrik zuzentzat,
		Gorde itzatzu zeretzat.
		Biyar goizian, atzera,
		Joangoira zure etxera,
		Aizkora ta otesega,
		Eskerrikasko gañera.
		Ta konsejubak ordañez,
		Geldi etzaitezen gañez,
		Emango dizkitzut aurki
		Eta goguan iduki.
		Ez pentsatu kalterikan
		Egingo dizutenikan
		Neri zuriak. bezela,
		Bildurtu etzaitezela.
		Martolo, gaur nere txanda,
		Lenago zuria zan da.
		Odolkiyak ordañetan
		Izateira lur onetan.

(Kantari)

		Nola zu jayo ziñan
		Aberatsengandik,
		Zerorrek ezertxore
		Egiñ gabetandik,
		Oparo datorkizu
		Jakin gabe nondik;
		Bizitzia zer lan dan
		Ezdakizu oraindik.

		Ikustak engañatzen
		Du bat gogotikan,
		Begiratutzen badu
		Beti txit goitikan.
		Biria ez da ondo
		Neurtzen balkoitikan;
		Pixkabana ikasten da
		Ibiltzen zutikan.

		Konsejubak ematen
		Kontu biar da txit,
		Ontzat artutzen ditu
		Askotatik gutxik;
		Itzez buruba bete
		Ta eskubak utsik,
		Zeñi gustatzen zayo
		Alako laguntzik?

		Martolo, griña txarrik
		Ez daukat zugana
		Ta ez txarrera artu
		Esan dizudana;
		Neretzat on ustian
		Egiñ dezu dana:
		Nik ez det gorrotatzen
		Kulpik ez dubana.

		Kontura erortzia
		Nai nuke beinguan
		Eta idukitzia
		Betiko goguan:
		Bi gizon igualikan
		Ez gera munduban;
		Argatik sentitzen du
		Nork bere moduban.

		Zure konsejubakiñ
		Burruka, askotan,
		Naspillatu naiz juan dan
		Illabete ontan;
		Iñon ezin bizirik
		Ez esna ta ez lotan;
		Ni lertuko nitzake
		Ez kantatzekotan.

		Itotzeko bildurrez
		Uzteko urari,
		Nola esango zayo
		Arrai bizkorrari?
		Ez dedilla egaatu
		Uso azkarrari,
		Eta ixildutzeko
		Erretxiñolari?

		Amorraya, jatorriz
		Dijua urera,
		Uso ta arranuak
		Odoyen aldera;
		Otsua sasira ta
		Satorra lurpera,
		Mitxirrika argira
		Ta auntza larrera.
		Martolok: Aizu, gizonak ere
		Orrelatsu gera...
		Bordak: Torizu bostekua,
		Konturatu zera.

__________

Eder bati

Triste ikusten zaitut,
Mirabe garbiya,
Beti izan zerana
Lagunen argiya.
Nora joan zaizu, non da
Lengo far-irriya?
Zer gertatutzen zaizu,
Aur maitagarriya?

Izar ederrak diz-diz
Nola egiten duban,
Odeyik gabe urdiñ
Daguen zeruban,
Zuk oraindaño ala
Egiten zenduban,
Arantzen bat aldezu
Biyotz saminduban?

__________

Nere kabiya

			(Baztan-dar bati)

Lenbiziko arnasa
Artu zan lekura,
Zeñek eztu izango
Joateko ardura
Txoriyak kabiyari
Naidiyon modura,
Nik maitatzen det beti
Txoko eder ura.

Euskal-erri guztiya
Maite det benetan,
Nere anayak daude
Probintzi denetan;
Bañan Naparroako,
Mendi alayetan,
An jayo nintzan eta
Ill nai det an bertan.

Elizondoko uri
Maite ta laztana,
Ona seme bat zutzaz
Aztuko eztana;
Beti eskatzen nago
Jaungoikoagana,
Ill baño len eraman
Nazala Baztana.

__________

Maisubari

Esaera zarra da,
Iñoiz jakintsubak,
Egiñ oi dituztela
Txit gauza txatxubak;
Zallak dira bildutzen
Onra ta protxubak
Nola ez du pentsatu
Au gure maisubak!

Guk nai diyogulako
Euskerari fidel,
Ipiñitzen diguzu
Bekoskua goibel?
Asko dakizularik
Gaizki zaude, Migel,
Ezin biurtu leike
Amorrayik igel.

Gerentzako degula
Naitasun urriya
Ta bestienganako
Guztizko tirriya.
Beraz orren zitala
Da Euskal-errija?
Ain txartzat aldaukazu
Zere jatorriya?

Ezagun da erritik
Urruti zaudena...
Ez da gaitza euskaldunak
Eskatzen dutena,
Baizik izan dedilla,
Ongi mundu dena
Ta utzi deigutela
Ostu zigutena.

Gutxik letzen dubela
Euskeraz ta argatik
Izkribatutzen dezu
Erderaz-gogotik.
Guk ez ta zuk badezun
Maitasunagatik
Edo kalte geyago
Egitiagatik?

Jakiñik orkuak zer
Tirri dabilkiten,
Beñere ez dutelako,
Egirik jakiten,
Etziñan nekatuko
Lan oyek egiten,
Ez baziña gaurdaño
Bilbaotik irten.

Bilbaotik irten ta
Salamanka-raño...!
Noraño joan zerade
Zu, Migel, noraño?
Gu etorriyagatik
Beste munduraño
Uste det alderago
Gaudela zu baño.

Labur gelditu arren
Euskerazko lanak,
Badira erderazkuak
Zureganuntz joanak;
Irakurri itzatzu
Albadezu danak,
Utzi gabe egiña
Basaldua jaunak.

__________

Zazpiak-bat

Zazpi aizparen gai dan oyala
Ebakirikan erditik,
Alde batera iru soñeko
Utzirikan lau, bestetik,
Goraiziakin berezi arren
Bakoitza bere aldetik,
Ezagutzen da jantzi dirala
Zazpiak oyal batetik.

Oyaltzat artu zagun Euskera,
Goraizitzat Bidasoa,
Ibai koxkor bat besterik ez da,
Utsa balitz itsasoa:
Elkarren urbill daude Zazpiak,
Muga deitzen da «Pausoa»
Zergatik izan bear ez degu
Famili bakar osoa?

Arbola baten zapietatikan
Sortzen diran landariak
Bezela gera, Bidasoa-ren
Bi aldetako jendiak:
Berdiñak dira gure jatorri,
Oiturak eta legiak,
Ama Euskerak magal berian
Azitako senidiak.

Ama Euskera! Bero semeak
Gu Ameriketan zenbat
Arkitzen geran! ta urrutitik
Maitiago degu, anbat:
Emen ezdago Bidasoa-rik
Ta beste trabik an ainbat;
Ama maitia indartu dedin,
Bizi bedi «Zazpiak Bat».

__________

Amatxo laztana

Seme maite bat bere
Amaren onduan,
Anbat ez da oroitzen
Zeñekin daguan;
Argandik urrutira
Joaten dan orduban,
Gogoratzen da, amak
Zer baliyo duban.

Ama, aita, lagunak,
Erri maitatuba,
Aiñ nago zuengandik
Urrutiratuba!
Eri daukat biyotza
Penaz nekatuba,
Eta falta zait emen
Zeñek sendatuba.

Ama, ona seme bat
Urrutira joana,
Ama gabe iñola
Ezin bizi dana;
Ama, zuk badakizu
Maite zaitudana,
Ama, barka zaidazu,
Amatxo laztana!

__________

Agur!

«Orfeon Donostiarra»ri

Agur, orain bi urte
Esan zirazuten;
Agur kantaridiya
Erantzun nizuten,
Agur ayek ezditut
Biyotzetik uzten.
Ai! bazeundeten txulo
batetik ikusten,
Nere animak nola
Agurtzen zaituzten