ARRATS BERAN

Lauaxeta

__________

ARRATS BERAN

URKIAGA'TAR ESTEPAN
LAUAXETA

MCMXXXV

__________

Eskeintza

Aranbaltza eta Castillo
- Zumeltzu'tar Ander'i
Adizkidetasun-sendagarritzat
U'tar E.

__________

AURRE-ITZA

	Ludi onen bestaldez loratzen diran landaraen usañak goxalde bakotxak dakarkidaz. Auxe da neure sakona! Bestiak entzuten eztaben egal-otsa neure gelara yatort eta barneko zugatz onettatik txorijak aidatu ziranarren, abar-dardarea ezta amattu.
	Neurez betirarte ixilduko nintzan, barruko ixurpen oneintzat ezpaitago azal ederrik. Euzkeraz batez-be! Erabillijak ixan diran izkuntzak bost jarrai-bide erakutsi dagiskegubez, baña ele onen iruliak gerau gara.
	Arrokerijaren abotsai jaramon-egin ba-neutsoen, idazkirik ezeukazuben, iñoren aburubak atzaldu dagikiezan akatzak eta bost neronek dakidazalako. Baña adibide bati gagokijozan. Aberatsaren semiak eskutau dagikez bere laukuak arein zain ezpaitagoz ogittarako. Txiruari etxagoko orren besterik.
	Elerti-zale nazan onek ziarkeri ta pirtxilleritzat daukodaz olerkijok. Maisialarijak esango dabez esatekuak! Baña ele lander baten seme jayo nintzan ezkero bertso ñimiño oneik, be, argittara datorz.
	Amaika bidar jagi ixan naz izneurtuben ala, amaika bidar, ostera, erri onenganako mattasunak olerkijetara nauzu. Elerti-zaliak ezetz, abertzaliak bayetz! Nori nagokijoke? Bestiai txaluak jo edo noxian-bein sorayokeriz barre-egittia, eztijagua neuretzat litzake.
	Solasketan ibilteko bixija nozu, orrattiño aberrijaganako larrijak jaso nau. Agur, ba, seme xurrok. Elertijak etzaube babestuko, abertzaletasunak baño.
	Erranak eder, egiñak lander.

__________

NESKATXU GORRISKA BATI

Geure neskatxu gorriskea,
argi utsa don goiz betea!
Urre dozan artotzak,
zidar dozan errekak. 
Geure neskatxu gorriskea 
zetan agon eguzkittara? 
Dardai bixiz, eure mattale, 
argi ori yatorn landara. 
Eguzkija don edertzale! 
Geure neskatxu gorriskea 
noruntz galdu intzanatan? 

Ene usoño zurijok 
zuaze aren billa!
Lilli-arteko ixilla 
nastau egixube txorijok! 
Argizko goiz betea 
aguan eder muñoetan! 

Geure neskatxu gorriskea 
galdu azanat eguzkittan!

__________

ZELAYETAKUA

Zelaira dua neskatxa: 
—axia dabil loretan—. 
Zelaira dua neskatxa 
mattasun-kanta kantetan.

Argi daukazuz begijok 
gorputza dozu liraña: 
abestu daigun bi-bijok.

Abestu daigun zelayan 
soin orren lilli-usaña, 
millazkaen antzo dantzan.

Zelaira dua neskatxa: 
—erliak mur-mur loretan—. 
Zelaira dua neskatxa 
mattasun ona topetan.

Dantza-dantzari bedartzan 
Ete-gara udabarrijan? 
Ara txindor bi zugatzan.

Txirula ta danboliña 
entzuten dira mendijan. 
Zeruba dagon oztiña!

Zelaira dua neskatxa: 
—ingumak dardar loretan—. 
Zelaira dua neskatxa 
mattasun deuna gordetan.

Barre-dagigun leunkiro 
barre auxe dan ixilla! 
Tanbolin, abil, astiro!

Mendiko axe biguna 
ator zelaira lora-billa, 
lorak eta mattasuna.

Zelaira dua neskatxa: 
—axia dabil loretan—. 
Zelaira dua neskatxa; 
—Urretxindor bi kantetan!—.

__________

EIZTARI AUNDIJA

		Albisu'tar Kepa'ri

               I

Bai eder urten zala basora 
	bitxidor berdez! 
	Soñanzki-ordez
goiz utsa jaurti eban lepora.

Zelan joiazan aren uztattik 
	beredin dardai! 
	Zugatz-adarrai
etxaken geldi uso ederrik.

Mendiko ixiltzain zaran otsua! 
	Zeure zaurijak 
	ziran gorrijak!
Orru bat baño etzan basua!

Goxa janzkitzat soñuts-ganian, 
	bai eder zala 
	gaste garbala!
Errege bat zan pagodi-pian!

               II

Oyanak dettu euzan odeyak, 
	—goi-txakurdija—.
	Eurein ausija 
atsegin dabe urtzi ayerlak!

Ezer bakanen baten eiztari 
	ortzi gustijak 
	suzko gezijak 
jaurti eutsozan baso ittunari.

Norena ixan zan ayots sotilla? 
	An zetzan illik 
	goxez jantzirik 
atera zana! Mendiko ixilla!

Eiztari Aundi, —zeure aztarra—
	aran-ganean 
	uztai-antzean 
estu eguan goiko ostadarra!

__________

EZKONTXA-GOXA

Zaldi-otsak axian 
—urkijak dardari—.
Kanpai-otsak torrian 
—zuriz jantzi zadi!—.

Neskatxa zuriz dago 
—ezkongei politta—.
Kopeta daukan eder 
jazmiñez esitta!
Leyuan zagoz gertu? 
Senargaya or dozu!

Zaldi-otsak axian 
—iñor dator larri—
Kanpai-otsak torrian 
—zuriz jantzi zadi!—.

Estalkai zuriduna, 
gonantza gorrija.
Or dator mattasuna 
egadun lilija!
Arin dabiltz liparrak, 
gordez duaz ixarrak.

Zaldi-otsak axian 
—galdu dira urruti—
Kanpai-otsak torrian 
—Zuriz jantzi zadi!—.

—Ene ama, ezkondu 
ezkondu gura naz. 
Goiz-goiz erdija dogu, 
enarak ba-duaz. 
Itxasua dan urdin, 
makalak egon-ezin!—.

Zaldi-otsak axian 
—iñor ezta agiri!—
Kanpai-otsak torrian 
—baltzez jantzi zadi!—.

__________

BERTSO ZARRAK

Bixitzan 
zoruntsu gadixan 
biar dogunaren gauzeza! 
Kanteak, 
ardau-edontzijak 
eta mattasun baten poza. 

Abestu, 
ontzi betia ustu 
matte danarekin batean. 
Barre-egin 
eta ezpan-arin muin bat ostu arrats-berean. 

Argidun 
berein gauza txukun 
ludi onek daukaz grazian. 

Ederren 
ogei urte lerden 
gorputz baltziskan diranian: 
bixitzan 
zoruntsu gadixan 
biar dogunaren gauzeza! 

Kanteak, 
ardau-edontzijak 
eta mattasun baten poza!

__________

ETXE ORI!

Ollarren zidarrezko turutak 
goxaren bidietaz yatorzak! 
Lotan zagozen egal zurijok 
otsez bete egixubez lerdijok.

Etxeñoi, goxaldeko bakian 
ederren ago areitz—artian!

Garitzetan dardaiz dok argija 
ta urrezko eurittan yagok mendija. 
Itturri baten txirula-otsak 
musker-musker yaukezak artotzak.

Etxeñoi, egurdiko bakian 
ederren ago areitz—artian!

Ikus-eziñak dozan gotzonak 
joten yuezak amets-kanpayak. 
Gabaren begija dokan urdin! 
Ego-ertzi, otoirik, egon-ezin!

Etxeñoi, gabaro argitsuban 
ederren ago areitz—artian!

__________

ORAINGO MATTARIJAK

Bide luzez lagun ixan aut illargi 
baña ire kiñurik baratzan etxagok. 
Zidarrezko bitsa zaldijak jarijok 
eta lora-artian dana dok barreirri.

Egun-trukez goxak yaukokan saneurri 
urre-duket bati antza kendu dautsok. 
Oxin-ertzan lokiz yagokan zaldittok 
osorik edan au? Or yatork ortzargi!

Erroma alai baten zaldiño gogorra 
azkar mendi orreik igaro egixak 
ostu yuaguk, ba, gabaren altxorra.

Irrintzi ta jauzkaz goxaren bidetan 
neure Julenetxu'k dizdiz bekusazak 
lau illargi zuri eure zangopetan.

__________

BURTZAÑA

Bedar ezez burdija, 
—arrats onen usaña!
Ain samur abestija, 
norantz zuaz burtzaña?

Lats-axia kantari 
eta zumak dantzari. 
Landa zabalen jaunoi, 
burdi orrek darua 
bideskako kirrinkaz 
zelaiko gentz osua.

Bedar ezez burdija, 
—arrats onen usaña!
Ain samur abestija, 
norantz zuaz burtzaña?

Lerdijak ez bijotzik, 
ezta arratsak samiñik. 
Zeuri adi neskatxak 
itxi dabe biarra. 
Akulu orren puntan 
dizdiz daukozu ixarra?

Bedar ezez burdija, 
—arrats onen usaña!
Ain samur abestija, 
norantz zuaz burtzaña?

Gorri daukez gingillak 
idijon burkoyalak! 
Landa zabalen jaunoi, 
—gentzaz burdi aztuna—
kirrinkaz ba-darozu 
neskatxen mattasuna!

Bedar ezez burdija, 
—arrats onen usaña!
Ain samur abestija, 
norantz zuaz burtzaña?

__________

ESPETXEKUARENA

		Artalarrea'tar Miren Terese'ri

                 I

Itxaso orren narru nabarra 
pantera batena dirudi! 
Espetxeko atezain zarra 
itxi nagik goxeko bidari.

—Tori giltzok, urrezko giltzok, 
ta bete egikek itxas-miña. 
Axioin egal-puntan daukok 
iñok txastau-bako lurriña!—

—Noiz arte lagako nauk azke 
zidarrezko itxaso zabalan?—
Azke az gura dokan arte 
goiz ederroi matte-dagijan!—

                 II

Neure mattiaren oñotsak, 
—urretxindor ori ago ixillik—
bide argijetaz yatorzak! 
Atezaña, azke laga nagik!

—Tori giltzok, urrezko giltzok, 
mattasuna yabilk landetan. 
Esku zurijan muin-egijok 
eta laztan bat begijetan—.

—Mattasun pozkarri orrentzat 
azke nabilkek ler-artian?—
Zintzoro matte-dagijantzat 
giltzik etxagok espetxian!—

                 III

Aberri amaren negarra 
neugana yatork mendijetatik! 
Espetxeko atezain zarra 
bein sollik azke laga nagik!

—Agur giltzok, urrezko giltzok, 
guda-otsak dozak landetan! 
Arren, itxi ondo atiok 
eta galdu zatteze uñetan—.

—Baña aberri ama aldezteko 
enauk itxiko kate-barik?—
Eure erri orri azkatzeko 
etxak iriko espetxerik!—

__________

SÉVRES'KO MURKUA

Murko eder au ñori, Dukeme argijoi! 
Sévres'ko urre-sutan ar eban oztiña, 
—euriz-gero dakuskun zeru-arte diña—.
Mun batez bemotsozu ezpanen gorrijoi,

Ta txistu eze orrek, artzain irarrijoi, 
aintziran igiko dau kisñien pinpiña. 
Abade gaste batek diño matte-miña 
eta bere neurtitzak bai-dirudi otoi.

Neure egarrijen ura murkuan daukazu 
garilleko urbelak dagerren gardenaz. 
Ordez ixuri eizu irrijoin altxorra.

Eta ederkun osoz bete bemostazu; 
edari zerutar bat bai'litzan edanaz 
ezpan oneik daukentzat ozko betikorra.

__________

IZLAPURRA

                 I

Zortzi arraunlari barruban 
—zidar utzezko arraun miak—, 
izlapurren nagosi jaunak 
ontzi zurija arin eroyan.

Nok lekijan aren kantea 
dantza-eragitteko ixurdian! 
Kanta ori dantzun neskea 
bati dago lillura leunai.

Itxasuan diran izpijak! 
Zenbat uso-itzal goiz argijan! 
Izlapurren nagosi jaunak 
ontzi zurija arin eroyan.

                 II

Kaya matte-dozu, neskatxa? 
Diz—dizko tantaz dozuz oñak! 
Gorputz eder orren bekatxa 
nabaitzen dabe uin urdiñak.

Zortzi arraunlari barruban, 
noruntz ete-dua itxontzija? 
Axioi, putz-egik eunetan 
iradu dok, ba, goiz garbija!

Abestiz datorren ontzijan; 
—ura bare, ortzia oztin—, 
abestiz datorren ontzijan 
nor aldendu datteken urrin!

                 III

Ekin, arraunlari gastiok; 
orain agertu zeben ala! 
Zidar utzezko arraun miok 
ebai begije itxas zabala.

Axoyalak axian duaz 
ta onduan dantzan arrañak. 
Izlapurren kanta leunakaz 
baretzen dira uin urdiñak.

Ontzi-puntan nagosi jauna 
zein arin ixontzija joyan! 
Urrunan zan barre leunena 
eta iñor etzan kai-ganian!

__________

KANTA ARIÑA

Edanak 
busti begistaz ezpanak! 
Eder-min 
betiko moskortu nedin. 
Gauza danetan dakusat 
barre ta kanten prisea. 
Ba-yuat 
soin gaste onen lorea!

Etzunik 
edan daidan neurri-barik. 
Oindiño 
soin onek mun-miña diño. 
Arinka duaz urtiak 
baña pitxerra beti on. 
Gastiak, 
ezpanak legor ez egon!

Moskorra, 
gabaren azken-altxorra; 
bixitzak 
ostuten daustaz jorralak, 
baña neure lagun adi. 
Gastaro au galtzekuan, 
gal bedi 
edontzi baten kolkuan!

__________

ITXASTAR GASTE BATI

A itxastar lerdena, 
begi-urdin zana 
jun yakun ipar-edurretara! 
A itxastar lerdena 
solo-jaube zan itxas-ertzian 
ta sartu euzan berein landara! 
Ur ta lur-zale ziran begijak 
pozik eukozan baratz-ganian 
noiz sortuko, be, lilli argijak, 
A itxastar lerdena, 
mayatzik leunena 
loren lekatara 
mosu samurrez eldu zanian, 
a itxastar lerdena 
jun yakun ipar-edurretara!

__________

NARKIS

Ja-jai, 
goiz abil alai!

Billoxik noruntz ua mutil? 
Altza-peko itturri gardenak 
bere txirulak jotzen yozak! 
Sugar utsetan berein pipil?

Ja-jai, 
goiz abil alai!

Lamin-batza yagok uretan? 
Goxeko axe ozkirrijak 
dantzan yarabiltzak lillijak! 
Zenbat ispillu zidarretan!

Ja-jai, 
goiz abil alai!

Ur garbijan eure begijok, 
ta lorak eure niñi-barnan! 
Narkis, jausi-barik errekan 
soñoi argijegija baitok!

Ja-jai, 
goiz abil alai!

Itturri-txirulak otsetan! 
Begijotan zer daukak mutil? 
Muño-ganetan berein pipil, 
lorarik ederrena uretan!

Ja—jai, 
goiz abil alai!

__________

GOXALDEKO OTOYA

Goxaldeko otoya 
zeureganuntz doya.

Orra larrosak 
urrezko erlez.
Dantzan mertxikak 
latsaen axez.
Nun don goiz argi? 
Abarrak txoriz
piji-pijo-pi.
Goxa zugatzan 
intzezko dizdiz. 
Goxa don landan!

Goxaldeko otoya 
zeureganuntz doya.

Mendi oztiña 
laño zurijan. 
Itxaso-miña 
axeunontzijan. 
Nun dan goiz argi? 
Kanpakaz torriak 
dindon ta dindan, 
Ixo lausuak!
Goxa don garbi 
eure irriparran!

Goxaldeko otoya 
zeureganuntz doya.

__________

KIÑUBA

		(Cocteau'ri buruz)

Ixarño erriko asele oztiña! 
Bakalgayak loraz baitaukaz baratzak. 
Mitxilleta iduri 
dabil atsegiña. 
Baña Erijo'k ain matte dauz loratzak! 
Bakaltseña datza. Goxea zein eder, 
ate bat, odol-lits, 
ametsentzat dager!

Gentz bare orretan bakaltseña zurbil: 
erle batek dausi loraen ederra? 
Orra, laño-begiz, 
Erijo ori dabil! 
Erijo anderak kiñua bai ankerra! 
Bakaltseñak: Nuan, Izpiñe'ra nuan, 
antxe gorde nadin 
lurraren kolkuan!—

—Bakalgai erruki; ekarzuz zaldijak, 
zaldi azkarrenak axe mien lagun. 
Erijo ikusiki 
daukodaz begijak. 
Gogua dot orain, gau-margoz gain, illun—.
Jaunaren zaldijak kanpuan irrintsi, 
eta axia aulez 
eziñik jarraiki.

Ibar-gentzan dardar, lurrak ez, ostruak; 
ta zaldijak arnas, aboz-barik, ulez. 
Urrun, oztiñaz bat 
galdu zaldiñuak, 
begi illunen bijak, gabaz ezik, autsez. 
Arratsa dagon me, odol-litsa, urria! 
Baratz-zale dua 
bakalgai gastia.

Lora-artian Andra Erijo ikusiki 
esan eutson meki, itzak izpi-antzo:
—Ik, bakaltseñari 
goxez keñu-larri? 
Bildurrez ikusi yok eure azken—zantso. 
Erijo tokija ez neure baratza. 
Emen soil il bedik 
urrezko arratsa!—

—Ene Bakalgaya: eztautsot kiñurik. 
Nabarizkua zan neure irri-kiñuba, 
Izpiñe'n gaur berton 
otseña il biarrik!
Urrunan, oztin zan, ixar-eun, zeruba, 
Ta zaldi—oñotsak etziran entzuten. 
Betazal bat legez 
gaba zan bilduten!

__________

ARTZAÑENA

Artaldiak be-beka duaz 
arrats leun onen bidietaz!

Itturrijotz'eko lerdijok, 
Uri-Zuri'ko bitxidorrok, 
duazen ardijoi begira 
lausotan dozubez begijok! 
Bedar berde usañez beterik 
landa zabal gustijak dira. 
Muño-ertzetan eztago otsik 
arran-ots artegak langorik!

Artaldiak be-beka duaz 
arrats leun onen bidietaz!

Ixarren zain dagon basuak 
abarretan nai dauz usuak 
ta begijetan muin-dagitse. 
Urretan datzan itxasuak 
ego-bako egadun axez 
zugatzai murmur-daragitse! 
Ardi-nausi, labitta pozez, 
orak dantzan txirula-otsez!

Artaldiak be-beka duaz 
arrats leun onen bidietaz!

Ta artaldien ordu onetan 
baserri-ertzeko landetan 
artzain-matte diran neskatxak 
pozkiro dagoz gorubetan. 
Noren kantea dan beretzat 
jakin gura leuke bakotxak. 
Esan zarrak betorz agorat 
matte-begijen ezaugarritzat!

Artaldiak be-beka duaz 
arrats leun onen bidietaz!

Bidetako arrats garbijan 
bijotzak dagoz min bixijan. 
Neskatxak diñoen kantea 
dardaraz galtzen da mendijan. 
Bere sakona nok ulertu! 
Gentz betetan datza landea.
«Basoko artzañak akartu, 
bertantxe gastayak agertu».

Artaldiak be-beka duaz 
arrats leun onen bidietaz!

__________

ABESLARI BATI

Eta arrats a baxen samurrik 
etzan ixan leyar mietan! 
Aren soin ederra langorik, 
iñoiz etzan auldu laketan. 
Irri ta dantza-zale eguan 
atzak marpilla baxen zuri. 
Ta pijanu aren kolkuan 
eun txindor ebiltzan urduri. 
Bidaldi luzerako deya 
esku-artian ebilkijon. 

Gauza argijenganako leya 
ortzi—ziar igasi yakon. 
Bere Agur Miren zurija 
Schubert'i ostu gura eutsan. 
Esku arein dardar bixija 
izpi-otsa zan ler-ostrotzan. 
Alan geratu zan ixillik 
kantarik leunena kantetan. 
Eta arrats a baxen samurrik 
etzan ixan leyar mietan!

__________

JOSTALLUBA

Gauza orotzatz itz—dagin 
ezpan gorridun andera. 
Odol-larrosen antzera 
zabaltzen dozan mosumin

Eure Itz-jarijon orrekin 
egunak yaukok gelkera! 
Urre-zar don arrats-bera 
eta lerdijoi ereskin

Nik, jaramon-egitteka, 
begizten aunat barreka 
odeyakaz amesetan

Baña jarrai-egin karden, 
eresa baiton ederren 
andera baten itzetan.

__________

ESPAÑARTSU BATENA

Aprilleko goiz argijan 
azkar etorran Rui-Albar. 
Garoz ziran landak-ziar 
jaun ederren zan zaldijan. 
Bide au dagon loratsu 
españartxu janzki gorri! 

Gaimelur kolore bixi 
itza lar labana dozu: 
—Landan agon euzkotarño, 
usotxu bat don ortzian: 
atorn neurekin bidian 
zaldi-ganian matteño.—

Españadiko españar 
zugatz-puntan ene usua. 
Baso-bidez, azkar ua 
kolore ederdun Rui-Albar—
Ondo entzunen ementxe 
gaste aren berresana: 

—Neure gaztelu gurena 
litxaken eure jauretxe. 
Zidar utzezko janzkijak 
emonen dauznat dotetzat 
Amar neskame laguntzat; 
argiz zarrak. gauz gastiak.—

—Españar zaldun lerdena 
etxuat biar doterik. 
Ez-ta jauregi ederrik. 
Aski yuat attarena. 
Iru gixalan yaukodaz 
larrosa gorri mayetzan.

Eun ardi zuri larrean 
eun ardi euren labittaz.—
—Baña mendarte onettan 
mattale onik eztaukon. —
—Neure mattez milla gixon 
kantaz yabiltzak landetan!—

__________

MENDIGOXALIARENA

		Basaldua' tar Kepa'ri

               I

Mendi eze, ikurrin eder, 
azke nai zattut axian. 
Amar gasteren lerdena 
makilla luzez bidian!

Mendi-bitxidor berdiok, 
arin or duaz kantari: 
«Dana emon biar yako 
matte dan azkatasunari».

Eta ixil dago arratsa 
Euzkadi'ko lur-ganian. 
Amar gasteren lerdena 
makilla luzez bidian!

               II

Gastedi orren didarra 
bai-dala didar zolija! 
Aberri baten samiñez 
urduri dabil errija.

Azkatasun-goxalderuntz 
sugarra dira basuak. 
Sugarra basuak eta 
zidar argija itxasuak.

Or duan ozte-aldrea 
aberri-minez kantari: 
«Dana emon biar yako 
matte dan azkatasunari».

               III

Gaste orreik goruntz duaz 
abesti eta ikurriñez. 
Lañuan baño tiro otsak: 
bedartza dager odolez.

Ikaraz duaz usuak, 
mendija dago ixillean, 
Amar gasteren lerdena 
bixitza-barik lurrean!

Eta illuntziko bakian 
norbattek darrai kantari: 
«Dana emon biar yako 
matte dan azkatasunari».

__________

MUTXURDIÑA

	Ardo zuri,
	Ardo gorri, 
ittunik yagokan mutxurdin 
poztu egik zurrut batekin.

Euki neban, euki antziña 
—a zan ezkontsari panpiña—
talle-bako etxia. 
Euririk etzan egunetan 
antxe bai-nebala topetan 
egizko aterpia. 
Aren nayez eldu yatazan 
senargai bi, bijak konkorrak. 
Ardanetxeko zorrak 
alan kentzeko esperantzan!

	Ardo zuri,
	Ardo gorri, 
ittunik yagokan mutxurdin 
poztu egik zurrut batekin.

Ardo gozoena edanik 
zato batekin nintzalarik, 
—ilgo al da betiko—
etorri yatan, bein, etorri, 
mutil maingo, aurpegi-gorri,
nerekin ezkontzeko. 
Mattasun zin asko egiñik 
edan eustan zato gustija. 
Ene ordi txarrija 
gero laga nindun bakarrik!

	Ardo zuri,
	Ardo gorri, 
ittunik yagokan mutxurdin 
poztu egik zurrut batekin.

Orain aukot euki zatua 
—gatz-barik ene lapikua—
samin danen pozkarri. 
Artu nagik eure mattetzat 
emongo aut eskontsaritzat 
laztan samurra sarri. 
Goxian goiz ardanetxera 
bete-bete egunez aguan. 
Ta gabaz sotonduan 
sorgin ipuñak kantatzera.

	Ardo zuri,
	Ardo gorri, 
ittunik yagokan mutxurdin 
poztu egik zurrut batekin.

__________

OTSOKORENA

               I

Zidar-uledun otsoko 
ibai ori dokan zabala! 
Beste aldian ba'engo 
arkume eukek jan ala. 
Gose orrentzat bazkari 
bildots zurijak yagozak 
bedar ezian dantzari. 
Metu egixak agiñak! 
Zidar uledun otsoko 
ibai ori dokan sakona! 
Sakerak yaukon ontzitto 
ibairako dokan ona!

               II

—Sakera, saker lagunoi, 
pagua eder mendijan; 
baña ire tayu lerdenoi 
ederrago dok ontzijan—. 
—Neure otsoko potoko 
txorija eder egaizka: 
ekar egistak usoko 
ta iragoko aut arinka—. 
—Sakera, saker argija, 
iru egi ixango dozak 
eure lan orren sarija. 
Igi egixak arraunak—.

               III

—Neguba baño leunago
udea yabilk baratzan—.
Urretxindor ori ago
kanta-kantari zugatzan!
Ibai-erdijan batela
au zan bigarren egija:
—Iñoiz etxuak upela
eure jarrai, moskortija—.
Beste aldia ikuturik
olan mintza zan otsoko:
—Lana ba-dagik dubarik
eztok jango ogittan asko!—

               IV

Zidar-uledun otsoko 
ibai ori dok sakona! 
Sakerak yaukon ontzitto 
ibairako dokan ona! 
Otsoko eta sakera 
alkarren jarki yabiltzak. 
Ene artzain bildur-bera 
bildots zurijak nun dozak? 
Tarranpatan-tan, tarra-pan, 
—bare dok ibai zabala—
otsoko ba-yabilk dantzan 
arkuma yok, ba, jan ala.

__________

ONDARTZA

		(Bixitza onek itxasua iduri)

Uñak jaurtiki bixitzara 
bete baten itxartu nintzan! 
Zein bidez nuake leara? 
Galdu naz, galdu, neure battan!

Zador baten igeri nabil 
sentiki, ez ikuski, ura. 
Zabal au begitzez ezin bil 
ta nerau naz orren bakura!

Goguak zabal dauz begijak; 
bakarrik enintzan uretan? 
Emen igeri ume gustijak; 
beso-oska bat dantzut uñetan!

Soña gel, baña ez gogua, 
Uberaldi au nondik dator? 
Azalez dan bake osua! 
Nora narok beraldi gogor?

Baña enedin auldu urean 
gentza yagok ba, itxas-ganian. 
Natzan lotan zabal neurgian 
erijotz-uin otzak naruan!

__________

ITXAS-ONDOKOENA

Itxas-ertzeko matte-miñak 
zenbat itxaro-orduz egiñak!

Kai argijak margoz beterik 
ta ontzijak dantzan uretan, 
arraunak, ego-ordez, zabalik.

Eme azan itxas urdiña! 
itxastar orrein begijetan 
nok jarri yok arrisku-miña?

Usain ta edari bakanak 
batzen dabez kai gustijetan. 
Muñentzat prest daukez ezpanak!

Itxas-ertzeko matte-miñak 
zenbat itxaro-orduz egiñak!

Portu-aldeko gastarua 
galtzori danen seme zara 
ta ibilkorra dozu gogua!

Lurrera zatorzan orduban 
barriz zagoz uñai begira. 
Deiren bat dantzuzu barruban!

Orra or berein zapi zuri! 
Agur baten uso-dardara 
euren gora-berak iduri.

Itxas-ertzeko matte—miñak 
zenbat itxaro-orduz egiñak!

Or ba-duaz urdin-ganian 
baña kayan dagoz mattiak 
zapi zurijak atz-artian.

Alkarren zain egongo dira 
itxaso ta liorrekuak: 
oneik ur, areik lur-begira!

Bittartian portu-ertzetan 
bakarrik andra eta umiak 
zintzo iraungo dira lanetan.

Itxas-ertzeko matte-miñak
zenbat itxaro-orduz egiñak!

__________

ARDUA TA ATSUA

Ardua eta atsua 
bijak dantza-dantzari
Ai geure lapikua 
ur-barik erre-bixi!—

Atsuak arduari, 
katuba dala 
suteko ziñaldari: 
—Ardo zargala 
zelan matte audan nik. 
Nirekin ezkontzeko 
eldu intzan Nabarra'tik. 
Eldu intzan Nabarra'tik 
ainbat zango egiñik.

Ardua eta atsua 
bijak dantza-dantzari 
—Geure buskentz gozua 
katubaren janari!

Arduak atsuari,
sugarra dala 
suteko ziñaldari:
—Atso mamala 
beste senar bat don ik. 
Eurekin dantzatzeko 
ekar non ardetxetik. 
Ekar non ardetxetik 
aren praken trukerik.

Ardua eta atsua 
bijak dantza-dantzari 
—Ene, bixar moltsua 
erre yaka atsuari!—

__________

UDABARRIKO AUTORKUNTZA

Din-dan, balendan, 
elixako atetan 
gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu 
pagoen lagun bakarra?—
—Ote-lore bat triskatu 
eta samindu dot larra—.

—Ori eztozu pekatu. 
Mendi-usañez eskubak 
ezin daikezuz orbandu. 
Zabalik dozuz zerubak!—

Din-dan, balendan, 
elixako atetan 
gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu 
izarren izpi-zalia?—
—Abo gorri bat laztandu 
axe yatan, ba, mattia—.

—Ori eztozu pekatu. 
Neskutz-usañez espanak 
ezin daikezuz orbandu. 
Zabalik dozuz zerubak!—

Din-dan, balendan, 
elixako atetan 
gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu 
piztijen etsai ankerra?—
—Ene emaztetxuba urkatu 
ordia zan, ba, ta alperra—.

—Ori, eztozu pekatu. 
Odol gorrijaz eskubak 
ezin daikezuz orbandu. 
Zabalik dozuz zerubak—

Din-dan, balendan, 
elixako atetan 
gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu 
zelai ezeko anka-arin?—
—Apez-ardua bukatu 
axe bai-yatan atsegin—.

—Ori da, ori pekatu! 
Parka-eza dan obenak 
gogua dautzu orbandu. 
Eruan zagiz txerrenak!—

Din-dan, balendan,
elixako atetan 
gixon bat dilindan.

__________

ZELAYAN

Lora-billa neskea 
larrarantza dua. 
Bera loretan lore, 
lore gorengua.
	Ene mattia, 
zelaiko galpidia! 
Larratik ittun dator, 
ittun, bai, neskea.

Miñez dozu barrena, 
negarrez bijotza. 
Bijotz-barruban dozu 
arantza zorrotza.
	Ene gaxua, 
illun dozu gogua! 
Zeure matrail-lorea 
zimeldubaz dua.

Lore-billa neskea 
larrarantza dua. 
Lora-billa jutian 
galdu dau gogua.
	Ene mattia, 
zelaiko galpidia! 
Loretan lore zanak 
galdu dau beria.

__________

MAYATZEKO GURUTZA

Mayatzeko gurutz donia 
baserrijetan jaya zara 
Lora barriz azan bidia 
zuzendu nagik ermittara!

Mayatz-axio, geldi ago! 
Loraz, eder. latxin gustija,
baña gaste dan a ariago.

Batan-usañez kutxan dauka, 
kutxan dauka gona gorrija. 
Oi, atera egin lasterka!

Gona gorri, burzapi zuri, 
zein lirain aznat iduri 
alai abilñan neska-barri!

Mayatzeko gurutz donia 
baserrijetan jaya zara 
Lora barriz azan bidia 
zuzendu nagik ermittara!

Onetsirik dagoz zelayak: 
soloz-solo apeza ibilki 
esan dauz oi-diran otoyak.

Baseleiz-gorako bidiak 
tanbolin orrek zein ederki 
pozten dauzan. Ots mattatijak!

Gastaro, eder dan lorea, 
eugaz yabilk mutil-kantea 
ta neskatxen dantzaketea.

Mayatzeko gurutz donia 
baserrijetan jaya zara 
Lora barriz azan bidia 
zuzendu nagik ermittara!

Senargayok, arin mendira! 
Mayatzeko Gurutz deunetan 
gustijak matte-mintzen dira.

Amasei jorraildun neskatxa. 
—egak dozan orkatilletan?—
Axe miak daunan bekatxa!

Gona gorri, burzapi zuri, 
mattasuna dautsan norbatti? 
Pozez abiln dantza-dantzari!

Mayatzeko Gurutz(a) donia 
baserrijetan jaya zara 
Lora barriz azan bidia 
zuzendu nagik ermittara!

__________

ZIÑISTE-BAKUARENA

Igande goiz au landa-gain dager
—egal urdiñak dardarka airian
Zugasti, itxartu barri, bai eder!
Kanpai-otsa zein karden axian.

Gauz orok dauke Jainko betia;
arnas deunak muin dautse niñijan,
Oi latxin zabal orren bakia,
neure otoi au galdu bedi eugan!

«Ziñismen neure begija zanian
goiz oneik euken argi biguna!
Baña bein barna lañotu yatan
eta inguruban dodan illuna!»

Odei zuri bat —itzal baltziskaz—
bedar eze-gain bai samur dabil!
Muga leunenak aurkhintzak daukaz
ta artotza an dago, ez ots, ez ixil.

Barne ta kanpo Jainko aztarrak
baña ilta daukot fede dirdaya.
Soil matte dodaz latxin ta lerrak;
itxas urdiñak dauken alaya.

Eta goiz garden onen bakian
barriz ots-dagit, au ots bixija!
«Barne ontan nok senti zeinkian
samin ta poza azan begija!»

__________

IRU ZALDUNAK

		Irisarri'tar Joseba Koldobika'ri

Goiz utsaren zubi zabalaz 
iru zaldun argittan duaz!

«Atsegina dok bixitz-muina»
esan eban zaldun zurijak.
Leyar landuzko ontzi mioi
malko-antza yaukok ardauak!
Eta goiz-zubittik jaustian
ardoz busti euzan espanak!

Goiz utsaren zubi zabalaz 
iru zaldun argittan duaz!

«Emia dok ludiko poza»
zaldun gorrijak esan eban.
Bere mosu leunen ederra
urre zarra dan arrats mian!
Ta usañez espanak eukozan
goiz-zubittik jausi zanian!

Goiz utsaren zubi zabalaz 
iru zaldun argittan duaz!

«Aberrija dok zorun-utsa»
zaldun berdiak ots-egijan. 
Burnizko ezpaten dirdiraz 
berein gixon ziran mendijan. 
Eta goiz-zubittik jaustian 
aintzak muin-eutsan bekokijan!

Goiz utsaren zubi zabalaz 
iru zaldun argittan duaz!

__________

BOLUTXU ZURIJA

Bolu-bolutxu zurija, 
—zamarijen txilin-otsa
Bolutxuko goiz argija, 
errotarrijen dunbotsa!

Andaparan ura dago 
—zidar-litsa markal-artez
Errotarime lirañoi 
ain zuri zagoz urunez! 
iri egixuz atiak 
ura dabil, ba, lasterrez.

Bolu-bolutxu zurija, 
—zamarijak emen dira—. 
Bolutxuko goiz erdija, 
zamaldunak or begira.

Eio bolu orrek, eio, 
baratzan dabil axia, 
Errotarime lerdenak 
zangorriz dauko ulia. 
Zidarrezko kiridunoi 
arinka yabilk unia!

Bolu-bolutxu zurija, 
—zamari-otsak urrunan—. 
Bolutxuko iluntz argija, 
ixarrak dagoz urdiñan

Bolu-bolutxu, zer dozu? 
Egaz dabil arranua. 
Makal-arteko bidexkaz 
zerran igesi bikua. 
Zidar-litsa zein ñimiño, 
boluba gelditzen dua!

Bolu-bolutxu zurija, 
—orra or ixar dirdira—. 
Bolutxuko gau argija, 
zamaldunak galdu dira!

__________

LANGILLE ERAILDU BATI

               I

Ene Bizkai'ko miatze gorri 
zauri zarae mendi ezian! 
Aurpegi balzdun miatzarijoi 
ator pikotxa lepo-ganian. 
Lepo-ganian pikotx zorrotza 
eguzki-diz-diz ta mendiz bera. 
Ator bideskaz, —goxa sorbaldan—, 
kezko zeruba yaukon olera. 
Opor-otsa dok txaide zabalan, 
—ukabil sendo, soñanzki urdin—. 
Jaubiak, barriz, nasai etzunda, 
laguntzat auke, i, urrutizkin. 
Aurpegi balzdun miatzarijoi 
ari bittartez deyak yabiltzak. 
Bideskan zelan dirdir-yagijek 
txapel-okerren kapela baltzak! 
Orreik yaukoen gaizkin-itxura 
sispa luziak lepo-ganian! 
Ene Bizkai'ko miatze gorri, 
zauri zarae mendi ezian!

               II

Mendiz bera lau txapel-okerrez 
aurpegi balzdun miatzarija. 
Begi baltz orreik sastakai dozak 
baña zatittu ezin esija. 
Noruntz aroe esku-lotuta 
burni margodun gorputz gogorroi? 
Sendua ba'intz, etsai-odolez 
bustiko eunkek pikotx zorrotzoi! 
Nerbion-ertzok, —tranbi-dardara—, 
azkatu-nayez, zenbat alegin! 
Baña olaen zarata-artian 
aren ayotsik adittu-ezin! 
Sispa luziak sutan yagozak, 
—opor-zaratak txaide zabalan—.
Aurpegi balzdun miatzarijoi 
igeri adi eure odolan...! 
Txapel-okerrak edango yabek 
ardao onena Gomez-etxian. 
Ene Bizkai'ko miatze gorri, 
zauri zarae mendi ezian!

__________

ARTZAIN BATEN ERIJOTZEAN

               I

Zidarrezko bost sastakai 
nok jasan daikez aldian? 
Zidarrezko bost sastakai 
zeure itzak dantza-aldijan.

Lapur-gaba baltz onetan 
zaldi zurixka arin ua, 
Artzain: zer dok begijetan? 
Erijo'k ete arua?

Espa urten yaken lerdijai; 
a zan espa gau baltzean! 
Zidarrezko bost sastakai 
nok jasan daikez aldian?

               II

Urrun zara, urrun mendija, 
borde ori urrunago! 
Soil dator zdldi zurija: 
zeure jaube illa nun dago?

Arin zuaze ler-barna 
pagoen itxal baltzera! 
Ixarrok, bedartzak barna! 
Artzañorak, lats-artera!

Zelan iretargl-izpijai
barre-egijen lur-ganian! 
Zidarrezko bost sastakai 
nok jasan daikez aldian?

               III

Saspi arratsez ardijak 
ekin eutsen negarrari. 
Saspi goxaldez tordantxak 
ekin eutsen ixillari.

Orok negar-egin eutsen, 
orok, neska batek ezik. 
Ura joian negar baten, 
lorak ziran zimeldurik.

Ilda zan-arren, bai nasai 
zauririk ez aragijan! 
Zidarrezko bost satakai 
sakon eukozan ariman!

__________

ETXEKO ALABEA

		(Aita nuen saltzaile)

               I

Arrats-autsak daukoz bidiak!
Lau zaldun datorz España'tik
Mairu-erriko mairu baltzak
zidar eta urrez zamaturik.

Lau zaldi zuri, ugel gorri,
zidarrezko aukoz bitsetan.
Arin-arin, axia iduri,
eguak daukez zangoetan.

Zidar eta urrez zamaturik
Lau zaldun datorz España'tik.

               II

Etxeko alaba liraña
itxi eyozu dantzeari.
Txirula alai dabil, baña
eder zayakoz mairuari.

Jantzi zadi gonantza gorriz
zaldi-otsak dira landetan.
Zagoz lirain, aurpegi argiz,
irrizko lorak ezpanetan.

Itxi eyozu dantzeari
eder zayakoz mairuari.

               III

—Neure alaba, ez negarrik 
ondo zaldu zaugu dirutan. 
Berreun urre-dukat arturik 
eta saspi dupa eztittan—.

Lau zaldi zuri, ugel gorri,
mairu-errira zailu duaz. 
—Txiribogin: ardua neuri, 
edontzi au bete naparraz.

Berreun urre-dukat arturik 
neure alaboi, ez negarrik!—.

__________

MAYATZEKO KANTEA

Landak zidar diran unian 
gogai au ba-juat airian!

Lora-erditze leuna dauko 
euri-mattale zan latxiñak, 
Eta irustatzak, apez-antzo, 
buruban daukez purpesentak. 
Gari gotti eta arto musker 
nok jarijok ainbeste atzon? 
Sasitzak eurek zein eder! 
Baña gogai au ezin-egon!

Landak zidar diran unian
gogai au ba-juat airian.

Samurki dabiltzan axiok 
kantari dirautse bidian: 
«Tori usañezko egalok 
latsak laztandu dagixuzan» 
Ta begi-zabal dan loreak: 
«Ago beti neure mattale 
oraintxe dira mayetz-pestak 
ta abarrak dagoz txinta-zale».

Landak zidar diran unian 
gogai au ba-juat airian!

Beretzat eztago zugatzik 
naiz ta loren eztegu-iduri. 
Sagardi orrek zer dagik 
ezkonbarri bat legez zuri? 
Neure gogai au egaz dua 
oyanok baño urrunago. 
Naikun bixi batek darua 
ta atxillotuko daunik eztago.

Landak zidar diran unian 
gogai au ba-juat airian!

Baña zeure balkoi-ondotik 
dardar igarotzen danian 
mauak irri-dagitse pozik. 
Egal-otsak dabiltz airian! 
Orduban bai geratzen dala 
zaurittu dan uso bat legez! 
Mayatzeko elai apala 
txirrika dabil zeure ederrez!

Landak zidar diran unian 
gogai au ba—juat airian!

__________

TXO MOSKORTUBA

Itxastarren barre-zantsuak 
txo arek edan baitaruak! 
Ez, ezegik edan pattarrik 
gorputz baltziskadun umia! 
Illundu yak begi-unia 
eta eztakuskek zerurik. 
Auxe samiña, 
yanzki medun txo panpiña 
ta zut egon-eziñik yagok! 
Itxas—otsuok 
kendu orri pattar—laketa 
ara—onaka yabilk—eta! 
Dantza ta dantza, lotu-barik, 
ixai zaurittu bat yirudik. 
Bere keñubak dozak loyak! 
Ontzi-gibelan kentzen yozak 
alkondara ta praka urdiñak. 
Auxe samiña, 
itxastarren barre-zantsuak 
txo arek edan baitaruak! 
Zer dok bare arrats oztiña! 
Eta soñutzik 
urtzi eder baten antzera 
begi bijak lausoz beterik 
jausi yakuk itxas-barnera!

__________

TXIRIBOGIÑAREN ALABEA

               I

Txiribogin-alaba ori 
bai eder edontzi-artian! 
Gixonak dedaten unian 
ezpanetan dozun barreirri!

Irri orrek illundu daike 
goxez argijen dan eguna. 
Ura ba'litz zeure ederkuna 
iñor, be, egarri elitzake!

Baña askotxuk edan nai zattu 
ta odol bigurtuko da ura. 
Giriñak dauken aizto-itxura 
zeure irrijak, ba, metzen dittu.

               II

Itzal balzdun ordi mindubak 
jokuan dabiltz mai-ganetan. 
Gau ta egun daukoz kartetan 
zeureganako matte-miñak.

Ardoz ez, moskorti, ederrez, 
abesten dabez kanta loyak. 
Ta tinko ditxaro bakotxak 
rri orrein jaube-ixan nayez.

Baña napar-ardua baño 
tabernereak eztau saltzen. 
Moskorti ezta iñoiz egoten 
berak barnean daukon matteño.

               III

Norentzat baña ete-dira
samin utsa diran irrijak?
Airian duaz edontzijak! 
Bixi dabil aizto-dirdira!

Zenbat neke-ots, zenbat oyu! 
Lurrera jausten dira itzalak, 
moskortijen itzal mindubak. 
Danak dagoz zauriz urratu!

Odol-litsa datza tabernan 
mattasun-oben bat iduri 
Tabernerea barriz, leunki 
irripar dago ontzi-artian!

__________

BEGIJEN OMENEZ

Galai-galaitxu, 
—mertxikondua dago loretsu–.
matte-min diran begi argijak 
eztabez biar zeure gezijak.

Mattagar dabil kantari 
—tinko urrezko uztaya—
pinpilinpauxen eiztari.

Oi, egadun aur itsuba, 
jaurti egixu dardaya, 
irrijen dardai sutsuba!

Galai-galaitxu, 
—bitxidor ori dago argitsu—: 
matte-min diran begi argijak 
eztabez biar zeure gezijak.

Ixil zagoze zugatzok, 
axioi abil leunkiro 
naspildu-barik ametsok!

Mattagar dua eiztari: 
baña neskatxak mekiro 
eragin dautso dardari.

Galai-galaitxu, 
—ollar gorrija dago arrotsu-:
matte-min diran begi argijak 
eztabez biar zeure gezijak.

—Dardairik gabe neskutza, 
zaurittu dozu, zaurittu 
Mattagar aurran gorputza—.

Abestu alai txorijak! 
Oi zelan diran ñirñirtu 
neskatil aren begijak!

Galai-galaitxu, 
—baratz osua dago usaintsu—:
matte-min diran begi argijak 
eztabez biar zeure gezijak.

__________

AMAYUR GAZTELU BALTZA

		(Y ese castillo de Maya 
		que el duque me lo tenía).

		Antzola'tar Joseba Mirena' ri, mattez

               I

Amayur gaztelu baltz ori 
—berreun gudari oro sumin—
zaintzen zattuben zaldun onak 
Naparra-aldez egin dabe zin.

Izkillu gorriz zenbat gaste 
bildur-bako mendittar lerden. 
Eta orreik, Yatsu jaun orreik, 
Jabier' eko zaldun guren.

Ikurrin bat —kate ta lilli—
torre gottijan zabal dago. 
Bera salduko daun semerik 
mendi onetan ezta jayo.

Amayur'ko ate-zain orrek 
zidar turutaz oyu-egik.
Baztan-ibarran zenbat etsai, 
arrotz-gabe eztago mendirik!

               II

Esitturik Amayur dauko 
Miranda'ko konde Españarrak. 
Orreik bai burnizko janzkijak, 
ta urrezko ezpata-sagarrak!

Berekin dator, bai berekin, 
Lerin'go eto orren semia. 
Txakur txarrak jango al abe 
erri-bako zaldun dongia.

Goiko aldetik asten dira, 
asten dira subaga-otsez. 
Orma-kontretan zenbat zurgu, 
eta gezi zorrotzak airez!

Baña torrean zabal dabil 
ikurrin bat —kate ta lilli—
Nok zapaldu ete dagikez 
berreun gudari orok zoli?

               III

Amayur'ko gaztelu baltza 
—jausi yatzuz torre gottijak—.
Baña, arrotza, etzadi geldu, 
napar-seme dira gustijak.

Arresi gorri, zubi ausi, 
—zein gitxi diran zaldun orreik—. 
Erijo, samurño zakije 
aberri-min baitabiltz eureik.

Miranda'ko konde gaizto orrek 
jo egixuz zidar-turutak.
Ikurrin bat —kate ta lilli—
eztau laztanduko axeak.

Berreun gudari oso sumin 
gaztelu-pian dagoz illik. 
Ordutik ona, —zenbat laño—, 
Naparruan ezta aberririk.

__________

Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin; Urkiola, 1-1C 48990 - Getxo (Bizkaia)