KOPLAK

Jean Baptiste Larralde «Bordaxuri»

HERRIKO BESTA

Herriko besta denaz geroz aurthen kantuen sujeta, 
Nik ere zerbait erran nahi, dezagun denbora pasa.
	Ez naiz, sobra dakit (sasoina ganda)
	Gehiago gazte, bai hala da!
Bainan egun huntan zaharrik nihon kausitzen othe da? 
Ez thanburin xirola-soinuz guziak airosten gira.
Goazen beraz, zahar-gazteak, goazen herriko plazara.
Atseginez hain aberats-den egun huntaz gozatzera.

Egun guziz familak dira mila gisaz barraiatzen: 
Anaia, arreba, josienak, elkarren-ganik urruntzen,
	Amak, nigarretan, umeak deitzen.
	Haren boza nihork ez aditzen.
Bainan herriko bestarekin, guziak etxera hiltzen. 
Beren burhaso maite hoiek amultsuki besarkatzen.
Egun eder, egun gozoa, atseginez gainditua.
Berantegi aditu duzu gure bihotzen oihua!

Gizon gazte gorputz lerdena, hunat gerriko gorria:
Eta zuk, neskatxa kriketa, laster kaxa soin xuria.
	Goizetik denbora dago garbia.
	Nihon hedoi-bat-ez, zer loria!
Jadanik urrun ikhusten dut plaza jendez estalia.
Loth beraz zuen makhileri: lagunak, gaiten abia. 
Goazen, goazen, zahar gazteak, goazen herriko plazara. 
Atseginez hain abertsa-den egun huntaz gozatzera.

Plazara heltzen garenean, zer zaiku kolpez agertzen, 
Sei herrunketan gazteria, zaharrak etziren azken.
	Zortzi pilotari dira jokhatzen,
	Begiak dituzte liluratzen.
Nahiz oraino, bere boza nihork ez duen altxatzen. 
Segur naiz bakhotxak duela gogoz bederen kantatzen,
Egun eder, egun gozoa, atseginez gainditua.
Berantegi aditu duzu gure bihotzen oihua!

Aurthen Urruña lehen dugu, besta guzien nagusi,
Ikhusten dut, eta halere kasik frogarik ez aski:
	Zein goradanik Printze bat den jautsi,
	Gurekin egungo khide jarri.
Eskaldunak ez du sekula Jaun hori behar ahantzi.
Orai, ez bakarrik bihotzez, kanta dezagun goraki: 
Biba! biba gure Printzea, hanbat thalenduz bethea; 
Thalenduen bardina dago xoilki zure berthutea!

Nahiz oraino mila gauza banituzken erraiteko
Printzeaz mintzatuz geroztik, guziak litezke flako:
	Lurrera zerutik, ez erortzeko,
	Muga da, en'ustez, ixiltzeko.
Aski beraz, bestaliarrak; orai etxera goateko,
Amarra zuen espartinak; ama gure beira dago.
Goazen beraz, goazen gibelat, bainan heldu den urthean, 
Aurki gaiten, nere lagunak, aurthengo toki berean.

LO! LO! NERE MAITEA

Lo! lo! nere maitea; 
Lo! ni naiz zurekin. 
Lo! Lo! paregabea. 
Nigarrik ez egin; 
Goizegi da munduko 
Gelditzen bazira. 
Nigarretan urtzeko 
Baduzu denbora.

Lo! nik zaitut higitzen; 
Lo! lo! nonbait goza. 
Ez duzu ezagutzen 
Amattoren boza? 
Etsai guzietarik 
Zure begiratzen, 
Bertze lanak utzirik 
Egonen naiz hemen.

Lo! nere aingerua, 
Bainan ametsetan 
Dabilkazu burua, 
Hirriz ezpainetan, 
Norekin othe zare? 
Non othe zabiltza? 
Ez urrun, ama gabe 
Gan, ene bihotza.

Lo! lo! zeruetarat 
Airatu bazare,
Ez bihur zu lurrerat 
Ardietsi gabe 
Zu ongi altxatzeko 
Enetzat grazia: 
Guziz eni hortako 
Zait ezti bizia.

Lo! lo! gauak oraindik 
Nonbait du eguna; 
Ez da nihon argirik 
Baizik izarrena. 
Izarrez mintzatzean, 
Zutaz naiz orhoitzen: 
Zein guti, zur' aldean, 
Duten distiratzen!

Lo! lo! denbora dela 
Iduri zait albak 
Histen hari tuela 
Elki gabazkoak; 
Xoriak, arboletan, 
Kantaz hasi dire; 
Laster nere besotan 
Gozatuko zare.

Bainan atzarri zare, 
Uso bat iduri:
Huna nik zenbat lore 
Zuretzat ekharri. 
Ametsetan ait'amez 
Zareia orhoitu? 
Ai! hirri maite batez 
Baietz erradazu.

ALFERRETAN HAIZ SORTZEN
	(1862)

Alferretan haiz sortzen, oi lore maitea,, 
Baratze bazterretan humilki gordea; 
Bafada goxoenak hau bethi salhatzen, 
Hire egoitza bakhotxak aiseki khausitzen.

Orai errak zertako haizen hoin herabe; 
Eder duk modestia, bainan gaindi gabe. 
Berthutean orobat, bertzetan bezala, 
Jakizak, ez badakik, negurri badela.

Bertze lore guziak, sorthu bezain sarri, 
Arrai dantzan bizi tuk, zefir soinulari; 
Hi aldiz belharpean, burua behera, 
Alhargun bat iduri lurrari begira.

Bainan diok Jainkoak hauela landatu 
Ez dukala lekhua heronek hautatu. 
Hori baizik ez bada, hoi bada guzia, 
Adi nezak zer gerthuz hagon ehortzia:

Jaunak hire hazia hola estaltzean 
Ber'ustez bertze zenbait zaukaian eskuan; 
Ezer dukan soin hori eztuk ilhunbeko, 
Hain guti hire hatsa lurrak iresteko.

Ez dik naturalezak bere mila obretan 
Nihon deusik agertzen egina alferretan; 
Bada bahintz munduan gordea egoteko, 
Hire dohain guziak, errak, zertarako?

Horra beraz argitan zeruko xedea,
Egun etzaik zilhegi duda egitea.
Orai behar duk jakin, entzun nezak ongi, 
Hire gana zertara ni nauten igorri:

Hire lagunek haute beren gana deitzen. 
Jelosia bera ere heier duk juntatzen. 
Altxa beraz lurretik, ez ukha ethorkia: 
Arrosaren aldean duk hire tokia.

XORIÑOA KAIOLAN

Zertako ni kaiolan, 
Zer eginik gaizki?
Ez othe dut bada izan 
Bihotz-minik aski? 
Airetan ibiltzeko 
Jaunaren dohainak, 
Eta ez preso egoteko 
Ditut nik hegalak.

Behar bada nigarrez 
Barur atzo danik,
Ene haurrak ni galdez 
Daude, goseturik; 
Laster hetaratzeko 
Idek beraz bortak! 
Maiz heien bazkatzeko 
Ditut nik hegalak.

Primaderak oraindik 
Senti du negua,
Eta ume bat bakharrik 
Daukat lumatua; 
Bertzek ez pairatzeko, 
Onhets nere othoitzak! 
Hekien berotzeko 
Ditut nik hegalak.

Alhargun bat naizela 
Ez dautzuet erran, 
Helas! hil zitzaitala 
Laguna segadan! 
Haren mina arintzeko, 
Eta eginbideak 
Bienak bethetzeko 
Ditut nik hegalak.

Iragan arratsean
Egin dut nik amets, 
(Eta umez dohanean 
Amak zer ez sinhets!) 
Ohatzetik hurbilxko 
Zabiltzala etsaiak,
Ai! lanjera aintzintzeko 
Ditut nik hegalak.

Baina berantegi den 
Nago beldurturik, 
Nihon ez dut aditzen 
Auhen minik baizik; 
Ez, ezta dudatzeko,
Galdu ditut haurrak!
Orai, nik deusetako
Ez ditut hegalak.

Doluz errebel, Jauna, 
Hasi naiz mintzatzen; 
Bai, nere azken orena 
Hari da hurbiltzen; 
Zerurat airatzeko, 
Umentzat alferrak 
Zaizkit baliatuko 
Agian hegalak.

MUTHIL ZAHARRA

Bakharrik bizitzeaz unhatua franko, 
Xede zerbait banuen lagun bat hartzeko, 
Bainan orai andreak zenbat ez du behar! 
Ez, ez, nahiago dut egon muthil-zahar.

Herrunka guzietan estatua gaindi,
Egun oroz baitugu mila moda berri. 
Hoinbertze gasturekin, nola menaian sar? 
Ez, ez, nahiago dut egon muthil-zahar.

Grizetek utzi dute mokanes pullita, 
Ustez hobeki dohan lore-dun boneta; 
Zer! boneta buruan neskatxa bat nik har! 
Ez, ez, nahiago dut egon muthil-zahar.

Sederian sarthuak, printzesak iduri,
Fu! egiten diote soin telapintari: 
Horrela uste dute zenbait xoro lokhar; 
Ni ez banaiz logale, nago muthil-zahar.

Handiek badakite musikan kantatzen, 
Bainan badakitea botoin baten lotzen? 
Dendari jornaletan zenbat urre, zilhar! 
Ez, ez, nahiago dut egon muthil-zahar.

Mirail baten aldean, goizetik, josiak,
Han dituzte miratzen aurkhintza guziak; 
Egun gauza bat eskas, bertze zerbait bihar, 
Nor ez da lotsatuko? Gauden muthil-zahar.

Zenbat senhar munduan, gaizki gerthatuak, 
Lephoraino sasian direnak sarthuak! 
Orai egiten dute berantegi nigar:
Hanbat gaixo berentzat; egon muthil-zahar.

Ezkontzako bideak, legun eta garbi; 
Urrundik begiratuz, du belus'iduri: 
Bainan da hurbiletik, dena harri, bizkar, 
Nola bainaiz laususko, nago muthil-zahar.

Segur da, deithuko nau, batek galai hotza, 
Behar bada bertzeak harpagon zikhoitza; 
Laidoen jasaiteko senti baitut indar, 
Askoz nahiago dut egon muthil-zahar.

Oi! hauxe da mendea gizon gaztendako! 
Orain andreak dire, jaunen larrutzeko; 
Ez othe da, diozu, xuhur zenbait bakhar? 
Ez nezake zin egin, gauden muthil-zahar.

Hobeago zuretzat othe da zoria!
Zuri nago, neskatxa goregi jarria? 
Utzatzu sobraniak, izanen da senhar, 
Non-ez, egonen zare bortxaz neska-zahar.

ERIA EZAGUTZAZ BETHEA 
ERREXINOLETARENTZAT
	(1865)

Kantarien errege! 
Hire kantatzeko,
Gai denik nor daiteke 
Hitzaz beraz kanpo? 
Geroztik, itsumendu 
Zerbait othe dut nik? 
Ez, eskertiak ez du 
Neurritzen indarrik.

Modestiaz bethea, 
Gabaz duk kantatzen. 
Unhaturik jendea 
Lo denean jartzen.
Hik uste duk bakharrik 
Haizel'atzarria; 
Erne zagok hargatik, 
Khexu den eria.

Bai, eme zagok eta 
Oi! ohatze-pean! 
Sasitik hire kanta 
Hasten dukanean, 
Ordutik ene minak 
Zaizkidak ixiltzen, 
Eta gau luzeenak 
Labur iduritzen.

Maiteaz orhoiturik, 
Hago hasperenez, 
Hurbil izanagatik, 
Gabaz ikhusten ez, 
Ai! nahiz agian hiri 
Lagun itzalia,
Kanta, kanta zak bethi, 
Ez ahantz eria.

Batzuetan gorago 
Duk altxatzen boza 
Orduan urrunago 
Duk senti esposa:
Oi! aphal, berdin gora, 
Zoin den hunkigarri! 
Maiz zohak bihotzera 
Handik dena jalgi.

Zertako primaderak 
Ez iraun bethiko! 
Iphar goxo, loreak, 
Bakharrik lekhuko! 
Laster (zorigaitzean!) 
Denboraren ihes, 
Ganen haiz ni ohean 
Utzirik nigarrez.

Adios! bizi banaiz, 
Heldu den urthean 
Othoi, phausatuko haiz 
Ohiko tokian; 
Lanjeretik han urrun, 
Ta hurbil maithea, 
Kantatuko duk legun, 
Emadak fedea.

GORMANT HANDIA

Gormant handia, munduan bakarra, 
Hik jan baitun nere sagarra, 
Heorrek iretsi
	Ez naun ez estonatzen
	Gatuen ondarrak baitiun iresten?

PRIMO MIHI

Primo mihi, secundum tibi, ez nuen nahi sinetsi,
	Nere arreba Janamari,
	Iduri baitu berga erdi,
Elizatik etxerat eta hor dabila zizi pitzi, 
Axularrek erraiten du horrelakoentzat «hitzuntzi».

HAURRA, ZER HARI ZARE

Haurra, zer hari zare 
Sarian sarthua, 
Progotxurikan gabe 
Lapharrez zaurthua!
Amak ber'umendako 
Nekez egin egoitza, 
Atseginez hausteko 
Non duzu bihotza?

Adi zazu nigarrez 
Xori gaixo hori, 
Umeak har beldurrez 
Oihuz dago zuri. 
Ama bat baduzula 
Othoi urhoit zaite, 
Eta deus ez duela 
Zu bezenbat maita.

Zertako nahi duzu, 
Guziz alferretan 
Dolu mina hedatu 
Oihan guzietan? 
Dolu gose bazare 
Helas! naturalki 
Geronek deithu gabe 
Nork ez du bad'aski!

Bainan, barne gabea, 
Hots zure lanari! 
«Zer da bada galtzea, 
Diozu, lau xori?».
Bihotzak ez badautzu 
Erran: «Bai, gaizki da!».
Amari galde zazu, 
Doluz hil ez bada.

Munduan deusik egin, 
Gizen ez dukana, 
Ez bederen desegin 
Jaunak egin bana, 
Egilea bakharrik 
Duk gauzen nagusi; 
Ez dukala dretxorik 
Behar duk onhetsi.

Jaunak eman lekhua 
Gauza guzieri 
Ongi da hautatua, 
Ez deus handik higi 
Utzi beraz loreak 
Beren baratzetan, 
Xorien ohantzeak 
Utzi sasietan.

Iturria: Bertsolaritzaren historia II, (Patri Urkizuren edizioa). Etor, 1991