OLERKIAK ETA ERESIAK

Jose Mari Iparragirre

GERNIKAKO ARBOLA

Gernikako arbola
Da bedeinkatuba,
Euskaldunen artean
Guztiz maitatuba.
Eman da zabaltzazu
Munduban frutuba;
Adoratzen zaitugu
Arbola santuba.

Mila urte inguru da
Esaten dutela,
Jainkoak jarrizubela
Gernikako arbola.
Zaude bada, zutikan
Orain da denbora,
Eroritzen bazera
Arras galdu gera.

Etzera eroriko,
Arbola maitea,
Baldin portatzen bada
Bizkaiko Juntia.
Laurok artuko degu
Zurekin partia,
Pakian bizi dediñ
Euskaldun jentia.

Betiko bizi dediñ
Jaunari eskatzeko
Jarri gaitezen danok
Laister belauniko.
Eta biotzetikan
Ezkatu ezkero,
Arbola biziko da
Oraiñ eta gero.

Arbola botatzia
Dutela pentzatu
Euskal-erri guziyan
Denak badakigu.
Ea bada jendia,
Denbora orain degu
Erori gabetanik
Iruki biagu.

Betiko egongo zera
Uda berrikoa
Lore aintziñetako
Mantza gabekua.
Errukizaitez bada
Biotz gurekua,
Denbora galdu gabe
Emanik frutuba.

Arbolak erantzun du
Kontuz bizitzeko
Eta biotzetikan
Jaunari eskatzeko.
Gerrarik nai ez degu
Pakea betiko
Gure lege zuzenak
Emen maitatzeko.

Erregutu diogun
Jaungoiko Jaunari
Pakea emateko
Oraiñ eta beti.
Bai eta indarrare
Zedorren lurrari,
Eta bendiziyoa
Euskal-erriari.

Orain kanta ditzagun
Lau bat bertso berri
Gure probintziaren
Alabantza garri.
Arabak esaten du
Su garrez beterik
Nere biotzekua
Eutsiko diat nik.

Gipuzkoa urrena
Arraz zentiturik
Asi da deadarrez
Ama Gernikari.
Erori etzaitezen
Arrimatu neri
Zure zendogarriya
Emen naukazu ni.

Ostoa berdia ta
Zañak ere fresko
Nere seme maiteak
Ez naiz eroriko.
Beartzen banaiz ere
Egon beti pronto
Nigandikan etsayak
Itsulitzareko.

Guztiz maitagarria
Eta oestargiña
Begiratu gaitzazu
Zeruko erregiña.
Gerrarik gabetanik
Bizi albagiña
Oraiñdaño izan degu
Guretzako diña.

NERE AMAK BALEKI

Zibilak esan naute
Biziro egoki
Tolosan biar dala
Gauza erabaki.
Giltzapian sartu naute
Poliki poliki
Negar egingo luke
Nere amak baleki.

Jesus tribunalian
Sutenian sartu
Etziyon Pilatosek
Kulparik bilatu.
Neri ere arkitu
Ez dirate barkatu
Zergatik ez dituzte
Eskubak garbitu.

Kartzelatik aterata
Fiskalaren etxera
Abisatu ziraten
Juateko beriala.
Ez etortzeko geyago
Probintzi onetara
Orduan artunuan
Santander-aldera.

KANTARI EUSKALDUNA

Gitarra zartxo bat da
Neretzat laguna;
Onela ibiltzen da
Artista euskalduna:
Egun batean pobre,
Beste batez jauna,
Kantari pasatzen det
Nik beti eguna.

Naiz dala Italia,
Oro bat Francia
Bietan bilatu det
Anitz malizia
Ikusten badet ere
Nik mundu guzia
Beti maitatuko det
Euskalerria.

Jaunak ematen badit
Neri osasuna,
Izango det oraindik
Andregai bat ona.
Emen badet frantzesa
Interesa duna,
Baña nik naiago det
Utzik euskalduna.

Agur Euskal-Erria
Baña ez betiko
Bost edo sei urtetan
Ez det ikusiko.
Jaunari eskatzen diot
Grazia emateko
Nere lur maite ontan
Ezurrak uzteko.

NERE MAITEARENTZAT

Ume eder bat ikusi nuen
Donostiako kalean,
itz erditxo bat ari esan gabe
nola pasatu parean?
Gorputza zuan liraina eta
oinak zebiltzen aidean,
politagorik ez det ikusi
nere begien aurrean.

Aingeru zuri, pare gabea,
Euskalerriko alaba,
usterik gabe zugana beti
nere biotzak narama.
Ikusi naian beti or nabil,
nere maitea, au lana!
Zoraturikan emen naukazu
beti pentsatzen zugana.

Galai gazteak galdetzen dute,
aingeru on nun ago?
Nere maitea nola deitzen dan
ez du inortxok jakingo;
ez berak ere ez luke naiko,
konfiantza orretan nago.
Amoriodun biotz oberik
Euskalerrian ez dago.

NERE ONGILLE MAITEEI

Ez dakit nola eskerrak eman
Ah! nere ongille maiteak
Nere lurrera bear nau eraman
Gaur zuen borondateak;
Egin dezute zer obra ona
Aberatz eta pobreak
Orra kunplitu agintzen duana
Jesukristoren legeak.

Biotz oneko jaunak badira,
Lista dutenak edertzen
Zori oneko nere zartzera
Ah! nola duten onratzen;
Munduan bada zorionikan,
Andre onak du egiten,
Gizonak izar oyetan
Zerua degu ikusten.

O! zu Romero Jimenez jauna,
nere adiskide maitea,
zure biotz onak kontsolatu du
nere anima tristea;
egiak dira nere ametsak:
mendietara joatea;
agur, Romero, au da neretzat
gozamentu eta pakea.

AGUR EUSKALERRIARI

Gazte gaztetatikan 
Erritik kanpora 
Estranjeri aldean 
Pasa det denpora; 
Egiya alde guzietan 
Toki onak badira 
Baña biotzak dio 
Zuaz euskalerrira.

Lur maitea emen ustea 
Da negargarria 
Emen gelditzen dira 
Ama eta erria; 
Urez noa ikustera 
Bai, mundu berria 
Oraintxen bai naizela 
Errukigarria.

Agur nere biotzeko 
Amatxo maitea 
Laister etorriko naiz 
Konsola zaitean; 
Jaungoikoak nahi badu 
Ni urez joatera 
Ama zertarako da 
Negar egitea.

GORA EUSKERA 

Espaiñian da gizon bat 
Bear deguna maita 
Franzisko Aizkibel jauna 
Euskaldunen aita: 
Txit da gizon prestua 
Eta jakintzua 
Errespeta desagun 
Guk gure maitasua.

Ogeita geyo urtian 
Bizi, da Toledo'n 
Izarraizko semia 
Ez da beti lo egon; 
Liburuen gañian 
Beti gau eta egun, 
Gure euskera maitia 
Galdu ez desagun.

Arabe eta hebreo 
denak denak bera, 
nere adiskideak: 
gora, gora euskera! 
Biotzean gurutza, 
eskuan bandera,
esan lotsarik gabe
euskaldunak gera!

Pakean bizitzeko
gure mendietan
euskera itz egin bear da
batzarre denetan;
ta euskaldunen izean
geroko eunkietan
famatua izango da
alde guzietan.

NERE ETORRERA LUR MAITERA

               I

Ara nun diran mendi maiteak
Ara nun diran zelayak
Baserri eder zuri zuriak
Iturri eta ibayak.

Endaian nago zoraturikan
Zabal zabalik begiak
Ara España... lur oberikan
Ez du Europa guziak.

               II

Gero pozik bai Donostira
Okendo-ren aurrera
Zeru polit au utzi bearra
Nere anayak, au pena!

Iru txulueta maitagarria
Lore tokiya zu zera
Beneziaren grazi guztiak
Gaur Donostian dira.

               III

Oh, Euskalerri eder maitea
Ara emen zure semea
Bere lurrari muñ egitera
Beste gabe etorria.

Zuregatikan emango nike
Pozik, bai biziya
Beti zuretzat il arteraño
Gorputz eta anima guzia.

               IV

Agur bai Donostiako
Nere anai maiteak
Bilbao-tikan izango dira
Aita zarraren berriak.

Eta gañera itz neurtuetan
Garbi esanez eginak
Sud-Amerikan zer pasatzen dan
Jakiñ dezaten erriak.

GLU, GLU, GLU

Biba Rioja, Biba Naparra
Arkume onaren iztarra
Emen guztiok anaiak gera
Ustu dezagun pitzarra.

	Glu, glu, glu...

Ardo fiña ta jateko ona
Jartzen badute gaur ugari,
Gure barrenak berdindurikan
Jarriko dira guri, guri.

	Glu, glu, glu...

Gure zabela bete bear da
Albada gauza onarekiñ,
Dagon lekutik, eragiñ bapo!
Aupa mutilak! gogoz ekiñ.

	Glu, glu, glu...

Ez ikaratu dagon artean
Jan eta edan gaur gogotik,
Ustutzen bada ekarko degu
Berriro lengoko tokitik

	Glu, glu, glu...

Umoria da gauzik onena
Nai gabeak ditu astutzen,
Uju ta aja asi gaitean
Euskal doñuak kantatutzen.

	Glu, glu, glu...

NERE IZARRA

Zu zera nere izarra
Zu nere eguzkia
Aingeruen artetik
Zerutik jatxia.

Barren kalera nua
Bertan nai det bizi,
Antxen ikusiko det
Sarritan Maiñasi.

Nere biotza dago
Oso penaturik,
Joan bear detalako
Laister zure ondotik.

Zure ondoren nabil
erdi txoraturik
nere niotz gaisoa
ezin sendaturik.

Zure amorio gabe,
ai nere Mañazi!
ez det mundu onetan
geiago nai bizi.

Goizetikan gabera
emen nago itxoten
nere izar txuria ez
da oraindik agertzen.

Alfer alferrik dabiltz
zozuak kantari,
ai! nere Mañazitxok
ez du nai etorri.

ZUGANA MANUELA

Zugana, Manuela
Nuanian pensatu
Uste det ninduala
Deabruak tentatu,
Ikusi beziñ ekiñ
Naiz enamoratu
Ojala ez baziñan
Sekulan agertu.

Amorioz beterik
Esperantza gabe,
Zergatik egin ziñan
Biotz onen jabe,
Zuk esan bihar zenduben
Emendikan alde
Egiyaz ez naiz ni
Bizar dunen zale.

Aztu nai zaitut baña
Eziñ, eziñ aztu,
Zure amoriyuak
Buruba dit galdu;
Oraiñ bigundu zenduke
Eta maitagarri orrek
Biotz on bihundu
Piska bat lagundu.

Barkatu bear dituzu
Nere erkeriak
Sure begira daude
Nere bi begiyak;
Garbi, garbi esan ditut
Nere ustes egiak
Soraturikan nauka
Sure arpegiak.

Gabian ibilli naiz
Guzizko ametsetan
Donostian nengoela
Andre marietan;
Eta ikusi nubela
Erri artako plazan
Erdiyan zebillela
Manuela-txo dantzan.

ERRUKARRIA

Aspaldien ezta gure etxean
Ogirik ikusi,
Bañan gaur txitxi ta parra
Izango da noski.

	Gaur bai jana ta edana
	Labiru lena
	Jango otedegu dana
	labiru la. Ju!

Oso arlote bizi gera,
ezin osaturik;
zenbat aldiz eguerdian
oraindik baraurik.

	Gaur bai jana ta edana...

Marto opillak egiteko
arto egiteko,
aitak atzo saldu zuen
anega bat arto.

	Gaur bai jana ta edana...

Talo esnea jateko gu
gaude zaleturik;
sei talo jango nituzke
neronek bakarrik.

	Gaur bai jana ta edana...

Gure sabelak eske daude
au da miseria
Erdi gosiak dagona
Da errukarria.

	Gaur bai jana ta edana...

Pitxarra ere guretzako
izango da noski,
gure barrena alai
jarriko da aurki.

	Gaur bai jana ta edana...

AMERIKATIK
URRETXUAKO SEMIEI

Billarreal de Urretxu
Nere erri maitea
Seme bat emen dezu
Amorioz betea.
Nai, baña nola ikusi
Au da lan tristea
Zuretzat nai det bizi
Urretxu nerea.

Bi milla eta seiregun
Legua badira,
Montebideotikan
Euskal errira
Naiz esperantzetan
Etorri bagera
Aurreratasun gabe
Urtiak juan dira.

Bai, nere adiskideak
Bear da pensatu
Zuretzat Amerikak
Nola dan mudatu
Iñork emen eziñ du
Lanikan billatu
Oraiñ datorrenari
Bear zaio damutu.

Gañera izan degu
Emen ere gerra
Gure zori onean
Pakea egiñ da;
Bañan gerra ondoren
Dakar diktadura
On Lorenzo Latorre
Nagusi degula.

Ez, bada, ez etorri
Gaur lur onetara
Il edo bizi obe da
Juatea Habanara;
Au da gure bandera
Españaren onra
Txurrukaren semeak
Ara juango gera.

Agur adiskideak
Ikusi artean
Zuenganatuko naiz
Egunen batean.
Esperantzakin bizi
Nai det bitartean
Gero ezurrak utzi
Nere lur maitean.

MAIRUEN BANDERA

Nafarrak On Garcia
Errege zutela
Odolez estali zan
Bai Balde-Junkera.
Afrikanoak orruz...
Legoiak bezela
Zioten kristau bizirik
Utzi bear ez zala.

Baña Euskaldunak
Laurak-Bat aurrera!
Zioten: Fedeagatik
Danok ilko gera;
Jo!... jo eta ez eman
Pauso bat atzera...
Gurea izan arte
Mairuen bandera.

Mutillak ... ara non dan
Illargi erdia,
Arrapatu dezagun
Naiz galdu bizia:
Emen degu bandera
Upa Euskal-erria!
Eta Anzuolarentzat
Onra ta gloria.

San Juan Uzarragako
Seme txit argiak
Ziran Balde-Junkeran
Irabaz larriak;
Batzar etxean dauden
Illargi erdiak
Dira Anzuolarentzat
Txit onrragarriak.

Esan adiskideak
Orduan bezela
Nafarrakin gaur ere
Anaiak gerala;
Bat da gure izarra
Bat gure bandera
Esan beti Laurak-bat
Izan nai degula.

Eskribitze mesede
egiten banauzu
Gabiriara karta
bidal bear duzu.
An baserri batean
beti triste nauzu
buruan ditudala
mila pentsamendu.

			1878 garren urtean

JAUNGOIKOA ETA ARBOLA

Fueristak gera, eta izango,
mundua mundu dan artean;
sentimentu au bizirik dago
betiko Euskalerrian,
naiz eri izan gure anima,
gaude soseguz bakean;
ikusiko da gure arbola
zutik egunen batean.

Mendietako raza noblea
gaur buru makur begira:
beti izan da fueroen legea
euskaldunen anima.
Argitasunik ez da ageri;
zerua dago iluna;
libertadea esan kantari
il arte maita dugula.

Zoaz, D. Karlos Zazpigarrena,
urrun bai gure lurretik;
Ez dezu uzi guretzat pena
eta tristura besterik;
Lutoz negarrez ama gaisoak,
Ay! ezin konsolaturik;
Ez degu nai ez geiago ikusi
zori gaiztoko gerrarik.

Euskaldun onak bear du eriotza
bila bere sorlekuan;
lurra da ama; maitatzen bada,
sartuko zera zeruan;
sinistu, maita, izan fedea
gure liburu santuan,
eta arbola biba orain eta
eriotzako orduan.

Amodiozko lege santuakin,
gorroto gabe biotzean,
Iberiako gure anaiekin
bizi nai degu bakean.
Gure izatea eta ondasunak
dira arbola maitean.
Libertadea maita dutenak
betoz gurekin batera.

Egunen batez agertuko da
gure goizeko izarra...
bere odoietan inguru dela
Jaun Zuriaren itzala,
Eta orduan zainetan bada
Ibero zarren odola
biziak eman esanez biba
Jaungoikoa eta arbola.

Arren! ez bada galdu esperantza
gerturatzen da eguna
nazioen liga edo alianza
da ikusiko duguna.
Orduan gora Kriston legea
Errespetatzen duguna.
Bai, Euskaldunen borondatea
da errien anaitasuna.

NERE OLDOZMENA

Betiko nere religioa da
adoratzea iru gauza,
Jainkoa, lurra ta familia
da nere urreko ametsa.

Baña, au lana! lurra naiean
pil, pil da nere biotza
ezurrak ditut noski lurrean
laster usteko esperantza.

NABARRAKO
EUZKO BAZKUNARI

Zorioneko batzar onetan
Nabarrak gure anaiak,
Bizi dirade lege onean
Gaur guztiz gizon ernayak
Guregatik on esango badu
Etorkizunak kondairak
Laurak bat beti... maite alkartu
Izan euskaldun leyalak.

Alkar gaitezen txiki ta aundi
Aberats eta pobreak
Maita zaiteste, esaten digu
Jaungoikoaren legeak.
Auziak utsi alde batera
Batu euskaldun guziak
Besoak zabal esaten digu
Gaur Iruña erriak.

Erruki zaite, oh, Jaun maitea!
Lagundu Euskalerria
Bada guztiok alkartu gera
Oraiñ beltz eta zuriya
Anai arteko guda beti da
Guztizko negargarriya
Arren anayak errespetatu
Gizon guztien biziya.

OROITZA
	(1879)

Elizondoko uri
Eder politean
Euskalduna ugari
Bildu da pakian,
Esanez batu gara
Bai zori onean
Gorrotorik gaur ezta
Gure batzarrean.

Nafarren elkargoa
Burutzat degula
Zer zori onekoak
Maitatzen bagera,
Euskaldun on guztiak
Zerura begira
Ezan euskalerria
Salbatu dedilla,

Mundu berrian ere
Gaur euskaldun onak
Nai gabetuak daude
Biotza dutenak
Galtzen gure euskera
Onra eta oiturak
Arren ez galdu doaiak!
Jainkoak emanak.

Nafarren bide onak
Gaur laurak batean
Da artu bear dana
Errien onean,
Euskaldun on guztiak
Betiko pakean
Eztegu nai gudarik
Anayen artean.

GALDU GENDUEN
GURE MORAZA

Zan Mateo Benigno
Moraza on jauna
Euskalerri guziak
Maita genduena,
Prestua, jakintsua
A zer biotz ona
Jaungoikoak zerura
Eraman ziguna!

Bitoriako semeak
Ernai ta nobleak
Guztiz maita zituan
Fueroko legeak,
Galdu ziradenean
Zer naigabeak
Bizia galdu arte
Moraza maiteak.

Guk ere bear degu
Morazak bezela
Esan beti ill arte
Fedea degu ta
Gure Jaungoiko onak
Laguntzen digula
Noiz bat... Euskalerria
Salbatuko dala.

OBIAN

Euskalerria maite zuanaren
Orra nun degun obia
Lur santu on jartzera goazen
Lore koroez betia,
Igo zan zernetara
Bitoriar prestu noblea
Bere izena gure biotzetan
Izan betiko gordea.

Galdu genduen gure Moraza
Baña bizi da izena
Laurak batentzat zan esperantza
Biotz nobleko gizona,
Gorde dezagun bere oroitza
Euskaldun onak bagera
Lur onegatik gure biotza
Eman Morazak bezela.

Amoriozko txit bide ona
Berak lur oni emana
Da euskaldunak betikoeran
Idurikatu beardana
Egun obe bat ez da urruti
Alkar maitatzen degula
Gure mendietan biziko gera
Anai maitiak bezela.

OKENDORI

Zeruetan jarri al banezake
Gaur Okendoren izena
biotz guztitik jasoko nuke
Alderakedan bezela,
Baña zer lana au neretzako
Ezagueraz naiz laburra
Bear bezala ondo neurtzeko
bere Kondaira ederra.

Ogei ta zazpi urte zituala
Zan Gipuzka-tar azkarra
Etsaiak larri artzen zituana
Eman ezkero aupada
Betiko onra Españarena
Itxasoetan bakarra
Eta munduan bere aomena
Odoiaz goiti dagoena.

Zenbait ibilli eta jazarra
Cadiz-en eta Lisboan!
Errendituak zenbait gudari
Antonio-ren menpean!
Asko alditan Olandesakin
Eta mairuen artean
Bildurra zer zan ez jakin
Okendoren biotzean.

Rautauriako ontzi guztien
Agintari zan Okendo
Ibiltzen zana itxasoetan
Aizea bezin agudo
Ala jantzan Brasill aldera
Donarioz eta garboso
Esanez «goazen etsaien billa
Diran lekuan eraso».

Ara nun dauden esaten zuan
Eman deiogun arpegi
Gogor... bakoitza bere lekuan
Su... su ill arte ez utzi
Ez oraindikan ez du etsaiak
Nere bizkarrik ikusi
Agertuko da jazar ondoren
Emen zeiñ geran nagusi.

Asi ziraden sutan bertatik
Eta auspartzen aundiak
Eraso zion gogor albotik
Orduan ziran larriak
Baña Okendo beti azkarrak
Oso suturik begiak
An ekiñ zion su eta garra
Zati eginez ontziak.

Olandesak an eztu artuak
Larritazunak an ziran
Geienak seatu
Itxasoren erdian
Ontziak ere su artu zuten
Ondatutzeko zorian
Okendo bera zan errukitzen
Nai gabetasun aundian.

Ala dakite gizon biotz dunak
Errendituari barkatzen
Egi au bera bai euskaldunak
Gudari bada izaten
Izan gaitezen danok anaiak
Eta alkartu gaitezen.
O! ez ibilli euskal leialak
Lurrak odolez eztaltzen.

Izanik garailaria
Arrotasunik ez zuan
Ala zan gure gizon aundia
Jazar lekuan berean
Burua zutik, begiak argi
Eta ezpatia eskuan
Ematen zuan beti arpegi
Argidotarren moduan.

Fededun ona beti izana
Eta gudari aundia beregana
Jaungoikoak deitu zuan
Gizon illezkor argia
Alabatua bere izena
Gaur zeruetan jarria
Bere gloriaz bete zuana
Betiko Euskalerria.

BEZERRO BENGOA, ARRESE,
ERRAN ETA MANTELERI

Erran, Manteli, Arrese jauna
Eta Bezerro Bengoa
Badet aspaldi biotz guztitik
Ezagutzeko gogua.

Zuek bezela ditut maitatzen
Jaungoikoa eta Fueroak
Ay! baña ez nau pakean usten
Lurraren amorioak.

Itxaso aldera beti begira
Zabal zabalik begiak
Oh, Jaun maitea Zer urriñ diran
Euskal erriko mendiak.

Ara ontzi bat, goazen atozte
Nere aur polit gaisoak
Bildurrik gabe juan zaiteste
Txit maite gaitu Jainkoak.

Mundu zarrean nola berrian
Izan gaitezen prestuak
Gizonarentzat agiñ zituan
Ur eta lurrak Jainkoak

Zabaldu beti anaitasuna
Amoriozko kantuak
Guzientzat du itzal ederra
Gure arbola santuak.

ELIZONDO-KO BATZARRA ETA
EUSKALDUNEN GAUZIK MAITENA
	(1879)

Zer atsegiña mendian bera
Agertzen gure anaiak
Esanez emen alkartu gera
Izan euskaldun leialak.
Ta ikustean gure artean
Aomen aundiko gizonak
Euskalerriaren sorionean
Argi, maiz egin dutenak.

Elizondo-ko ibar luzean
Egontza eder batean
Amoriozko batasunean
Ikusi ditugu pakean,
Euskaldun onak esku emanik
Jaungoikoaren aurrean
Diotela emen gaude baturik
Lur maitearen onean.

Euskalduna zan Pierre de Marti
Biotz aundiko gizona
Andiskitu nai zuana beti
Jaungoikoaren izena,
Eta gaur ere dator zerutik
Fede bizi bat gugana
Esanez beti, burua zutik
Euskaldun onak gerala.

Oroi gaitezen Santxo Portitzak
eta Matxin de Mungiak
zuten bezala izan biotzez
onratu Euskalerria;
eta kondairak esan dezala
mundu dan arte egia
urez ta lurrez maitatua da
euskeldun odol garbia.

Izan Elkano ilezkorraren
fede santu bat bizia
erregu beti, betor Jaunaren
zeruetako grazia;
Bera lenengo emen lurrean
eman ziguna argia!
Bai euskaldunak, Elkanok zuan
arritu mundu guztia.

Euskalduna zan Peñaflorida
Munibe lenargitia
ikaz dezagun beral bezela
onatzen Euskalerria;
bera lenego elkargoaren
ipinle argi zuzena
gaur euskaldunak bear da emen
onratu bere izena.

Bere jakintza on bidezkoak
Españan ziran zabaldu
Peñaflorida bezelakoak
gutxi dirade azaldu;
baina gaur ere uskal leialak
batu gaitezen alkartu
eta Munibek zuan bezela
Euskalerria maitatu.

Lurreratuak lege zar onak.
Ezbearrean galduak!
Makur gerade gaur euskaldunak.
Erruki gaitu munduak!
Baña gaur ere gizon biotzdunak
euskaldun garbi prestuak
beti dituzte gauzik maiteenak
Jaungoikoa eta Fueroak.

LERSUNDI GUDALBURUARI

Asia, Europa eta Afrika
Bakarrik ziran denboran,
Gogorra, andia eta ederra,
Gure España zegoan;
Gero Kolon-ek zerbait arturik
Marko-Poloren liburuan,
Mundu berri bat bazalakoa
Jarri zitzaion buruan.

Gauza andi bat izanagatik
Mundu berri an sortua,
Baña bai ere izan ta izango
Españarentzat kaltea;
Nola gabilzan Jainkoak daki
Noiz egingo dan suertea
Bai, milla bider utzegin degu
Peru Españan uztea.

Zer zuten emen zelai oietan
Española emen sartzean?
Legoi, katamotz, euli ta suge
Zapo galantak oiñ pean:
Zorigaiztoko miruak bai ere
Baziran Lima partean,
Peru-ko minak izandu dira
Españarentzat kaltean.

Lurrak badira mundu onetan
Gutxi dutenak balio
Gure Jainkoak Iberiari,
Lurrik onena eman dio;
Elurte asko, eguzki gutxi
Begira zenbat nazio,
Gure lur maite Españolari
Arren, ez esan adio!

Afrikan bero izugarriak,
Elur galantak Rusian,
Biotza triste... ekartzen dute
Izan diranak Asian;
Gerra, legorta, bomito-beltza,
Daukagu mundu berrian,
Ez da España bezalakorik
Eguzki-aren azpian.

Mundu zarrean, gu, jaio-giñan
Utzi dezagun berria,
Gure Jainkoak maite izango du
Maite duana erria:
Gero iltzean izango bada
Deseo degun gloria,
Orain ta beti, maita dezagun,
España gure patria.

EZKONGAIETAN

Ezkongaietan zerbait banintzan,
ezkondu eta ezer ez;
ederzalea banintzan ere
aspertu nintzan ederrez:
nere gustua egin nuen ta
orain bizi naiz dolorez.

Nere andrea andre ederra zan
ezkondu nintzan orduan
mudatuko zan esperantzakin
ere, batere ez nuan;
surik batere baldin badago
maiz dago aren onduan.

Zokoak zikin, tximak jario,
aurra zintzilik besoan;
adabakia desegokia
gona zarraren zuloan;
iru txikiko botila aundia
dauka berakin alboan.

Nere andrea alperra dago,
ez da munduan bakarrik;
gauza gozoen zalea da ta
ez du egin nai bearrik;
sekulan ere ez da ondo izango
alakoaren senarrik.

Larunbatetik larunbatera
garbitzen ditu zatar bi,
bere aietxek berotutzeko
erretzen egur zama bi;
belaun bietan bana artuta
ez da ixiltzen kantari.

Nere andrea goiz jeikitzen da
festara bear denean;
buruko mina egiten zaio
asi baino len lanean.
zurekin zer gertatu bear zen
nik bildurrikan ez nuan.

BELTZERENA

Beltzerena naizela
kalean diote,
ez naiz zuri ederra,
arrazoia dute;
eder zuri galantak
pausuan amabi,
beltzerenak graziosak
milaetatik bi.

Beltzerena naizela
zuk neri esateko,
lenago zan denbora
erreparatzeko;
beltzak eta zuriak
mendian ardiak;
zuk ere ez dituzu
bentaja guztiak.

Beltzerana graziosa
parerik gabea,
mundu guztiak dio
zerala nerea;
munduak jakin eta
zuk ez jakitea,
ondo egiten dezu
disimulatzea.

Sarritan amodioz
dizut begiratzen,
arreta guztiakin
errespetatutzen;
begiak beltzez beltzak
itz ori donoso...
ez det mutilik bear
orren amoroso.

EUSKALERRIA 
ETA AMERIKA

Gure Euskalerritik
Ameriketara
zenbait euskaldun gazte
pozez joaten dira
gurasoak utzita
ondasunen bila,
esanaz: ama, laister
etorriko gera.

Egin ama tristeak
damuzko negarra,
ontziak onuzkero
pasa zuen barra;
izkutatzen danean
agiri ez dala,
zeinek daki ai! zer dan
ama baten pena.

Ez pentsatu an danak
aberats dirala;
pobreak ni bezela
milaka badira;
ara dijoazenak
ondasunen bila
gutxi itzultzen dira
beren sorterrira.

Egia, emen ere
joan dan aspaldian
gauza onik ez degu
Euskalerrian;
oraindaino bezela
bagabiltza auzian
emen biziko gera
beti miserian.

Nere adiskideak,
bear da pentsatu:
lujuak miseria
guztiz gertuan du.
Asi, bada, gaur bertan,
gona oiek moztu...
familian pakea
izango badegu.

Neskatzak diote: goazen
Ameriketara;
an guztiz apainduak
ibiliko gera...
Bada, gaixoak, joan zan
Jaujaren denbora,
an ere lan eginda
bizi bearko da.

Eman, adiskideak,
munduari buelta;
an baino lur oberik
inun ere ez da;
eta zerutxoren bat bilatu nai bada,
emen bertan ditugu
Donosti eta Deba.

Zuk, ere badakizu
bai Isabelita
Euskalerria dala
guztizko polita.
Emen asia zera
emen zure aita
lur au berak bezela
bear dezu maita.

EZ BEDI GALDU EUSKERA

Gure euskera eder maitea
galtzen gaur degu ikusten,
euskaldun onak arritzeko da
nola ez diran lotsatzen!
Larramendirik, Astarloarik
ez da geiago aipatzen...
Ez da utsegin aundiagorik
ondo badegu pentsatzen.

Galdu dirade oitura onak,
galdua dugu Euskera...
ola bagaude, eun une barru
galdu da gure izena!
Erro, Aizkibel ziran bezela
erakusterik gaur ez da.
Gure euskera ...ai! galtzen bada
gu... euskaldunak ez gera!

Nola isildu eta barkatu?
Etorkizunen Kondairak
arrazoiakin esango digu:
nun dira zuen oiturak?
Damu dute bai... gaur euskaldunak
lotsa pixka bat dutenak,
aspaldi esan duten bezela
gizonik jakintsuenak.

Dala Parisen eta Londresen
jakintsu asko badira;
euskerazko liburu zarren
ondoren ibiltzen dira...
Or da Luziano, printze ernaia,
orain guretar deguna,
euskerazale bikain-bikaina,
jakintsuetan aundi dena.

Arren, ez bada galdu euskera,
nere anaia maiteak!
Galzten badegu... galduak gera
gu eta gure semeak.
Beti euskeraz itz egin, bada,
oso zaar eta gazteak
esan ez dedin denok gerala
euskaldun biotz gabeak.

ALOÑA MENDI

Aloña mendi aldamenean,
guztiz leku agirian,
Oñati eder au ikusten da
zelaitxo baten erdian.

San Migeletan ango jaietan,
dantzan ta alaitasunian,
ai zer egunak pasa ditugun
bizkaitarren lagundian.

Bergara ta Markina,
Mondragoi ta Oñati,
gaztedi eder fina
an bai zan galanki.

Partidu ederrak jokatzen ziran
egun aietan Oñatin;
jokalari onak nola ziraten,
onena zein zan nork jakin?

Batzuek zioten: Or Bizimodu,
besteak «Biba» Gereta;
mutil gogor au azkar zebilen
arrapatzeko pelota.

Merlaet ta Marinela,
Zugarri, Gereta,
aurrean dabilena
arrimatzen pareta.

Marinela da altu zabal bat,
guztiz jokalari ona,
Bizimodu da aidosua ta
atzean ematen du lana.

Merlaet, berriz, galai gazte bat
segurua ta arina;
Zugarri aurrean, ene mutilak,
ematen du zer egina.

Bizkaian ta Probintzian,
pelotari onak,
oberik ez Españan.
«Gora euskaldunak».

Goierriko jende guztia,
lekaioka ta saltoka,
umore onean mendiak bera
Oñatira doa lasterka.

Ai! zer egunak, nere lagunak,
Probintzin dira pasatzen;
oraindik ere oroitutzean
bereala naiz poztutzen.

Nere adiskide maiteak,
diberti geranak,
naiago nuke balitz
San Miguel egunak.

Gora Oñati eder ta zabal
ta bere jende atsegina,
kanpotar danok ongi artzeko
egin dezute alegina.

Erri onetan alkatea ere
da leiala ta txit ona,
danok batean esan dezagun:
gora gure alkate jauna.

Agur, gaztedi ederra,
erri au det maitatzen,
emendik banoa baina
biotza det gelditzen.

Mila amorio dedan erritik
penaturikan joan bear
nere biotzak egingo luke
bai orain bertatik negar.

Txikia ta aundi, danori, agur,
bai ere armenteriak,
adiskideak Kristoren legez
danok gerade anaiak.

Nere adiskide maiteak,
oiek dira egunak,
aberats ta pobreak
haur gera lagunak.

Plaza eder artan ibiliagatik
dantzan, bai, jende guztia,
umore ona zan danen artean,
erri guztia pakean.

Neskatxa ederrak agertzen ziran
su argien artetian;
ondoren berriz, galai gazteak
txoraturikan atzian.

Danbolin soinu eder
dantzan gazte zarrak,
zebiltzen umore onez,
poz goierritarrak.

Erriko jaunak atzera zuan
ilunabarrean dantza;
ai! ederra eta ikusgarria
orduan Oñatiko plaza.

Ezin da obeto egin zituan
jira-bira dantzaurriak;
ondoren zetozen apaindurik
bertako dama guztiak.

Dama artean dana
modu ta grazia,
arriturik gelditu
zan jende guztia.

SISTEMA METRIKOARI

Frantzian dana omen da
dana inkonstanzia:
baina asmoarentzat
badute grazia.
Aurerratik ei dago
gure auzo erria:
orain ekarri dute
sistema berria.

	(Recitado)
Ikusiko zenduke
zeinek entenditu lukeen
lenguaje ori?
Eskola Maisu Jaunak
esan dit lengo egunian,
libra bat aragi
edo libra bat legatz,
erostera bazuazte plazara,
esango omen da:

Kilometro, Ektometro
Dezimetro, Milimetro
Litro, Ektro, Setro, Netro;
Ai, au diabrukeria!
Zeinek adi lezake lenguaje ori?
Eta Eskola Maisu Jaunari
Asarratuta esan nion.

	(Recitado cantado)
Kilometro, sistema berria
entenditu ez lezake;
diabrukeria oiek
ez dira sartuko nere buruan;
Eta libra, libra erdi,
laurden, laurden erdi
esan bearko antxinako moduan,
Ai, onen biziak!

ALEGRIKO TRAPERARI

	Neska batek besteari esaten zion, emakumetxuak ikusi al den kabua? Ez kaborik eta ez sargentorik ere jende klase orrekin tratatzen degula pentsatzen al den, neska, ja jai! conversación y todo lo que se quiere zipirri zaparra zer nai baino jende dase orrekin tratatu gutxi, goazen berriz neska trapuak biltzera.

Egunez trapu biltzen
Gabean bantzan lertzen
Beti umore onean
Ibiltzen gera
Eta goizean goiz
kalera irten da
Lo gosoan daudenak
Esnatutzeko.

Atera, atera
Trapuak saltzera
Nik erosten det
Modu onetan
Ardit albarka
Cuarto alpargata
Ta burni zarra
Txanponian.

PLUMA LORI ZATAR

Pluma lori zatar bat
zorrozturik gaizki
asi zan eskribitzen
arroturik lazki
gure arbola itzeko
asmoetan noski
obe dute pakean
nere ustez utzi.

Arbola aitatzean
erdeldunen mina
ez dakit nundik duten
orrelako grina
mundu guztian dute
sustraia egina
errespetatu beze
aran erregina.

Berak arbola gabe
ez badaude ongi
imitatzen dute
Euskal erriari
orra dana konserbatu
gaitzik ez inori
eta posible balitz
gu bezela jarri.

Españia guztia
jakinean bego
euskaldunok ez gera
jo ta artzen egongo
arbol maitagarria
gogor eta bero
kontserbatuko degu
orain eta gero.

TOLOSAR ONGILEARI

Viva Tolosa eder
Zeru bat egina,
Probintziaren erdian
Dirudi erregina;
Zu ikustian beti
Det amore mina,
Zeren daukazun jende
Guztiz atsegina.

Ai zer edertasuna
Zelaitxo batian,
Lore eder bat dirudi
Mendi bitartean;
Ez baitzaitut ikusi
Juan dan iru urtian,
pozez zoratzen nago
anaien artian.

Probintzia guztia
Umore onian,
Tolosara etortzen da
San Juan egunean;
Danbolin soinu ederra
Adizu kalian,
Guazen zezenetara
Guztiok batian.

Gure Probintzi ederra
Da pare gabia,
Ondo gordetzen badu
Fueroen legia;
Gure lege zar onak
Gordeko dira aisa,
Esan dezagun danok: bai...
Tolosarren gisa.

BURNIZKO BIDEARI

Asmoerak dirade
gaur nazioetan
asma orduko egiten
diranak benetan:
Zeinek usteko zuen
juan dan urtean
ori pasako zala
gure Probintzian?

Probintziak bakarrik
bear ez dira aitatu
bada nazio guztiak
bear degu alkartu:
eta pasatua pasa
gorrotuak aztu
berdin alkar artzeko
Jaunak egin gaitu.

Begira adiskideak
or Frantzi aidera
mundu guztia doa
lezioak artzera:
orain bada nai nuke
eman aditzera
zergatik bear degu
gelditu atzera?

Viva gure España
eta asmoerak,
zeinen enbidia dute
gure lur ederrak?
Mendi eta zelaiak
zeinek ditu onenak,
ardo, gari, olioz
beterikan danak?

Ekin deiogun bada
burdin bideari
eta oso egin arte
eraso lanari:
astindu bat emanaz
lenbailen lurrari
eta anditasuna
gure Españari.

Aditzera degunez
amar urte barru
baporea asiko da
Jainkoak nai badu:
ala digute beintzat
frantsesak agindu
asiera eman da eta
alkarri lagundu.

Bertati asi gaitezen
Jaunari erregutzen
pakean bizi bitez
dutenak agintzen:
Ah! geiago ez balitz
gerrarikan sortzen
beti ibili gabe
bata bestea iltzen.

TXARDIN BERRIAK

Santa Agedatik Altzolara
Altzolatik Debara,
atozte, atozte lenbaitlen
bañu gez gaziak artzera.
Ta ni Aiataik barrena banua
banua txardinak saltzera.

ILARGI EDER

Zeru altuan ilargi eder
izartxo bire erdian, (bis)
nere maitea ikusten nuen
dantzara zijoanian.
Ia korrika ez zukeaken
lagun guzien artean.

EGUALDI IZUGARRIA

Ernio gainetikan
Aitzkorri mendira,
Gaur ikaragarrizko
Tximistak badira!
Nekazariak diote
Egualdi au zer da?
Munduaren akabera
gaur eldu ote da!!

Ara mendia bera,
Urak nun datozen,
Ala ere gizonak
ez dira bildurtzen:
Nola biziko geran
Ez dute pentsatzen,
Arto eta gariak
Badira ondatzen!!

Aurra atoz onera
Ama onak dio
Jaunari erregutu
Beti bear zaio;
Munduan gauza gutxi
Guk degu balio...
Pentsa ezazu ongi
Gaur gerala jaio!

Nere begi aurrean
Pasa da tximista,
Aritz bat or egin du
Zati... mila puska!
Atoz ene maitea,
Zu nere biotza
Jaungoikoagana beti
Izan esperantza.

Begira eguzkia
Nun degun ikusten,
Aizeak asi dira
Oraintxe onduten;
Asi bertan ezkerrak
Jaunari ematen,
Ara gure gizonak!
Orra nun datozen.

Ama eta umeak
Etxeko atean,
Zoraturikan daude
Aita ikustean.
Musu eta laztanka
Etxe barrenian,
Zori ona nun dago?
Ortxe... baserrian.

Egon baserritarrak
Soseguz pakean
Eguzki argia da
Ernio alderan;
Eta denbora txarra
Etortzen danean,
Gizonak bear du izan
Kalma biotzean.

			(1878)

ARANTZA ZORROTZA

Amorioa bai da
Arantza zorrotza
Zeinak zulatzen duen
Portizki biotza
Eritu gabetanik
Ez liteke goza
Beragandik sarritan
Jaio oi da poza.

Maitasun geiegia
Artzea inori
Zein gauza gaiztoa dan
Progatzen det ongi
Atsekabez beterik
Gau ta egun beti
Ezur uts biurtutik
Arkitutzen naiz ni.

AMOREZ ERIA

Amorez eri nago
Aspaldi onetan,
Zureatik maitea
Gau ta egun penetan!
Arki nezake poza
Badakit nik zertan
Sendatuko nitzake
Zure besoetan.

Nere maite polita
Zutzaz oroitzean
Odola pil pil dabil
Nere biotzean:
Kanpora irten nairik
Alegin guzian
Min txar hau bearko zait
sendatu iltzian.

Berotasun gozo bat
Zainetik zainera
Nere gorputz guzian
Maite sentitzen da;
Gustoaren pasioz
Sartzen zait ikara
Itzikan ere ezin
asmatu dedala.

Eduki dezazuke
Ongi sinistua
Zeruak naukala ni
Zuretzat artua
Ez nazu ikusiko
inoiz mudatua,
Ala egiten dizut
Gaur juramentua.

Adios nere maitea
Sekulan detiko,
Ezkonduko zerade
Ni natorreneko;
Maiteak erantzun dit
Pena andi batekin
ez naiz ni ezkonduko
ez bada zurekin.

BILBAO ETA FUERUAK,
PAKEARENTZAT

Biribil-bado zer polita dan
Orain Bilbao deitzona
Mundu guzian artu du fama
Merezimenduz duana.
Bi aldiz gerra, bonba eta bala
Bilbao ez zan ikara
Naiz eta jakin elgo zirala
Numanziarrak bezela.

		(Korua)
	Biba gure arbola
	Gora-bedi gora
	Eta maite ez duena
	Ez da Euskalduna

Begoñatik da ikusgarria
Lopez Haroren erria.
Or bai or dago jakinduria
Or Euskaldunen argia.
Orain laurak bat izango gera
Oro beltza eta zuria
Zureganatu laster bear da
Euskalerri guzia.

		(Korua)

Alkar gaitezen anai maiteak
Alkartzea da indarra
Zuri begira daude Arabar
Gipuzkoa ta Nafarra
Bizi pakean laurak batean
Errespetatu arbola
Arrotasunik batere gabe
Euskaldun zarrak bezela.

		(Korua)

O gaztelauak! Arren ez izan
Gorrotorikan gugana
Badakizute gure mendiak
Guztiz pobreak dirala
Baina gu lanak ez gaitu aspertzen
Osasun ona degula
Zorion gera ikusten bada
Loraturikan arbola.

		(Korua)

Gure anaiak ez dira oroitzen
Ibero zarrak zer ziran
Gaztelaukin ziran Navas-en
Gonzalorekin Granadan
Galde bai galde Okendo zer zan
Inglaterran ta Holandan
O, Españaren betiko onra!
Nor ez da oroitzen Trafalgar?

		(Korua)

Ez gerturatu gerra soinuan
Numanzia bigarrenera
Cid-en semeak nai dutenean
betor anaiak bezela.
Gu beti gora zuzen bidean
O bai! Gernika maitera
Gure arbola beltzez jantzia
Makurturik ikustera.

		(Korua)

Ai! Bizi balitz aita maitea
Arrieta Maskarua
Eta arbola bedinkatua
Ikusi lurreratua
Esango luke, Zer da Bizkaia
Galdu ezkero fueroak?
Penagarrizko anima eria
Da gaur Bizkaia gaisoa.

		(Korua)

Jauna begira zure semeak
Il naian bata bestea
Emen iguzu lengo legeak
Izan dezagun pakea
Gerra dakigu dala infernua
Bada anaien artean
Betor gugana zure erreinua
Arbolarekin batean.

		(Korua)

Arbola Santu amoriozkoa
Nolatan erori zera
Zu, euskaldunen konsuelua
Zori oneko argiera
Baina oraindik piztuko zera
Esperantzatan bai gera
Orduan igo lainuetara
Makurtu gabe lurrera.

			(Uruguay, 1876)

Iturria: Olerkiak eta eresiak, J.M. Iparragirre. Hiria, 2004