LA FONTAINAREN ALEGHIA BERHEZIAK,
NEURT-HITZEZ

J.B. Archu

__________

LA FONTAINAREN,
ALEGUIA - BERHEZIAK,
NEURT-HITZEZ
FRANZESETIK USKARARA ITZULIAK,
J.-B. ARCHU,
Skolazaliak.
LA REOLEN,
Pasquieren, moldeteghian,
1848.

__________

AITZIN-BEGHI

	Zertako Uskarara itzul La Fontainaren aleghia berheziak?—Galdeghin zautaden ene lana hasten nuelarik. Beharbada oraino ere ber galdoa eghinen daute, ni irakurtu baino lehen. Hau da beraz ene errapostia, bardin eztuket horen eghiteko tenorerik irrakurtua nizatenian.
	La Fontainaren aleghia zenbaiten Uskarara itzulzian, ene lehen atsia izan da, Franzia guziak alxatzen duen ghizon horen ohizpenanaren alxatzia Uskal-herriaren erdian;—bigherrera aldiz, ene Herritaren gogoaren deitzea aleghiatsu paregabeko horen lanetara; lan hoien zenzu eta zuhurtze handiaren her honkierazitea; holaxet franzes minzagia ikhas ahal dezeten aisago.
	Hortako zerbitzatu niz La Fontainaren lanaz. Hau da obra honen iruzkibeghia. Honen itzalian ezarri ditut ene uskarazko neurt-hitzak.
	Franzes eta Uskara beghiz beghi ezarrier, jarraikitzen zaie hitzteghi uskalduna, aitzindari joaiten zerelarik uskaldun minzo gainen hatsarebat.
	Hatsare hau eghina da Uskara eztakienenzat.
	Franzian nahibada sorthurik diren, badire hanitz Bortu iphar aldeko izkerrian zoinek bere anaien, bere aitzindarien minzagia enthelegatzen eztutenak, Nolaz hori?— Zeren eztuten bi minzagetan izkiribaturik diren libururik.
	Erranen daute, arauz, Errearoaren 1833 eta 28-ko legheak zabaldu duela muga berribat ikhastarzunari, eta uskal-herriko ikhaserazlek behar dutela bere skolierer franzesa erakutzi.— Behar bada bai.— Bainan nola erakhuts ahal diote?— Eztute uskaldun eta franzes gramatikarik, eztute-uskaldun eta franzes hitzteghirik.
	Eghia da edireiten direla uskal-herriko skoletan hitz batzu uskaraz eta franzesez, franziako conjugazioniareki. Hatu hoieki dute oraiartino ikhassi behar ukhen franzesa Etxeparen, Oihenarten, Spondaren, Belaren, Garaten, Harisperen, Dassanzen herritarrek.— Oi zoin hurrun den hitz bakant batzuen jakintazunetik hitzen minzatzeko behar bezala jostiala!
	Uskal-herriko haurrek beharlukete, hola da ja ene ustea, habil-enekinkobat, gramatikabat, zoinekin ikhas ahal dezen berek Franzes hitzkuntza. Gramatika hori haur hoien eskuetara hel artino, uste dut aleghia igorten deitzedan hoiek aisaeraziren dereiela Franzesaren ikhastia. Hola uste dute ere ene lana ikhussi duten guziek. Hanbat hobe ezpalin baghia enganatzen!!

__________

	1
BELIA ETA HAXERIA

Zuhain baten kukulan jaririk,
Bele jauna zagon gaznabat moskoan.
Haxeri jaun usainaz deithurik
Ghelditu zen zuhainaren ondoan.
Hitz hoiek diotzu hegaltariari:
Egun hon, agur, gure jaun beliari!
Zoin pollit, zoin eder den!!
Eghiazki, zure botzak zaiaren
Balinbadu iduria,
Bortutan diren ihizi ederrenen
Zu zira erreghia.
Beliak, hitz hoietzaz hanturik,
Bere botz ederra erokutzi nahidu;
Mosko handibat zabalturik,
Gazna lurerat uztendu.
Haxeriak, gazna atzamanik,
Beliari erran zuen ordian:
Jakinzak, jauna, lausenkaria
Hari beha denaren khostuz mundian,
Bethi danik izan dela jankidia.
Ene lezioneak, arauz, balio-dik
Gaznabat segurki.
Bere tontokeriaz ahalketurik
Beliak, berantxki,
Zin eghin umen zuen
Ghehiago ezutela atzamanen.

__________

	2
IGHELA IDIA BEZAIN HANDI JIN NAHIDENA

Ighelbatek idibat ikhussi zien;
Handixka zela zaikon iduritzen.
Araultzia beno ighela handiago ezen.
Hedatzen da, hantzen eta loditzen,
Loditarzunaz aberea gahait ahal dezen.
Soizu onxa, ahizpa, erraiten zien;
Aski deia? erradazu, eniza helzen?
—Ez, ez —Oraï? —Etzia huillantzen.
—Soizu oraï? —Ezin zia. Ighela da arahantzen
Eta gaixoa behala lehertzen.
	Ighelaren iduri hanitz bagutuzu
Ghiren beno handiago jin nahi gutuzu.

__________

	3
BI MANDOAC

Bi mando zoatzan bidian;
Batak olho bestiak diru bizkarrian.
Diru zuen mandoa, buria txutirik,
Zango arhinez bazoan,
Txinxila iharausten zuelarik.
Ohoinek, bidiala deithurik
Diruaren zeiniaz,
Eta haren mengoaz,
Mando diruduna dute baratzen,
Eta kabasturutik atzamaiten.
Mandoak, bihurtzen zelarik
Ganibet txistaz kolpaturik,
Inzirikotxez zioen:
Oi! hau da bai eni hitzeman zeitena?
		 Ene laguna
	Minik gabe badoa:
Ni niza erorien
Eta hemen hilen?
Adixkidia, lagunak derio erraiten,
Eztuzu ez hon bethi
	 Jaun hand' izatia:
Eihera zainbat, enia bezala,
Izan baliz zure nausia
Etzinate oraï hain eria.

__________

	4
OXOA ETA HORA

Oxobatek etzuen
Ezur eta larru baizik,
Zeren horetan beitzen
Ardi beghirazale honik.
Oxo horrek buru du eghiten
Hor ghizen eta azkarbatekin,
Bere bidetik jalkiarekin.
Morde oxo horek, gogo honez.
Hortz kaldubat eman liozu,
Bena bere indarer fida eztuzu,
Alanhora azkar zelakoz hortzez.
	Buztana sabel pian,
Aphalzez jiten da hora gana;
Han sartzen solazian,
Bai eta galtazen
Zoin ghisatako den haren jana,
Nolaz hain ghizen den.
	—Nahi baduzu,
Jaun ederra, izan ni bezain ghizen,
	 Ahal dukezu,
Erraiten dero txakurrak;
Utzatzu behala oihanak,
Eghiazki, onghi dukezu eghinen.
Han zure lagunak gossez tuzu hilzen,
Mehe eta debru txar dituzu.
Zer, Jainko jauna! jateko poxibaten
Bilhaiskan ari beharduzu!!
Ori, behala zato eneki,
Biziko zirade hobeki.
—Zer behar duket eghin? dio oxoak.
—Deusik kasik, erraiten dero horak,
Txanpa eghin makila duten guzier,
Eta athez athe joaiten diener;
Balaka etxekoak, balaka nausia;
Holatxet jateko zuk dukezu asia,
	Oilla eta urzo ezurrez.
Bozturik oxo hau hasten da nigarrez.
	 Bazoatzalarik
Horaren lephoa aghertzen da zaurthuriz.
Zer duzu hor? oxoak erraiten du.
—Deusere. —Zer! deusere? —Gaiza guti.
—Bainan oraïno? —Nikezu estekak zaurthu,
Beharbada. —Estekatzen zutie?
Noat nahi joan ahal etzitie?
	Egunaz, gauaz eta bethi?
—Ez bethi ez, bena zerdu horek eghiten?
	 —Zer eghiten dien?
Hanitz, jauna, hanitz horek eghiten dizu.
Zure apairu ederren mengoa enuzu.
Ordian oxoa lasterrez joan zen
Eta oraïdano lasterka da ibilzen.

__________

	5
BIGA, AHUNZA ETA ARDIA LEHOAROKIN

Bigak, ahunzak eta hoien
	Ahizpa ardiak,
	Lehoareki behin
	Hitzeman zuten
	Ezarteko botin
	Bere galziak
	Eta irabaziak.
Oreiñbat atzamana zen izan
	Ahunzaren zephoan.
	Bere laguner ahunzak
	Igorten du berria.
	Lagunak jin ondoan,
	Lehoaren aztaparrak
	Eghiten du kontia.
	Lau ghira, dio lehoak,
		Jateko honen.
Lau zathitan oreiña du ezarten,
Eta lehen puska bere beghiratzen.
Hau enia da, deie erraiten,
Zeren bainiz erreghe lehoa deitzen,
Nihork hortakoz eztu hitzik erranen,
Bigherrena zuzenez enia dago,
Ziek beno bainiz azkarago.
Pherestiena bezala, hirurgarena nahidut uken;
Eta nihork ere laugarena badu honkitzen,
		Behala dut ithotzen.

__________

	6
HIRIKO ARATHOA ETA KANPOKO ARATHOA

Behin hiriko arathoaren etxera
Kanpoko arathoa kumitatia izan zen
Txorizko apairu batetara,
Biak adixkide hon beitziren.
Turkia oihalbaten gainen
Apairia hedaturik izan zen.
Eztut erranen zer bizia
Adixkide hoiek eghin zuten.
	Hona zen apairia
	Deusit menx etzuten.
Barazkariaren erdian
Amurratiak izan zian.
Borthan herox bat dute enzuten;
Behala adixkide hoiek barnia husten,
		Eta laster eghiten.
	Herotxa da ixiltzen.
Akaba dezagun apairia,
	Dio hiritarrak.
—Egunko badizugu asia,
	Dio kanpotarrak,
Bihar ene etxera zira jinen,
Ezteizut hain apairu ederra emanen.
Bena herotxik eztuzu enzunen.
Adio arren, enuzu mengoa plazeren
	Loxareki hartzen direnen.

__________

	7
OXOA ETA AXURIA

Azkharenaren arrazoa bethi da hobena
	Ikhussiren dugu berhala.
	Axuribat ari zen edaten
		Errekabaten urretik.
Oxobat barurik
Hara da jiten,
Gossiak deithurik.
	Ahalkegabia,
Zertako ene edaria,
Dun thurbusten?
Dio oxoak bere khexian,
Zehaturik iz izanen.
—Jauna, dio axuriak,
Etzitiela, othoi, egon samurrian,
Eztitit urrian hoiñak;
Soizu, banoazu edatez
	Hoghei urhatxez
Zu baino beherago,
Eta zure edaria,
Segurki duzu eghia,
Eztit niholere thurbusten.
Thurbusten dun, dio gorago
	Abere gaitz horrek,
Eta badakiñat joanden urthian,
	Zuhain baten azpian,
Nitzaz hinzala gaizki minzatzen,
—Nolaz?… Enunduzun sorthurik,
Ene ama orano dit egoskitzen,
	Erraiten dero axurik.
—Hik ezpadun erran, hire anaiek—
Eztit anaierik. —Beraz hire askaziek.
Enaizie hanbat maithatzen
Ziek, zien arzainek,
	 Eta horek;
Badakiñat, bena nun mendekaturen.
Ordian oihanialat du eramaiten,
Eta hortz ederrez han jaten.

__________

	8
HARITZA ETA KANABERA

Kanaberari haritzak
Behin erran zeion:
Ezteizu zuri Gainkoak
Eman sortze eta indar hon.
	Erreghexopitbat
		Zuretzat
Karga handia duzu.
Naturak oghen dizu.
Aizen haur txipiennek,
Urrari irri eghinerazlek,
Deizie buria aphalerazten.
Gure belarak, Ahuñe bezain gora,
Ekiaren leinhurak ditizu baratzen,
Tenpestak ere bai gahaitzen.
Oro zurezat ditzu hegora;
Guziak iphar zitatzut iduritzen.
Oraïno sortbazinte ene osto pian,
Nonbait, ene zain hoien artian,
Zoinez betitut bazterak estalzen,
Etzunuke zuk hainbeste minik;
Beghira zinzaket tenpestatik.
Bainan kasik bethi zira sortzen
	Urraren ondoetan,
	Aiziaren lurretan.
Natura zurezat ezta xuxena,
Eghiazki, baina bai amaizuna.
Zure pietate hau, dero zuhatzak,
Emaiten deizu, arauz, zure bihotz honak;
Bena ezazula ukan anxiarik
Aizen eztit zuk beno loxarik.
	Baniz ere aphalzen
	Enuzu ni hausten.
Oraïdano aizen kolpu izigarriari
Lerdenik etxeki duzu zuk bizkarra,
Erakutxi ere zer duzun indarra;
Bena biak ghitien beha urhenziari.
Zutelarik hitz hoiek erraiten
Zeru zolatik khexu da jiten
Orroaz, odei sabelian
Hegoaren seme ghehiena.
Azkharena baiere gaiztoena.
		Ordian
Zuhainac azkhar du etxekitzen;
Zuhatzak buria du aphalzen;
Bere indarrak dutu hegoak doblatzen,
Erroz gora aldiz aurthikitzen
Buruz kasik joiten zuena zelia
	Zankoz ere bai ifernia.

__________

	9
KONSEILIA ARATHOEK ETXEKIRIK

Gathubat, Rodilardo izenez,
Hainbeste aratho zoan erhaitez,
Zoin ezpeitzen bat aghertzen hoietarik,
Guziak beitziren kasik ehortzirik.
	Bizi zirenak bere xiloan
Ixil, ixila gosez zaudian;
Eta guziek, bere etxen
Erraiten umen zuten:
Rodilardo etzela gathua,
Bena onghi zela debrua.
	Egunbatez urrun eta gora
Joan zelarik emaztekara,
Eta bere andria gatik
Marraskaz zagoelarik,
Aratho bizi zienak dia elhestatzen,
Xokobatetan, bere beharetan gainen.
Behala zaharrenak, suhurki,
Uste du eghinen dutela hobeki,
Lehen beno lehen Rodilarti
Ezartez xinxilabat lephoti;
Holaxet, gherlarat datenian joaiten,
Hura dutela enzunen, eta lurperat aisa eskapiren.
	Bakoitxak Jaun zaharrenaren
	Aiphamendua du laidatzen,
Eta beste medio hoberik ez edireiten.
	Xinxilaren ezartia zen gaisto.
Batak dio: ni eniz joanen, eniz hain asto.
	Bestiak, nik enakike ezarten.
Elgar dute uzten, eta deusik ez eghiten.
	Hanitz konseillu dut ikhussi
Ez arathoen, bena bai kalongen.
Behar da aiphamendu bat hassi?
Khortea erakustlez da bethatzen.
	Gauza behar deia eghin?
	Nihor ezta edireiten.

__________

	10
OXOA MINZO HAXERIAREN KONTRA TXIMINOAREN AITZINIAN

Oxobatek zion ebaxi zaiotela
Eta haxerik, haren aizoak,
Bizi aski gaixtokoak,
Ohoinkeria hori eghin zuela.
	Tximinoaren aitziniala
	Jiten dira bi aizoak.
Emaiten duzte bere arazoak,
Batak hola, bestiak hala.
Kaxetan gainen izerdiz zagoen
Tximinoa; egundano ezuen
Gauza belzagorik ikhussi.
Aizoak hitzkatzen dira biziki,
	Oïhuz, marraskaz
	Eta debrukaz.
Tximinoak hoien gaixtokeria ikhussirik
Diote: aspaldian zirade ezaguturik,
	Ene adiskidiak,
Etziraie itzuliren botzak.
Oxoa, hik duk erran
Zerbait deierala eraman,
Nahi bada deusik eztian galdu.
Haxeria, hik duk aldiz hartu
Zer ere beteie galtatzen.
Tximinoak uste zuen
Nolako nahi erranak
Kastigatzen dituela gaixtoak.

__________

	11
LEHOA ETA ELXOA

Hurrun hebentik, hurrun elxo txarra,
Lur gorotza, zioan lehoak elxoari.
Elxoak emaiten derio gherla.
Uste duka hire erreghe izenari
Beldur dudala ukenen?
Elxoak deio erraiten;
Idia hi beno, azkharago duk,
Eta nik nahi bezala joaitenduk.
Hitz hoiek tielarik erraiten
Gherla du berehala hasten.
Lehenik egoiten da hurrunti,
Ghero bere exaia hartzen lephoti.
Lehoa kasik da erhotzen;
Ahotik gahuna du galzen.
Beghiak ari zaizko tximistaz
Eta bera dago orroaz.
Bazterrak oro dira loxatzen;
Ihizi guziak aldiz gordatzen.
	Loxeria hori da
	Elxobaten lana.
Ullu txar horek eztio phauzurik emaiten,
	Behin bizkarra,
	Ghero sudurra
	Dero ausikitzen,
Eta ghero sudur zilotik zeiko sartzen.
	Lehoa da errabiatzen.
Elxoak aldiz karkaillotxez,
Exaiaren khexian ikhustez,
	Erri du eghiten,
	Berari zeren
Aztaparrez eta hortzez lehoak diren
	Min eghiten.
Leho gaizoak bera du kolpatzen,
Buztanaz saihexak ditu joiten.
Airian herox eghitez
Eta sobera khexatzez,
Akitzen da eta flakatzen,
Eta lurrerat erailtzen.
Elxoa badoa botzturik
Bitoria, erraiten duelarik.
Guzier dio tutez: bitoria!
	Bidian du edireiten
	Ainharbabaten
Zephoa, eta han uzten bizia.
Zer deiku elhe honek ikhasten?
Bi gauza: lehena, gure exaien
	Gaixtoenak
Ussu direla txipienak.
Bigherrena: Eghiteko handietarik
	Jalkirik,
Txipienetan,
Hanitz alditan,
Egoiten ghirela ithorik.

__________

	12
LEHOA ETA ARATHOA

	Ahal oroz mundu guziari
	Izan, adi bethi zerbitzari,
	Hanitz aldiz txipienak
	Dituzkek sokorzaleak.
Eghia hau bi ghezur hoietan
Ikhassiren duk aisa eta bertan.
Lehobaten aztapar artian
Arathobat, lurpeti jalkitian,
Uste gabe, zen ediren.
Ihiziren erreghia
Ordian jakin zen
	Norzen,
Eman zeron bizia.
Honki eghin hori etzen galdu.
Nihork sekula sinhexi lukia
Arathoaz lehoa dela behartu?
Gauza da hatik eghia.
Oïhanetik jalkiten zelarik
Lehoa saretan izan zen atzamanik,
	Eta sare hoietarik
	Etzaitien jalki.
Hara lasterrez arathoa helturik
Hainbeste du eghiten bere hortzeki
	Zoin beitu hausten
	Sarearen puntia.
	Indarra etra errabia
		Eztia
Pazienzia bezain baliatzen.

__________

	13
URZOA ET INHURRIA

	Ihizi txipiagoetarik
Da beste exenploa idokirik.
Erreka argibaten ondoan
Urzobat edaten arizelarik,
Inhurribat, buria aphalturik
	Urrerat zen joan.
Itsaso hartan inhurria
	Igherika zabilan,
	Galzera zoan bizia,
Bazterra atzaman ezpeitzioan.
	Karitatez urzoak
Belhar bat derio aurthikitzen.
Belharra atzamanik inhurriak
	Bazterrialat da jiten,
Eta urretik bizirik jalkiten.
	Ihizlaribat aurthoxik
Hanti da igaraiten,
Eta urzoa ikhussirik,
Hilen direla pensaturik,
Emeki, emeki da joaiten.
Haren hilzera delarik isseiatzen
	Inhurriak aztaletik
	Du aussikitzen.
Ihizlariak burua itzulzen;
Urzoak hura du enzuten
	Eta hegaltaz joaiten.
	Ihizlariaren afaria
Urzoareki da hegaltazen
	Eta gosia
Bera zaiko egoiten.

__________

	14
ERBIA ETA IGHELAK

Erbi bat bere ohian amexetan zen.
(Zer eghin ohian amex baizik?)
Hanitz zen erbi debeiatzen,
Triste beitzen, loxak eiharturik.
	 Gente loxorrak,
	Zioen, eztia dohaxiak;
Eztiote jan poxirik ghizenzeko;
Bethi plazerik gabe, bethi lasterka,
Holaxet niz ni bizitzeko:
Eta loxaz (Gaincoak deidala pharka!)
	Eztiot eghin loïk
	Beghiak zabalik baizik.
	Ezazula loxaik uken,
	Erranen deit kasko honbatek
	Loxa ahal deia uzten?
Eghiazki, ustedut ghizonek
Nik bezain dutela loxa handia.
	Hola minzo zen erbia
	Beha zelarik egoiten.
Etzakien zer eghin, anxia zen;
Osto baten itzalak edo heroxak
	Emaiten zeitzon helgaitzak.
Gaiza hoietan zielarik gogoa,
	Azanza bat du enzuten;
	Bere xiloaren ondoa
	Lasterrez du atzamaiten.
	Igaraiten zelarik
	Putzubaten ondotik,
Ighelak urren barna dira jausten
Eta bere xiloetan gordatzen.
O! ô! dio, nik ere bester duta loxa eghiten!
Ene ikhustiaz gentiak direia izitzen!
	Zer dute animale hoiek?
	Gherlari handia niza arren!
	Oraï ikhusten dut loxorrek
Loxor handiagoak dioztela ediren.

__________

	15
OILLARA ETA HAXERIA

	 Adarbaten gainean
	 Beha zagoan
Oillar zahar bat, mosko honekoa.
Anaie, erraiten dio, botza eztiturik
Haxeribatek, hau diala hitz bakezkoa;
Eztiagu izanen ghehiago samurrik,
	Jiten nuk erraitera hiri;
		Eraix adi,
Besarka hezadan, berant eztezala,
Othoi, eghin behar dudala,
Jakin ezak, egun hogei lekoa.
	Hik eta hire lagunek
	Ziren eghitekoak eghitzie;
	Loxa ukhen behar eztuzie;
		 Haxeriek,
		Ziren anaiek,
	Zerbutxaturen zutie.
	Gaur, su berri eghizie.
	Bena aigu, anaiaren
	Amodiozko potaren
Hartzera. —Adixkidia, deio oillarrak,
	Zer berri honak
	Deiztadan ekharten!
Eghiazki, dohaxu naik eghiten?
Hanxet, bi txakur tiat ikhusten,
Honat lasterka beitira jiten
	Berri horen ekhartera,
	Meziaren eghitera.
	Iguriak, eraisten nuk;
Lauak besarkaturen gutuk.
		Adio, adio,
		Haxeriak dio,
		Ene bidia
		Duk luzia;
	Beste aldi batez
	Eghiteko horrez
	Gutuk minzaturen;
Eta lasterrez da joaiten
Bere buriaren kontra samurrik.
Oillar zaharrak biozetik
Erri eghin du haren loxaz.
Bethi ere beita plazer handia
Amarrutxien atzamaitia
	Bere xederetzaz.

__________

	16
KHAMELIA ETA MAKHILAK IGHERIKAN

Lehenik kamelubat ikhussi zienak
Lasterka harenganik hurruntu zen;
	Bigherrena huillantu zen;
Kabasturu bat hirurgherenak
	Harenzat eghin zuen.
Holaxet ussu gauzen ikhustiak
Eder eghiten tu itsusiak.
Eta zer ere iduri beizeikun izigarria
Gurezat ezti da edireiten;
Askida haren ussu ikhustia.
Gauza hortan ghirenaz gheroz,
	Ghizon batzu zaudien
Beha zer urrak eramaiten zien.
Batek, so eghinik beghi oroz,
	Zioten unzi bat zela.
	Denbora gutitan barnen
	Gauza hori izaten da,
	Xahakoa, baxeta
	Eta haxe egurra.
	Azkenian ikhssi zuten
Makhilak zirela igherika joaiten.
	Hanitz badira mundian
	Hola ikhusten dienik.
	So eghiten denian
		Hurrunetik
		Zerbait da;
Huillanetik so ghin eta deusik ez da.

__________

	17
HERIOA ETA EGURKARIA

Egurkari gaixottobat, khaparrez
		Eta adinez
		Kargaturik,
Hasperenez, inziriz bazoen
		Akhiturik.
Bere etxolala heltu nahizen.
	Azkenian indarrez
		Eta dolorez
		Ezinturik,
Aurthiki ziren bere haxea.
Triste zen haren bizitzea.
		Bere gogoan
		Hola zioan:
Oraïdano nik mundian
Ukhen duta plazerik?
Bada lur biribilian
Ni bezain eskelerik?
Behin batez ez oghirik
Sekulan aldiz phausurik:
Ene emastiak, ene haurrek
Soldadoek eta legarrek
Eztaite thaik emaiten.
Herioari oïhu du eghiten.
Herioa behala jiten.
Zer nahiduk? deio galthazen.
	—Aigu, lagunt nezak,
	Dio egurkariak,
Haxe honen alxatzera,
Bizkarriala ezartera,
Eztuk hanitz beranturen.
Herioak oro dutu sendotzen.
Hobe da ghien bezala egoitia
		Eziez eta hilzia.

__________

	18
ALDERDIAK ETA SABELA

Erreghetarzunaren gainetik
Ene lanak hassi behar zukien;
So ghitez alderdi batetik,
		Sabelian
Erreghe itxura guneke ediren.
Sabelak zerbait menx direnian
	Khorpitz guzia da minian.
Sabelarenzat lan ghitez akhiturik,
Aiton semen ghisan bizi nahiturik,
		Eghin gabe deusik;
		Alderdiek eghin zuten,
Egun batez, zin alfer zirela egonen.
	Sabelak deusik eztu eghiten,
		Bere khexian zioten;
	Gu gabe aizez behar luke bizi;
	Lehertzen ghira lanian bethi.
	Lana noren dugu eghiten?
		Sabelarentako.
	Ezkira gu probetxatzen;
		Haren assetzeko
		Bai onghi akhitzen.
		Besta eghin dezagun
		Pausa ghitiren egun.
Erran bezala dute eghiten,
Eskuek deusik eztute hartzen;
Bessoak hilik dira egoiten;
Zankoak aldiz eztira ighitzen;
Orok sabelari dute erraiten:
	Bil ezak hire janharia.
	Jin zioten bertan dolia.
Alderi hoiek dira eihartzen,
Odol berririk bihotzak eztu eghiten;
Alderdi bakoitxak min du izaten
Indarrak aldiz laster galtzen.
Ordian egon ziren jakinik
Alfer uste zuten harenganik
Jiten zela ororen bizia.
Erreghe baten hau da istoria.
	Erreghek du hartzen
		Eta emaiten.
Orok haren dugu lan eghiten
Eta orok harenganik bizia izaten.
	Bere phenez du bizirazten
Langhilia, tratulanta aberaxerazten,
	Phakatzen aitzindariak
	Beghiratzen laboriak;
	Soldadoer emaitez bizia
Leku guzietan du ezarten bakia.
	Bethi unione onak
Eghiten tu ghizonen indarrak.

__________

	19
OXOA ARZAIÑTURIK

	Oxo batek, ardi guti
	Zielakoz atzamaiten
		Aizoari,
	Gogoan zuen ezari,
Haxeri larrubat jauntxirik,
Bizitzeko zuela zerbait izanen.
	Arzaiñ ghisan bestiturik,
Gatzarpa eta makhila harturik,
	Eskapila bizkarrian,
		Tuta aztaparrian,
Gogo honez bere belarrian
Izkiribatu zukian:
	Ni niz, ni Ghillen
	Ardiño hoien
		Arzaiña.
Makhilan ezaririk oiña
Emeki, emeki da huillanzen.
Ghillen, eghiazko Ghillen, lo zen.
Haren txakurra ere etzanik,
	Zankoak hedaturik,
		Lo zagoen.
	Kasik ere ardi guziak
	Ziren loak hartiak.
Falsiak lo ghitera ditu uzten.
Bena, ardien hotz emaiteko
	Bere ziloala artino,
	Iduri zaio behar diela
	Aropari juntatu botza.
	Bena ordian bera zen galdu;
	Arzaiñaren botza eztu
	Ahal uken hartu.
	Haren minzoaz oïhanak
	Izan ziren loxatiak.
Azanz hori orok dute enzuten;
Eta berehala iratzartzen
	Ardiak, hora, muthila.
	Oxo gaizo tzirtzila,
	Herox haien artian,
	Eskapila bizkarrian
	Eztaite bihurt ez joan.
	Nonbaitik falsiak
	Bethi dira atzamanak.
Oxo denak oxoa eghin dezala
Eta oxo bethi egon dadila.

__________

	20
HAXERIA ETA AKHERRA

	Haxeria bidian zoen
Bere adixkide akherrareki;
Honen adarrak gora ziren ederki:
	Bena etzien ikhusten
	Sudurra beno hurrunago.
	Bestia falsukeriako
	Igaran zen nauzia.
	Biek zuten egarria.
Phuzubaten barna eraixi ziren
Eta urrez asia edan zuten.
Haxeriak akherrari dero erraiten:
Hemen oraï zer dugu eghinen?
	Edatia eztuk aski
Hementik behardiagu jalki.
		Alxa itzak
Hire zanko aitzinekoak
	Eta adarrak;
	Harrisiari
	Huillant adi.
Hire bizkarraren gaineti
Igaranen nuk adarretara:
		Eta hanti
	Aisa joanen nuk gora;
	Zilo hontarik ghero
	Hi hait idokiko.
	Akherrak derio: —Ene fedia!
	 Hire izpiritua
		Duk handia!
	Hi bezalako gentiak
	Nitaz dutuk laidatiak.
Egundano nik enia jakinen
Hementik nola ghinen jalkiren.
Haxeria jalkitzen da phuzutik
Bere laguna han utzirik.
	Gainera heltu denian
Erraiten derio: ago pazenzian:
Bidarrian bizar dian bezain zenzu
		Izan balinbahu,
Phuzu hortarat ehinzan eraixiren
Eta hor ere oraï gheldituren.
Adio, ni hortik kanpoan nuk;
Jalki adi hi ere, ahal baduk.
Badiat zonbait eghiteko,
	Eta bidian egoiteko
	Eztiat denborarik.
Urhenziari so ghitia da hobenik,
		Gauza guzietan
	Txipienetan, handienetan.

__________

	21
EMAZTIAK ETA KOXELUA

Koxeluaren beghiratzia beno
	Deusik ezta gaitzago.
Emaztek eztiote hurrun erraman;
		Eta gauza hortan
Emazte dira ghizon hanitz.
Bere emaztiaren esprabi nahiz
Ghizon bat, gauaz haren saihexetik,
		Oïhuz da hasten,
Zer da hau? Jinko jauna, erraiten duelarik;
Eztiot ghehiago, naute urratzen…
Zer!… arraultze bat dut erruten!
—Arraultze bat? —hau duzula freskik
	Eta errun berririk.
Nihori ere eztuzu erranen
Bestelaz oilloa nute deithuren.
	Gauza hortan emaztia
	Orano zen berria,
Beste hanitz gauzetan bezala.
Gauza aisa sinhexi zuela
Jakinzazu, irakurzalia.
Bere Jinkoez hitz eman zuen
Hortaz deusik etzuela erranen.
Bena gauazko odeiren gainen
	Haren zinak joan ziren.
Arghi hastian ohetik jaikirik
	Emazte hau aski tontorik,
		Lasterrez doa
Bere aizoaren etxera
		Erraitera:
		Ene maitia,
	 Eztakizu berria?
Eztuzu, othoi, deusik erranen
Bestelaz naizu joeraziren,
	Ene senharrak egun
	Arraultzebat dizu errun.
Othoi, eztezazula hitzik erran
	Barnen ez kanpoan.
—Trufatzen zira? dio bestiak,
Eztakizu onxa nor nizan.
Zoaza, eztezazula loxaik ukan.
	Errulearen emaztia
	Bere etxerat da jiten
	 Eta aldiz bestia
Berriaren erran nahiz erratzen.
Iaurtzen du hamar lekutan;
	Arraultze baten tokian
	Hirur ditu ezarten.
	Gauza hor ezta egoiten;
Beste emazte batek behariala,
Ahapetik lau errun tiela
		Du erraiten.
	Eta nola ere ahoz aho
	Berria jin beitzen handiago,
	Arraxa beno lehen
	Errana izan zen
	Ghizon hark ziela errun
	 Arraultze berehun.

__________

	22
HAXERIA ETA MAHAXAK

	Haxeri bat naphatarra (*),
	Bestek diote laphurtarra,
	Mahaxte bat ikhussirik,
	Mahaxak ziren honturik,
	Asseren zela gogo honez
	Erran zuen mahax hoiez.
Bena molkoak etziotzan atzaman.
Berdeghi dituk orano, zuen erran,
	Honak dituk muthil zarren.
	Arrankuratzez hobe zuena eghinen?

__________

	23
ARZAIÑA ETA HAREN ARREZ SALDOA

	—Zer! bethi menx dutek
	Zonbait ene arrez saldotik?
	Hoien kontatzez eztuket
	Sekulan nik probexurik?
	Oxoak deitazta janen!
	Elgarreki mila ziren
Eta eramaitera utzi dute Marroa,
	Marro, ene ahari gaizoa!
	Jarraikiten zaitadan
	Oghi poxibaten, hirian,
	Jarraiki zatien mundu bazterriala!
Jiten zen lasterrez en xurulala:
	Hurruntik senditzen nundian.
		Ai ene Marroa,
		Ahari gaizoa!
Ghillen, elhe hoiek erran tienian,
Bere Marroaren ohizpena
	Ezarririk bihotzian barna,
	Arres orrori da minzatzen.
	Ahariak, anxiak, axuriak
	Loxa ez izatez ditu othoitzen,
Erraiten derelarik haien ikhustiak,
	Junto badira egoiten,
	Oxoak dituela izituren.
	Harriak bezala egoiteko
	Bat bakoixak eghiten du boto.
	Nahi dugu, zioten, itho
		Behala, Marroa
		Jan deikun oxoa.
	Bakoitxak buriaren gaineti
	 Zin eghin zien gogoti.
	Ghillenek hoier zien sinhexi
	Eman ere bai besta berri.
	Bena arraxa beno lehen
	Gauzak gaizki itzuli ziren.
		Oxo bat agherturik,
Arrez soldoak laster du eghiten.
	Aghertu ezten oxorik
Haren itzala baizik etzen.
		Minza zite genter,
		Bihotzik eztiener,
Hanitz deizie hitzemanen.
	Bena perill txipienian
Dizie bihotza galduren;
	Eta zure erranian
	Ez fidaturen.

__________

	24
OXOAK ETA ARDIAK

Mila eta zenbait urtheren burian
Oxoek ardienkin bake eghin zian;
		Arauz bi alderdien
		Probetxia beitzen,
	Oxoek jaten bazuten
	Ardi herratiak,
Arzaiñek zuten eghiten
	Oxo larruz arropak.
	Batek libertaterik
Etzuten bazkatzeko,
Ez bestek tenorerik
	Odol ixurtzeko.
	Loxaekilan ziren
Bere honaz gozatzen.
Eghin zuzten beraz bakiak,
Elgarri ere eman ordariak.
Bere humeak ardier
Eman zuzten oxoek,
Txakurrak aldiz oxoer
Eman zuzten ardiek.
	Arteko hartuek
Eghin zuzten kanbio hoiek.
Denbora llaburen barnen
Oxo humeak handitu ziren.
Egun batez, hurrun koraleti
	Zielarik arzaiñak,
	Axuri ghizenenak
Hilik, oxoak olharen ondoti
Lasterrez doatza oïhanen barna ,
Ahoan harturik nork bere jana.
	Lan horen berriak
	Oxo aiten beharriak
Enzun zutien. Hoien hitzemanian
Txakurrak lo ziren; Gauaren erdian,
	Senditu gabetarik,
		Ithorik,
Laurdenkaturik izan ziren.
Bakhoitx bat ezkapi ez umen zen.
	Ikhusten dugu hemen
	Gaiztoer gherla emaitia
	Zenbat bethi hon den.
	Gauza hona da bakia,
	Bena zer eghiten ahal du
	Exaiak hitzik ezpa du?

__________

	25
OXOA ETA ZIKOINA

Oxoek ahutzetaz dute jaten.
Oxo batek bestaliar joanik
Hain lasterreghi jan zuen,
Holaxet dut enzunik,
Zoin kasik galdu beitziren bizia:
Ezur bat egon zaikon baratia
Estariaren erdian.
Iruski ordu berian,
Igaran zen hurbiletik
Zikoina lepho luzia.
Oxoak etzion erran hitzik.
Besoaz eghiten do keinia
Jin dadin haregana.
Zikoina behala jina
Barber lanian da hasten;
Ezurra bortxaz idokiten,
Eta lan saria galthatzen.
	—Lan saria,
	Ene maitia?
Erraiten dero oxoak,
Erakusten tiolarik hortzak.
Arauz erri duzu eghiten
Eta nitaz zira trufazen.
Ezta aski ossorik
Zure lephoaren jalkitzia
Ene tzunzur erditik?
Zootza, bekaiztia zia.
Sekulan ene aztaparriala,
Othoi, errort etzitiela.

__________

	26
HAXERIA ETA ZIKOINA

Haxeri jaunak behin
Beghiatu zien berekin
Zikoina barazkaitako;
Guti, guti zuten jateko.
Jaunak bere apairuko
Moillia mehe bat zien;
Eskele ghisan zen bizitzen.
Gathulu zabal baten barnen
Moillia hori ezari zien.
Zikoinak bere mosko luziaz
Txortik atzaman etzioan:
Koki txarrak bere mihiaz
Oro xiflatu zian.
Falsukeria hortzaz mendekatzeko
Zikoinak barazkaita du kumitatzen.
—Gogo honez, derio erraiten
Haxeriak; ene adixkidentako
	Bethi nuzu lehian.
Egun eta oren erranian,
Badoa lasterka zikoinaren etxera.
Edireiten du etxe hori ederra,
	Eta barazkaria
	Ezin hobeki erria.
	Gosia zien handia,
Gose menx ezpeita haxeria.
Araghi ussainak plazer zeion eghiten,
Hona zela zeion iduritzen.
Apairia izan zen zerbitzatia
Unzi lepho luze batetan;
Zikoinaren moskoa han
Doidoia zen sartzen.
Haxeri horrek zien
Lodixeghi sudurra.
	Ixil ixila itzuli zen
	Barurik bere etxera;
	Ahalketurik oillo batek
Atzaman balu bezala;
Ezaririk sabel pian buztana
	Beharriak aldiz behera.
Falsia, hau hire duk izkribatia;
	Igurikak bethi ordaria.

__________

	27
OXOA, AHUNZA ETA AHUINIA

Ahunzak errapiaren betatzera
Joaitian, eta belhar fresk jatera,
Bortha zerratu zien klisketian;
Eta bere ahuiniari erran zian:
Eztezazula zabalt athia,
Ezpaduzu galdu nahi bizia;
Ezpalin badeizie erraiten:
Belhar oxo da ikhustera jiten.
Holaxet minzo delarik
Oxo bat igaraiten da hantik,
Elhe hoiek ditu enzuten
Eta gogoan etxekiten.
Ahunzak, uste duzun bezala,
Etzakien oxoa han zela.
Ahunza joan dela ikhussi duenian,
Bere botza kanbiatzen du
Eta bere oïhu falsian
Marrakeghitez erraiten du:
Bortha zabal zazu, belhar oxo da.
Uste zien sarthuren zela behala.
Ahuiniak bortha xiloti so du eghiten,
	Eta behala erraiten:
	Erakutx zazu besso xuria,
	Bestelaz ene athia
Eztuzu zurezat zabalturen.
	Besso xuria oxoen
	Gauza arraoa duzu.
Hitz hoiez oxoa espantaturik
Jin bezala joaiten duzu.
Ahuiniak lukia oraï bizirik
	Fidatu izan baliz oxoak
	Enzun zutien hitzer?
	Jakin zazie, haurrak,
	Hobe dela bi segurtater
	Bati beno fidatzia.
Sobera gauza hortan ezta galdia.

__________

	28
ZAMARIA ORKATZAZ MENDEKATU NAHIAN

Sekulaz gheroz zamaria
Ghizonaren ezta sorthia.
Ghizona ziz bizi zenian
Astoak, mandoak, oihanian
	Ziradien
	Egoiten;
Eta etzen agheri, oraï bezala,
Hainbeste basto, hainbeste zela,
Ez gherlako hainbeste trastu;
Hainbeste karroxa; hainbeste apairu
	Ghizonek ezuten eghiten.
	Denbora hartan arren
	Zamaria hitzkatu zen
	Orkatz zalhu bateki.
	Ghizonaren medioareki
Lasterrez atzamanen diela
Uste ukeiten du behala.
	Ghizona gana badoa,
	Emaiten derio ahoa,
Kabasturia ezar ahal dizon.
Ghizona bizkarriala igaran zeion,
Eta etzeron eman thaik
Orkatza ikhus artino hilik.
	Ordian zamariak
		Eskerrak
Ghizonari dutu emaiten,
Bai eta hari erraiten:
Zure zerbitzaria nuzu:
Ene mendietarat banoazu.
Ez, jauna, ez, dio ghizonak,
Hobe duzu hemen egoitia,
Ezagutzen tit zure indarrak;
Zure dukezu gure etxia.
Egun oroz izanen zia assian;
Belharra dukezu bethi sabel pian.
Ai! ai! zertako da assia
Galzen bada libertatia!!
Zamariak beranteghi ikhussi zin
Astokeria bat ziela eghin.
Haren barrukia eghinik zen
Zointan egon behar beitzien.
Hil zen bere barrukian.
Zuhurki eghin zukian
Oghen txipi baten barkatzez.
Zer nahi plazer izatez
Mendekatzian, karioeghi da
Plazera, eman behar bada
	Libertatia,
Hontarzun handia.

__________

	29
ARRAIN TXIPIA ETA ARANZARIA

Arrain txipia da handituren
Jinkoak badu bizierazten:
Ordartino haren uztia
Erzokeria da handia,
Zeren haren atzamaitia
Ezpeita gauza segurtatia.
Aranzari batek bere saretan
Arraintto bat ziren atzaman:
Txipia beno handiago etzen.
Orok saldo dute eghiten,
Erraiten du ghizonak.
Azia etzaut gaizki jiten,
Eghinen tut apairu honak;
Ezar dezagun ihian.
Arrain, gaixoak bere mihian,
Erraiten derio nigarrez
Eta ere hasperenez:
Nitzaz zer eghin ahal diozu?
Ahutzetatto baten hon enuzu.
Utzi nezazu handitzera;
Jinen zizaizt ordin atzamaitera,
Eta naizu salduren
Diru parasta baten:
Behar zinuke ehun ni bezalako
Apairu baten egun eghiteko.
	Zer apairu orano?
	Deusik elikezu balio.
	—Deusik balio elukia?
Erraiten dero aranzariak,
Hanbat gaixto! adixkidia:
Igurikatzen zutu zartaghinak
	Gure etxen.
Deusik eztuzu irabaziren
Minzatzez eta zer nahi erraitez;
Janen zitugu gaur gure hortzez.
Biga izanen tuk beno,
Baten etxekitzia hobe duzu;
	Holaxet oraï artino
	Ikhassia izan nuzu.
	Bata bezain segur
Bestia eztela nuzu beldur.

__________

	30
HAXERI BUZTAN MUTZA

Haxeri bat amarrutxienetarik,
Oillo jale handienetarik,
Haxeri ussaina
Lekoala senditzen ziena,
Zephoan atzamanik
	Izan zen.
Ahal bezala eskapi zen;
Buztana han utzirik.
Hurruntu zen botzik,
Ahalkia beghian
Gaixtokeria gogoan.
Haxeriak zielarik
Egunbatez saldoturik,
Holaxet da laguner minzatzen,
Sudurra derielarik erakhusten:
Ghibeleko haxe honez
Zer dugu eghiten?
Jaunak, gure buztanez
Ditugu bidiak xaxatzen.
Buztanak mutz ditzagun
Orok berehala egun;
Ghirate arhinago
Baita eigerrago.
Zure konseillia,
Ene adixkidia,
Erraiten dero lagun batek,
Hanitz hon duzu;
Bena ene lagun hoiek,
Utzuli nahi baduzu,
Badakikezie zuri zer erran.
Karkaillaz oro ordian
Hasten dira lagunak;
Eta buztan llaburrak
Ahoa eztu idoki gheroztik,
Ikhussirik nihork ezuela nahi
		Sinhexi.

__________

	31
AXOA ETA HAREN BI NESKATOAK

Axo batek bi neskato bazutien
Irule hobenetarik ziradien.
Axoaren lan handiena
Zen haier ematia lana.
Arghia beno lehenago
	Murkuillak,
	Ardatzak
Zoin beno lasterago,
	Egun oroz lanian
	Parrastaz ari zian.
Iguzkia jaiki gabetarik,
Oillarra kukurukuz hassirik,
	Axoa zen iratzartzen.
	Oheti jauzi eghinik,
	Axotto hau, bilauzirik,
Lasterrez, aurthoxik zen joaiten,
	Kanderabat eskian,
	Khexia belarrian,
	Neskatoen ohera
	Haien jaikeraztera.
	Neskato hoiek loian
	Gogo honez zaudian.
	Axoaren botziala
	Pizten zeien odola.
	Batak beghia zabalturik,
	Bestiak bessoa hedaturik,
	Bere hortzen artian zuten
		Erraiten:
	«Oillar debria!
	»Galduren duk bizia!»
	Erran zuten bezala
	Jakinzak, irakurzalia,
	Buhurtu zutela
	Oillarari lephoa.
	Zer zen haien gogoa!
	Zoinen tontoak ziren!!
	Etzen hobetu haien zorthia,
	Nahi bada galdu zuen
	Oillarak bere bizia.
	Axoa gauaren erdian,
	Bere zankoen gainian,
	Harat, honat dabila;
	Galdu zuen izkila.
	Zer nahi tenorez jaikirik,
Beldurez orena zen igaranik,
	Bere etxe guzia
	Goiti behera zuen ezarten,
Eta neskatoak oïhuz jaikirazten.
	Hola hola, hanitz aldiz,
Eghiteko gaixtotik jalki nahiz
Eghitekoa dugu txartzen,
Ghihauren putzian ghira ithotzen.
Gure faltaz erorten ghira
	Mandotik astora.

__________

	32
ZAMARIA ETA OXOA

Aize ephelen hasperenak
Urterazirik elhurrak,
Belharra mendietan
Sortzen zen denboran,
Oxo batek ikhussi zuen,
Beghi honak zituen,
Hurrunti, zaldi bat sorhoan,
Ezarririk baska berrian.
Ikhuste horek derio bihotza alxatzen
Bai eta ere indar honik emaiten.
		Zer ihizia!
Bere gogoan du erraiten;
Balin bahintz aharia,
Laster hinzate enia.
Bena abill denak hai ukenen,
Abill nuk arren ni izanen.
Hola minzo delarik,
Urhaxez urhax da jiten;
Eskoletarik heltu dela du erraiten,
Barbergoa han ikhassirik;
Belharren indarrak ezaguturik,
	Eritarzun guziak
	Dutiela sendorazten;
	Eta jaun zaldiak
Bere mina ezpadu gordatzen,
Sendoturen diela ezdeus baten;
Kabasturu gaberik zeren
	Sorhoan bazkatzia
	Eritarzun handi baten
	Beitzen iduria.
—Aztalian dit itzemin bat,
Erraiten dero zaldiak.
—Ene semia, badakiat,
	Erraiten do oxoak,
Min gaixtoagorik eztela;
Hanitz gaizki duk hire aztala:
Zamari jaunen barbera
Ni nuk. Jar adi goiti behera.
Eria falsu horek jan nahi zien.
Bestiak ere falsukeria ikhussi zien.
	Ostiko bighez hortzak
	Oxoari deitzo hausten
	Eta aldiz mathelak
Ber kolpiaz jauzerazten.
Onxa, dio oxoak tristerik,
Ezta oraï hemen barberik.
	Nork gure eztatia
Eghin dezagula; araghi jalia
		Ni nundian,
Araghi jale egon behar nian
	Barbertu gabetarik;
Enikia oraï menx hortzik.

__________

	33
LABORARIA ETA HAREN SEMEAK

Lan eghizie,
Phena harzazie,
Emaile handia
Beita lur erabilia.
Laborari aberax batek
Hilzera zoela ikhussirik,
Jakin gabe nihorek,
Bere haurrak jinerazirik,
	Erran zeien;
Eztutuzie salduren
Askaziek utzi alhorrak.
Han gorderik dira hontarzunak;
Eztakit zoin lekutan,
	Bena bertan
Edirenen tuzie
Nahi batuzie:
Golde nabarrez
Batuzie itzulzen,
	Eta aitzurez
Barnaixka aitzurzen;
Ezpada ghelditzen tokirik
Ziren eskiek honki gaberik.
Aita hil zenian,
Seme hoiek alhorrian
Goizetik araxera lanian
Egun guziez ari zian.
Urthe azkena beno lehen
Alhorrek doble eman zuten.
Diru gorderik han etzen;
Bena aita zuhur izanzen
Bere semer erakhustez,
Alhorretan langhitez
Dirua zela bilzen,
Baita ere hontarzuna handitzen.

__________

	34
MENDIA HAUR-MINETAN

Mendi bat haur minetan
	Orroaz ari zen.
Gentek orroa hoietan,
	Uste ukhen zuten
Mendiak sorthuren ziela
Parise bezalako hiri bat.
Zer ezari zien mundiala?
	 Saguttobat.
Kontu hau gogoala bazait jiten,
Ikhusten dudala zait iduritzen
Espantotx bat zoinen erranak
Hanitz beitu hitzemaiten,
Eta zoinen lan eghinak
Aizetan beitira joaiten.

__________

	35
OILLO URHE-ARAULTZE ERRULIA

Bekhaizteriak oro dutu galzen
	Oro nahiz irabazi.
	Eghia dudala erraiten
	Nahidut jakinerazi.
Ghizon batek oillo bat bazuen
	Zoinek goiz guziez,
	Bere kokodatzez,
	Erakhusten beitzuen
	Araultzia zuela errun.
	Errun zutien ber ehun,
	Oro urhezko araultziak.
	Ghizon bekhaiztiak
	Gogoan zuen izan
	Oilloak sabelian
Urhe zenda zonbait zuela.
Hontarzun horren lasterago
	Ukaiteko,
Oillo gaixoa hil zuela
Jakinzazu, adixkidia.
Bena zer izan zen haren dolia!
Sabela iauri ondoan,
Urherik etzeion ediren barnean;
Beste oilloak bezalako zen.
Ghizon horrek hontarzun berak galdu zuen.
	Zer lezione handia!!
Hanitz gente eskele jin dia
	Aberax nahiz izan
	Laster eta bertan.

__________

	36
HARTZA ETA BI LAGUNAK

Bi mothikok, sakela huxik,
	Diru mengoaturik,
	Beren aizoari,
	Larru salzaliari,
	Hitzeman zuten
Hartz larru bat zeiotela salduren;
Nahi bada hartza oïhanetan
Orano bizirik zabilan:
Bainan egun gutitan,
Muthil hoiek erran zuten,
Zutela lahardekaturen.
Hartza ederra beitzen,
Larru horrez, aizoari erran zuten,
Diru hanitz zuela eghinen,
Eta aisa zela aberaxturen.
	Tratia akabirik,
	Larrua onghi saldurik,
	Hartzaren atzamaitera
	Muthilak doatza gora, behera,
		Mendiz mendi.
	Eghin zuten bide erdi
	Ikhusten dienian,
	Oïhan bazterrian,
	Hartza haien ganat jiten.
	Mothiko hoiek harriturik
	Dirade egoiten.
Bata, buria ez galdurik,
Zuhain bati gora da joaiten.
Bestia aldiz ixil, ixila,
	Harri hotz bat bezala,
	Ahozpez etzanik,
Izan baliz bezala hilik,
Ighitu gabe da egoiten;
Hatxik ere eztu hartzen.
Muthil horrek enzun beitzian,
Eztakit non, bena zenbait lekutan,
Khorpitz hil eta hax gabiak
Etziela hartzez honkitiak.
Jaun hartzak sinhexirik,
Asto batek bezala,
Ghizon hau onghi zela hilik,
Aztaparrez berehala
Harat, honat, du itzulzen;
Eta sudurraz senditzen
	Ghizonari ahotik
Jalkitzen zeionez haxik.
Hila da, harzak du erraiten,
Bai, ussain gaixtoa du emaiten;
	Hots hementik,
	Hau utzirik.
Oïhanian barna
Joan zen hartza.
Zuhainera igaran zen laguna,
Umen zuen bihotz hona,
Lasterrez eraixirik,
Laguna gana jinik,
O, zer gozoa! derio erraiten:
Eztuk minik ukhen
Loxeria baizik.
	Hartz larurik
	Eztughia?
	Errak eghia,
Zer zeia erraiten?
Behariala zeia minzatzen,
Aztaparraz hinduelarik itzulzen.
—Hau erran ditadak:
	Sekulan ghizonak
	Hartzaren larria
Eztiela behar saldu
	Hartzari bizia
Lehenik idoki ezpadu.

__________

	37
BI ZORROAK

Jupiterrek egun batez eran zuen:
	Bizi dien guziak jin ditien
		Ene aitziniala.
Norbait ber izatiaz botz ezpada
	Loxarik gabe minza dadila;
	Sendoren dut haren mina.
Zato, zu, tximinoa, minza zaite lehenik;
	Eztuzu eghinen oghenik
		Zure laguner,
	Ez hoien edertarzuner.
Zure beghitartiaz zer duzu erraiten?
—Nik? deusik; eniza lau zankoz joaiten
	Beste hoiek bezala?
		Oraïdano bissaiak
Gaizkirik erran eztaut sekula.
	Bena ene anaie hartzak
		Zerbait behar luke galthatu.
		Sinhexi nahi banu,
		Eghineraziren eztu
		Bere moldia,
		Zeren beita itsusia.
	Hartza hurbilzen da ordian.
Arrankuraturen zela uste zunian?
Ez, ez; bere molde ederraz duzu laidatzen,
Eta elefantaz ghero minzatzen.
Edireiten diozu buztana llaburxka,
Beharriak aldiz luzeixka.
Elefanta ordian da huillantzen
Eta ghisa berian minzatzen.
Hari iduri zaiko balena anderia
	Soberaxet dela lodia.
Inhurriari kukusoa txipiño iduri ziozu;
Haren aldian mendi bat dela uste dizu.
Jupiterrek guziak ditizu igorten,
Batek bestez gaizki dielakoz erraiten.
Bena ertzo hoien artian gu ghinen handienak
Besteren menxak ikhusten tugu, ez aldiz guriak.
Gurezat ezti, besterenzat ozmin gutuzu.
Bi zorro nausi handiak ezari dikuzu;
	Bata ghibelian
	Bestia aitzinian.
Gure huxak ghibelekoan ditugu ezarten,
Besteren huxak aldiz aitzinekoan ekharten.

__________

	38
ESNE SALZALIA ETA KOTXIA

	Maillaitak, kotxu bat burian
	Jaririk kapete gainian,
	Uste zuen lerratu gaberik
		Helturen zela
		Bai hiriala.
	Arhin, eta zaia llaburturik,
	Urhax handiz bazoen;
	Zeren ezari beitzuen,
		Arhinxago
		Izateko,
	Kotapeko meheak,
	Espartiña xotilak
	Gure esne salzaliak,
	Holaxet beztitiak,
	Gogoz kondatzen zuen
	Bere esne-kotxuaren
		Saria.
		Diria
	Zuen behala ezarten
	Ehun araultzetan,
	Oillo koroketan.
	Maillaitaren gogoak
	Edertzen tu gauzak.
	Botzturik berak zioan:
	Eghiaz, gure etxe aldian,
	Oilloen haztia,
	Hen handiraztia
	Date gauza ttipia.
	Haxeria xotil duken
	Ezpadein oilloz aski uzten
	Xerri baten erosteko.
	Urde honek ghizenzeko
	Behar diken zahi guti:
	Hartu beitut aski handi.
	Txino hori hik salzen badun,
	Urhe ederrik izanen dun
	Erosteko behi xahaldun baten.
	Xahala jauztekan
	Idi saldo erditan
	Diñagu guk ikhussiren.
	Maillaita hortan gainen
	Bera da jauziz hasten.
	Esnea lurrerat erortzen.
	Adio, xahala, behia,
	Araultziak eta urdia!
	Hontarzun hoien andria
	Hontarzuna lurrerat ixuririk,
	Beghiak nigarrez bustirik,
	Beldurreki makhilaren
	Ghizona gana joan zen.
	Buruz buru senharrari
	Esnearen eman zeion berri.
	Izan zen deithia
	Maillaita kotxia.
Nork gogoz eztutu bazterrak joiten?
Nork Espainian eztu jaureghi eghiten?
		Phettek, Manexek,
		Esne salzalek,
		Eta guziek,
	Zuhurrek, erghelek.
Bakoitxa, beghiak zabalik,
	Ametxez dago goizetik
	Arraxerano;
	Deus ghehiago
	Hoberik ezta mundian.
	Lurreko hontarzunian
	Igherika gabilade
	Guri beha baghirade.
		Bai, bai, guziak
		Dira guriak:
		Ohoriak
		Emastiak.
Eghiazki, nihau nizanian, azkhar niz,
Azkharagoer erran nahi dut bi hitz:
	Erreghe naute eghiten;
	Gentek nute maithatzen;
Khoroak turrustaz zitzaiztat jiten,
Bainan ni nihautan niza bai sartzen,
	Johane niz edireiten,
	Ni ninzan bezala lehen.

__________

	39
ZAMARIA ETA ASTOA

	Bere beharretan
	Lur biribil hontan
Gure lagunak behar tugu,
Ahal oroz, bethi laguntu.
Hire aizoa balin bada hilzen
Haxea higanat duk erortzen.
Asto bat bidez bide bazoen
Jaun-handi zaldi baten ondotik.
Bere karga pian leherturik,
Lasto-jalea inziriz ari zen.
Zaldiak arbalda xoila zuen.
Pixkañobat, zaldiari erraiten du,
Lagunt nazu zuk, ahal baduzu,
Bestela ni hilen nuzu
Heltu gabe hiriala.
Othoitzen zaitut oneski;
Haxe honen erdia bizkarriala
Ezaririk, zu ederki
Oraïno txosta zintazke.
Eztiat nahi, erraiten du zaldiak,
Eta eghiten uztar ostikoak;
Hi ordian phausa hintake.
Bere laguna ikhussi zuenian
Onghi hilik kargaren pian,
Oghen handi diat, erran zuen,
Eghiaz oraï diat ezagutzen.
Asto-zenaren haxea ordian
Ezarri zioten bizkarrian,
Larrua ere haxe gainian.

__________

	40
ALHARGUNXA GAZTIA

Hil-herrialat nigar gaberik
Senhar bat eztaite joan.
Nigar erreka gainean
		Doelarik
Gaixoa dago ahatzerik.
Denbora hegaletan badoatza phenak
Ber hegaletan jiten aldiz plazerak.
	Egunkoaren beghia
	Eztu txazko alhargunxak;
	Elio segur ghizonak
	Sinhex dela ber emaztia.
Txaz ghizoner etzuen soik eghiten;
Egun beghi-kalduz ditu hurbileratzen.
Hau hasperenetan heiagoraz dago,
Bihotz-minak umen ditu handiago,
Eztela dio konsolaturen;
Ghezurrak ditu gordinki erraiten.
Ikhussiren dugu guk ghezur hoietan
Eghiak aurkitzen diren bai nolatan.
Andre ederbaten senharra
Bazoen beste mundurra.
Emaztik oïhuz zieion saihexeti:
Igurika nezak, jiten nuk hireki.
Bai, bai, ene arimak hegaltaz airian
Laguntu nahi dik hirea bidian.
Bena senharra ber bera da joaiten.
Andre ederrak zuen aita bat izaten:
Ghizon xotila, baita ere zuhurra,
Idortu ezpeitzeion turrusta nigarra.
		Azkeneko
		Hauraren
		Nigarren
		Xukatzeko
Hitz hoiek deitzo erraiten:
Sobera dun hik nigar eghiten,
Marraskek haite hanitz itsusten.
Nigarrez senharra eztun pizturen.
	Baditun biziak
	Utzitzan, utz hilak.
Eztinat nahi nik berehala
Nigarrak hitan itzul ditela
	Ezteizko denborala.
	Ni bainan utz nezan
	Zenbait egunetan
		Ekhartera
		Hire etxera
Senhar gazte, pollit, azkar eta eder bat;
Senhar zena hiren hik ghizon txirxillbat.
—Ez, ez, aita, ni enuzu ezkonduren,
Komentian nuzu behala sarthuren,
Alhargunxak erran zuen.
Alhabaren bihotz-minak
Beheratzea uzten tu aitak.
Hilabethe bat da holaxet joaiten.
	Bigarren hilabethian
	Etxeko hoiek lehian
Arroper, zaiari, bardin mothoari
Zerbait kanbiatzen oro dirade ari.
Arropa belzenak, zaia eder haiduru,
Edertarzunaren egon dite inguru.
	Joan ziren maitharzunek
	Hegaltaz bai ethorriek,
	Alhargunxa bihotzian,
	Lehengo thoki ederrian,
	Habiak eghin zituzten.
	Jostak, irriak jin ziren,
	Guziak bere thornian:
	Gauez, goizez, igherikan
	Gaztaroko ur epheletan
	Alhargunxa onghi zabilan.
	Aitak, oraï beldur gaberik
	Senhar maithatua zena ganik,
Hitzik alhabari etzon erraiten.
Non da beraz, deio honek galthatzen,
	Senhar gazte eta hona
	Zuk eni hitzemana?

__________

	41
NEKEZALEA ETA SUGHEA

	Badio Esopek,
	Nekezalebatek
	Bere sorhoan,
	Negu denboran,
	Ibilten zelarik,
Sughe bat zurela ediren
	Elhur gainen
	Hedaturik.
Kharuntaturik, harriturik,
Hil hilik, bai ere ezinturik,
Oren laurden baten
	Bizirik etzuen.
Ghizon horrek du eraikiten,
Bere etxerat eramaiten.
	Jakin etzuen, ez,
	Zer zukien
	Sari ukhenen.
	Sut ondoan ezartez,
	Onghi beroturik
	Alderdi batetik,
	Bai eta bestetik,
Sughea du pitzerazten.
Beroa duelarik senditzen
	Hil hotz sughek
	Buria du alxatzen;
	Haren huiztuak
	Etxea bethatzen.
	Sughea khexuturik,
	Inguru bat eghinik,
	Bere honkieghiliari
	Bizia eman dionari
	Beghitartiala jauzi
	Zaiko bai nahi.
	Debru eskergabia,
	Hori da bai ene saria?
	Nekezaleak du erraiten,
	Igurikak, haut nik hilen.
	Bere khexian,
	Ordu berian,
	Aizkora harturik,
	Hartaz sughea jorik,
Bi colpuz hirur sughe ditu eghiten.
Buria, khorpitza eta buztana
Jauziz, lothu nahiz elgargana,
Berehala dirade hasten;
Bainan eztira ez josten.
Hon da honghile izatia;
Norenzat? hor da hor puntia.
Bethi danik eskergabiak
Izan tu urhenze txarrak.

__________

	42
IHIZIAK IZURRIAZ ERI

		Min tzar bat, izigarria,
		Zeru-khexuk igorria,
	Lurreko gaiztokerien zehatzeko,
	Izurria (bere izenaz deitzeko)
	Aberaxzale Iferniaren,
	Ihizier gherla ari zen eghiten.
	Hilzen etziren ez guziak;
	Bainan oro ziren honkitiak
		Bat etzen agheririk
		Bizi nahi zuenik;
		Etzen ez, jaki honik
		Haiek gutiziaturik.
	Oxoak, haxeriak etziren
	Janhari beha nihon egoiten;
	Urzo-aphalak hegaletan
	Elgar ganik hurrun zoatzan.
		Adio amodioak
		Eta boztarioak.
	Lehoak konseilua bildurik
	Erran zeion: egun uste dut nik,
		Adixkide maitiak,
		Min hau honat zeruak
		Utzi duela jitera
		Gure oghenen ikhuztera.
	Gaixtoena gutan denik hil dadila
	Zeruaren emarazteko behala.
		Heldu bada gu guziak
		Ordin ghirate sendotiak.
Zaharrek diote, izurri denboran,
Besterenzat norbait hil dela batzutan.
	Ezkitiren gu beraz engana,
	Soghin dezagun bihotzin barna.
	Gossiaren nik ja hilzeko
	Xikiro hanitz dizit erho.
	Eni zer oghen eghin zeiten!
		Oghenik batere.
		Zenbait alditan ere
Arzain araghi ari izan niz jaten.
		Behar bada arren
		Besterenzat ni niz hilen.
	Bena, nik uste dut, behala
	Bakoitxak behar lukiela
		Bere bihotza ikhertu,
		Nik eghin dudan bezala.
	Bakoitxak nahi izan behar du
		Xuxenki hil dadila
		Oghenxuenik nor dena.
		—Jauna, dio haxeriak,
		Erreghe honeghi zira;
		Zure erreligioniak
	Eghiten zitu xuxen sobera.
		Zer! ahari jatea,
		Gente gaixto eta astotik,
		Oghen handia deia?
	Ez, ez, eghin zinuzten, jauna
		Ohorerik handiena
		Haien karraskatzian
		Zure hortzen artian.
Arzaiñak aldiz, ahal diot erran,
Gaizki handienak merexi zutian,
	Zeren beitzen gente hoietarik
	Ihizietan botere duenetarik.
	Hola zen haxeria minzatu.
	Lauzenkariek zuten laidatu.
	Loxak etzutien utzi hartzaren,
		Tigroaren eta ghehienen
		Oghen handien ikhertzera.
		Bakoitxaren erranera,
		Aharrari guziak,
		Baita ere txakurrak
		Ziren saintuñoak.
	Astoa jin zen bere thornian
		Eta erran zian:
	Orhoit niz aphez-sorho batetik
	Urhaxez urhax nindoelarik,
	Gossiak, belhar freskak,
	Eta arauz debru arimak
		Nahierazirik,
	Sorho hartako belharetik
	Mihitaño bat muztu nuela nik.
	Enuen dretxorik hortako,
	Eghiaren hemen erraiteko.
	Hitz hoietan guziak astoari
	Oghen emaiten dirade ari.
	Oxoak elhestan ikhassirik
	Animale madarikatutik,
	Ilhe menx, hasteridun hortarik
	Min guziak ziretzela jiten,
		Hasten da erraiten;
		Eta gheroz hilari
		Behar zutela igori.
		Astoaren oghenñiak
	Merexitu zituen urkabiak.
		Oi, besteren
		Belhararen
	Jatea, zer gaizki handia!
	Hilziak berak gaixtokeria
	Ziokan phaka doidoia.
		Astoari onghi
		Zioten erakutxi.
Azkhar edo flaku hizaten bezala
		Jakinzak, adixkidia,
		Hau duk gure izatia,
Khortian xuri edo beltz eghinen hutela.

__________

	43
ARATHOIN MUNDIA UTZI DUENA

Goixtiarrek bere kondu zaharretan
Diote arathoin bat, hemenko lanetan
		Akhiturik,
	Olanda gazna batetan
		 Sarturik,
Hurruntu zela lurko heroxetarik.
	Barnaixka zen karbea
	Inguru guzian hedatua.
	Gure ermita berriak
	Han zituen janhariak.
	Eghin zuen azkenian
	Hainbeste, zankoez
		Eta hortzez,
	Zoin, egun gutiren barnian,
	Han ukan beitzutian
		Bizia
		Eta atherbia.
	Zer behar da ghehiago?
		Lodi zen
		Eta ghizen,
		Zerentako
Gainkoak bere honak beititu igorten
	Diener Jeinkotiartzen.
Egun batez Jeinkotiararen etxera
Arathoin-populu mezu eghiliak,
Amoinatto baten galthatzera,
Jin ziren. Ziradiren joailiak
		Arrotz-lurretara
		Sokorri txerkara,
Gathu armadatik beghiratzeko.
		Arathoin hiriko
		 Atheak
		Ziren zerratuak.
		Bidian jarri ziren
		Bolsak hutsik,
	Zeren herria beitzen
	Hanitz praubeturik.
	Guti zuten galdeghiten;
	Lau edo bortz egunen barnen
	Segur zielakoz sokorriak
	Ziatiela juntatiak.
—Ene adixkidiak, deiote ermitak,
Lurreko gauzetan eztitut nik lanak.
Zertan mundiaz ahatzerik den gaixoak
	Sokorri ahal zestakete?
	Zer eghin ahal dezake,
	Othoitze baizik Jeinkoari
	Eman dezeizien sokorri?
	Uste dut haren gogo-minak
	Sendoturen tiela ziren gaitzak.
		Hitz hoiek erranik,
	Bere athea hersirik,
Saindu berria barnat joan zen.
Zure iduriala nortaz niz minzatzen,
Arathoin bekaiztiaz baniz aiphatzen?
		—Aphezaz?
	—Ez, bena bai kapuxiaz;
	Sinhexi nahi dut aphezak
	Emaile direla guziak.

__________

	44
ILHAINXA ETA ERRESIÑOLA

		Ilhainxak,
		Ohoin handiak,
Loxeria bazterretan iauririk,
Herriko haurñoer oïhu eghinerazirik,
	Bere aztaparrez atzaman zuen
		Erresiñol bat,
		Udariko txoria.
	Hau biziaren galthatzen
	 Zaio gaixoa hasten,
		Zerenzat
	 Ezpeita janharia
	 Ihizi soiñu eghilia.
—Othoi, enzun zazu zuk nere kantia:
Terearen erranen deizut nik istoria,
	Haren ere bai jaloskeria.
—Zer, Terea? ilhainxen janharia deia?
	—Ez, erreghe zuzun;
	Haren su garraz errerik
	Behin izan nunduzun.
		 Nik
Kantaturen deizut kantore ederrena
Eghinen beiteizu plazer handiena;
	Ene kantiak guzier
	Eghiten dizu plazer eder.
—Zer, barur denari hire botz eigerraz
	Minzatzen hiza bai zinzinzki?
Galthatzen deio ilhainxak borthizki.
	—Erregher minzo nuzu, eghiazki.
—Erreghez izaten bahiz atzamanik,
Kanta itzok, kanta hire istoriak,
Erri eghinen dik jaun ilhainxak.
		Eztik beharririk
		Sabel gossiak.

__________

	45
ZIA ETA KHUIA

	Jeinkoaren eghinak
	Onghi dirade sorthiak.
	Ibili gabe lur biribilian
	Lasterka eghia honen bilhan,
	Proba edireiten dut khuian.
	Hiritar batek ikhussirik
	Khuia hori zoin zen handia.
	Hanitz zuelarik zanko mehia
	Erran zuen: zer kaskotik
Igaran zaio, zer guzi eghiliari?
	Eghiazki, khuia honen
Gaizki eghin dik ezartez hemen.
		Nik, ene fedia,
		Ezarri nikia
	Txilinxau haritz hoien
		Adar batetarik.
Bai, holaxet onxa zukia ezarririk;
	Xuxenki beita erraiten:
		Nolako arbolia
		Halako fruitia.
		Garo, zer damua
	Hire ez izatez deithua
Gure aphezak alxatzen duenaren
		Konseilluara;
	Ordian gauza guziak
		Zitukia eghinak
		Hobekiago.
	Ene txinkerra beno handiago
		Ezten zi hau
		Zertako txilinxau
	Eztu ezarri toki hontan?
		Enganio handitan
	Izan duk Jaun Gainkoa;
		Soghin ghehiago
		Eta garoari iduriago
	Ziok handi dela enganioa.
	Gogo horrek gure ghizonari
	Emaiten zerolarik zer ari,
	Eztiote loik eghin ghizonek
	Nik bezain izpiritu dutenek,
		Du erraiten.
		Behala da joaiten
		Haritz pe batera
		Loghitera.
	Zi bat gaineti da erorten;
	Loghiliaren sudurra joiten.
	Garok iratzaririk,
	Eskua ahorpeghira eramanik,
	Bidarreko bizarretik
	Zia du idokiten.
	Sudur zapatiak
	Kanbirazi zeitzon hitzak.
	A! a! erraiten du,
Ene sudurrak odol ixortzen du!!
	Zer lizate beraz
	Zi hau, benturaz,
	Izan baliz khuia
	Zuhain hortarik eroria?
	Gainkoak eztik nahi izan,
	Arrazoin handi beitzian;
	Badakiat oraï zeren.
	Gainkoa gauza guzietan
	Zuelarik laidatzen,
	Garo etxerat joan zen.

__________

	46
TXIMINOA ETA GATHUA

	Beiñat eta Raton, bata tximino
	Bestia gathu, ber jaurheghiko
	Ekoiliarak, ber nausiaren
		Ihiziak ziren;
	Bai ere gaizki eghilen
		Handienak.
	Etxean baziren gauzak
		Gastatiak,
	Aizoer etzaitien eman oghena,
	Beiñat beitzen ohoinen hobena;
	Ratonek aldiz bere aldetik
	Etzion eghin sagu amexik,
	Gaznari zelakoz amexez.
		Egun batez
Su-xokoan, gure ohoinek haux pian
Erratzen dituzte gazteinak ikhusten.
		Haien ebaxtian
	Lan hon bat zuten eghinen.
Ikhusten beitzuten probetxu doblia:
Bere hona eta besteren damia.
Beiñatek Ratoni dio: behar duk hik,
Anaie, eghin oraï lan eder bat;
Gazteina hoiek jalk itzak sutik.
Jeinkoak jinerazi banundu lurrerat
		Haux-petik
Gazteina idokizale, gazteiner
	Eman niok joku eder.
Behala ordian Ratonek eskuez
	Poilliki ighiturik su-hauxa,
	Bere erhien millikatzez,
Ebaxten du, bat, bi, hirur gazteina.
	Beiñatek ditu guziak iresten.
	Neskato bat da barnerat jiten:
		Adio ene jaunak.
		Ratonen gogoak
		Ez umen ziren botzak.
	Hola hola hanitz alditan,
	Txipienak besterenzat lanetan
		 Ari ghira.
	 Probexiak noren dira?
		 Handienen,
		 Ez txipienen.

__________

	47
ZAPATAINA ETA DIRUDUNA

Zapatain bat goizetik araxera
Kantarrapikotxez ari zen.
	Haren ikhustez
	Eta enzutez
Handi zen plazera,
Botza beitziren erabilten
Ederki goiti behera.
Zuhurrak baino irusago zen.
Haren aizoak, diruz josiak
Kantu, ez loik etzuen eghiten,
Dirudun ghizon bat beitzen.
Behin ere arghi hastiak
Lo bazeion igorten,
Zapatainaren kantiak
Zuen iratzarerazten.
Gure dirudunak zuen galthatzen
Zeren merkatian loa etzen salzen,
Edaria eta janharia bezalak.
Kantazalia bere jaureghiala
		Du jinerazten
		Eta galthatzen:
		Errazu, ori,
		Jaun Gregori,
Urthean zenbat duzu irabazten?
	—Urthean! dio zapatainak,
	Nik eztit hola kontatzen
Ez eguna egun gainen ezarten;
	Aski dit, ene fedia,
Urthe buriaren atzamaitia:
Egun bakoitxak ditazut emaiten
		Bere oghia.
		—Erradazu beraz,
		Zer duzun egunaz
		Irabazten?
		—Behin ghehixago,
		Ghero gutixago.
Min handia, jauna, min handia
(Hori ezpaliz gure irabazia
Lukezu ederki sorthia)
Min handia bai, urthe egunak
Zeren diren laurdenkatiak.
Phestek ghitizie lehertzen
Batek bester oghen dizie eghiten;
	Eta bethi gure aphezak
	Saindu berri zenbaitez
	Kargatzen tizu goiz mezak.
	Dirudunak erri eghitez
	Zapatainaren hitz hoiez
	Erraiten do: nahi zitut egun
	Aberatx eghin. Ehun
	Lus hoiek hart zatzu,
	Behar orduko beghira zatzu.
	Zapatainak uste uken zien
	Lurrak ehun urthez eman zien
	Diru guzia zuela ikhusten.
	Bere etxerat da joaiten.
	Ezkaratz pian ditu gordatzen
	Dirua eta boztarioak.
		Adio kantiak:
	Guri phena emailiaren
		Irabaztian
	Botza galdu ziren;
	Etxetik loa zeion joan,
	Etxeliar jin zeitzon phenak,
	Aiherrak eta loxeriak.
	Diru beghiratzen cgunaz
	Ari zen, eta gauaz
Herotxik gathuek bazuten eghiten,
	Dirua zeioten ebasten.
	Ghizon gaixoak azkenian
	Iratzartzen etzenaren etxera
	Joan behar uken zian
		Erraitera:
Emadatzu ene kantuak eta loak,
	Eta hart zatzu zure lusak.

__________

	48
GHIZON ZAHARRA ETA HIRUR MUTHIL GAZTIAK

	Ghizon zahar bat lantatzen,
Lautan-hogoi urthetan ari zen.
—Onxa orano etxe eghitia;
Baina adin hortan lantatzia
	Zer erzokeria handia!
	Zioten hirur muthil gaztek,
	Haren aizo lehenek.
	Jeinkoa! zer lan hortarik
	Izanen duzu probetxurik?
		Aitassoak beno
		Zaharrago
	Behar-zunuke izan.
	Zeren (behar-dugu erran)
	Beraz zure bizia
	Gherozko lanez da kargatia?
	Etzitela orhoit arren
	Leheneko lanez baizik;
	Utzatzu (onghi duzu eghinen)
	Esparanxa luziak
	Eta gogo handiak:
	Hoiek dituzu guriak.
	—Eztira ere zienak,
	Eraiten de ghizon xaharrak,
	Gauza berant jinak
	 Llaburdu bizia;
	 Zerentako hilzia
	 Ziren egunez,
	 Bai eta ere enez,
	Bardin beita txostatzen.
	Ziren orena eta enia
	Ber thokian dirade egoiten.
	Zoin gutarik zeru-arghiez
	Azkenik da gozaturen?
	Ehor mement batez
	Segur deia izaten?
	Ene haurren semeñoek
	Zor ditazkete itzal hoiek:
	Eztuzieia ghizon zuhurra
		Besteren
		Plazeren
	Utzi nahi lan ghitera?
Lan honek plazer deit egun eghiten.
Bihar, zenbait aldiz, ni niz gozaturen
Ene lanaz, eta ahal diot arguia
	Hanitz aldiz ikhus ziren
	Hil-herri zilo gainen.
	Zaharrak erran zien eghia:
	Hirur muthil hoietarik bata
	Itho zen zoelarik Ameriketa;
	Bestiak gherlan, aitzindaria
	Izan nahiz, galdu zien bizia;
	Hirur gharena erori zen
	 Zahain batetarik
	Enpheltatzen ari zelarik.
Zaharrak nigarrez izkiribatu zuen,
	Haien kurutze gainean,
	Nik hemen dudana erran.

__________

	49
ERZO BAT ETA ZUHUR BAT

	Erzo batek harrikalduka
	Lasterkatzen zuen zuhur bat.
	Honek itzulirik ghibelerat
	Erran zeion: adixkidia,
	Gauza eder duk eghiten;
	Harzak lus hau; ghehiagoren
Irabazteko aski behiz akitzen.
	Phena guziek irabazia
	Umen die merexitia.
Igaraiten den ghizon hori so eghik;
	Phakatzeko dirua badik.
	Igor itzok hire dohainak,
	Segur ditukek phakatiak.
	Irabaziaz killikaturik,
	Beste jaunari gure erhoa
	Ber ghizan eghitera badoa.
	Diruz etzen aldi hontan
	Hura phakatia izan.
	Muthil batek bertan jinik,
	Gure ghizona atzamanik,
	Onghi du azkamatzen,
	Baita ere zaflatzen.
Erreghen ondoan holako erzoak
	Badira, zure kostuz erri
	Eghinerazle nausiari.
	Hen ixilerazteko mathelak
	Diretzia hauxiren?
	Aski azkar menturaz
	Etzinate izanen;
	Igor itzatzu beraz
	Mendeka ahal daitienari.

__________

	50
BI ADIXKIDIAK

	Bi adixkide Monomotapan
		Bizi ziren;
	Bataren gauza orotan
	Bestia ere nausi zen.
	Herri hartako adixkidiak
	Balio, umen tu, gurekoak.
	Gau batez bakoitxa lo zelarik,
	Ilhum piaz probetxatzia gatik,
	Adixkide bata ohetik jauzirik,
	Lasterrez lagunaren etxera
	Badoa, muthilen jaikiraztera.
	Loak etxe hartako atheak
		Berekatu zituen.
Oheko adixkidia espantaturik,
	Bere bolsa harturik,
	Bertan da armatzen
	Eta laguna ganat jinik
	Derio erraiten:
	Etzira hanbat ibilten
	Lo dutenian gendek eghiten;
	Eta uste dizit ghizon zirela,
Hobeki igaraiteko loko denbora.
	Jokian galdu zinukia
	Zure diru guzia?
	Ori ene bolsa.
Aharra zenbait izan baduzu,
		Onxa;
	Hotx, ezpatarekin nuzu.
	Ezta, derio adixkidiak
Gauza hoietarik bata ez bestia;
	Hortako ori ene eskerrak.
	Bena lo ninzalarik
Iduritu zitzaizt pixka bat tristia.
	Eghia zela uste ukenik
	Lasterrez honat jin nuzu;
	Madarikatu amex batek
		Ekarri nizu.
	Adixkide hetarik zoinek
	Hobeki zuen maithatzen?
Irakurzalia, zer zaik iduritzen?
	Gauzak balio dik jakitia.
	Eghiazko adixkidia
	Ala gauza eztia!
	Zure beharren ikhertzera
	Badoa zure bihotz erdira;
	Etzitu zu uzten
	Beharraren erraitera.
Amexak, ez deusak dizu loxerazten,
Adixkidia han denian zerbaiten.

__________

A MONSIEUR
L'ABBÉ DASSANCE,
VICAIRE-GÉNÉRAL DE MONTPELLIER
Et Chanoine honoraire de Paris

		Monsieur L'Abbé,
	L'amour que vous professez pour les lettres, et notamment pour tout ce qui est écrit en langue basque, m'engage à vous dédier la traduction, en idiome euskarien, d'un choix de fables de l'un des plus beaux génies de la France.
	Le naturel, la simplicité, les graces et l'originalité animent les tableaux de La Fontaine. Si je ne les ai pas défigurés en les copiant, j'espère qu'ils pourront vous plaire.
	Votre suffrage, Monsieur l'Abbé, me garantira l'approbation de nos compatriotes, et celle des philologues curieux de scruter les secrets d'un idiome digne, par son antiquité et par sa conservation mystérieuse, de l'attention des savants.
	Je suis avec respect,
Monsieur l'Abbé,
Votre très humble et très
obéissant serviteur.
J.-B. ARCHU.

__________

USKAL HERRIARI

Igorten dautzut, herri maitia,
Ghezurtto batzu, hau da eghia,
Zure haurren txostatzeko,
Menturaz hen skolatzeko.
	Txostatzia,
	Skolatzia
	Hanitz alditan
	Ber thokietan
	Egoten dia.

__________

Bertsio informatiko honen egilea: Ricardo Gomez Lopez; E.H.U.