ZARA

Emeterio Arrese

__________

IRU EGINTZ ETA AZKEN-ZATI BATEAN

ANTZERKI AU MOKOROA'TAR
EDUARDO JAUNAK ERESALDU ZUAN,
TA ZATI BATZUEK ABESTU ZITUAN
TOLOSA-KO ABESLARI-TALDEAK 1913-AN EGIN
ZIRAN EUSKAL-JAYETAN.

IRUDIGILLEAK

	ZARA: (zoratzallea)
	MUSKIÑ: (sorgiña)
	BORDA-TXURI: (Itur-en semea)
	TXONDAR: (Lelo-n aidea)
	ERKO: (aztarnaria)
	ITUR: (Koblakari-zarra)
	LELO: (gudarien buruzaria)
	GOITI: (bigalkiña)
	TOTA: (Lelo-n emaztegaya)
	SUDUN: (batzaldiko zarrena)
	SORGIÑ-TALDEA. 
	AIZKOLARIK.
	GUDARIK.

__________

AURRENENGO EGINTZA

Iruditegiak. Aurkeztatzen du Ameron-go sorgiñaren bizi-lekua. Gaua da.

Lenengo irudia

ZARA (ezker aldetik)
		Gabak artu nau bere mendean, 
		aserre dago zeruba, 
		biyurri dabil turmoien zale 
		tximist izuen keñuba. 
		Ordu txarrean egokitu zait 
		oziñ-aundiko putzuba; 
		ez ote da emen bordik?..., ara or 
		norbaiten bizi-lekuba.

Bigarren irudia

Zara ta muskiñ

MUSKIÑ (atadian azalduaz):
		Atoz, ezagutzen det 
		daukazun ikara, 
		nora zoaz ain arrats 
		illunean, Zara?
ZARA (arriturik):
		Nundik, nola dakizu 
		nere izena'n berri?
MUSKIÑ:
		Etzait munduan ezer 
		eskutatzen neri.
ZARA:
		Nor zera?
MUSKIÑ:
		               Ez bildurtu, 
		zaude, zaude lasai, 
		Ameron-go Muskiñ-ek 
		etzaitu galdu nai. 
		Gaiztoen lagun eta 
		ongilleen etsai 
		nere sorgintasunaz 
		jar ziñeke alai.
ZARA: 
		Zorigaitz edo onean, 
		o Muskiñ astiya, 
		zure bordan ekatzu 
		atseden aldiya!
MUSKIÑ: 
		Atoz, geitu baño len 
		daukazun larriya
ZARA (sartuaz):
		Nere larritastma
		ez da beste gauzik 
		gudara joan arteko 
		arazoa baizik. 
		Bigar dijoa Lelo, 
		urrun dago emendik, 
		eta garaiz beregan 
		iritxi nai det nik.
MUSKIÑ:
		Lelo, Lelo, on-eginzale, 
		Lelo nik niadarikatu, 
		aren ordez Tota-n jabe 
		laister izango zera zu, 
		laister, Zara, nere bidez, 
		iñor ez bezin doatsu.
ZARA:
		Tot'ederraren jabe ni 
		zalla da bein izatea.
MUSKIÑ:
		Maita dezazu ta sarri 
		izango zera maitea.
ZARA:
		Esango nuke amets on bat
		egiten ari naizela
MUSKIÑ:
		Ez, ez; iduripen gabe 
		jardun nik esan bezela.
		Orain... artu ezazu, tori 
		indar gozo-dun mixtela.
ZARA:
		Edari onen doaya
		sorginkeri leunean 
		ixuri bedi, o Muskiñ! 
		nere kolko gogorrean.

(Edan ondorean loak artzen du, ta bitarte ontan entzuten da sorgiñ-otsa).

SORGIÑ-TALDEA (barrendik):
			Ja, ja ja, ja,
			ju, ju, ju, ju!
		Andre Muskiñ, andre Muskiñ, 
		askai zoroen erregiñ! 
		Entzun, entzun gau-algara 
		zer alai oziñik-oziñ, 
		gure lagun illun-narra 
		t'ekaitza berare sorgiñ. 
		Gaur degun festa-billera 
		arrats obegoan eziñ; 
		goazen egan, goazen ariñ,
			Uju, iji, ju,
			ja, ja, ja, ja!
		Andre Muskiñ, andre Muskiñ 
		askai zoroen erregiñ!

(Oiek kantari ari diran bitartean, Muskiñ-ek egiten ditu bere sorginkerik, noizik-bein garr-aldi batzuek sorta eraziaz ontzi zar batetik).

ZARA (esnatuaz):
		Zer oyu dira, zer talde bizi 
		naspilkor oiek aidean?
MUSKIÑ:
		Gauen alabak zure gidari 
		goiz'argitu bitartean.
ZARA:
		Eskertu nai det eman dirazun 
		itxaropen doatsua. 
		Zure bitartez eroso eta 
		pozkidaturik nijoa.
MUSKIÑ:
		Garai onean arkitu dezu 
		bizi naizen ingurua, 
		zu bezelako igeslari bat 
		ez dabil emen galdua.

(Biak):

ZARA:
		Kezka larrien asnas estuba 
		arindu zait bat-batean, 
		ez det ikusten eriotzaren 
		itzalik orain aurrean, 
		Tota bakarrik, Tota-n oroitza 
		daukat irudimenean. 
		Banijoake Muskiñ astiya, 
		t'arengan alboratzean 
		ziñismen dena ipiñiko det 
		zure sorgintasunean.
MUSKIÑ:
		Gorozmendiko mugatik aruntz 
		Erniyorako bidean 
		jarrai ziñezke, irten soseguz 
		zedorrek nai dezunean. 
		Aisa, txit errez igoko zera 
		aldapik aundiyenean, 
		amaitu dira lengo nekeak, 
		zoaz oinkid'ariñean. 
		Zoazkit, eta ziñismen dena 
		iduki nere esanean!

__________

BIGARREN EGINTZA

Iruditegiya: arizti bat. Urrutinean ernio-mendi.

Lenengo irudia

(Azaltzen dira eskuitik Borda-txuri t'aizkolarik. Arratsaldea da).

BORDA-TXURI:
		Eguzkiaren arratsaldeko 
		errañu-sort epeiduak
		gorde baño len ikutzen ditu 
		Erniyoren aitz-buruak. 
		Ta isil-aldiya nola datorren 
		berekin otoitz-orduak 
		isildu dira mendirik-mendi 
		ernai zetozen oyuak.
TXONDAR:
		Basotik ere otoitz 
		antzera lañoa
		illun aurrean goronz 
		banatzen dijoa.
BORDA-TXURI:
		Bai, gure lurra egonik umant 
		illezkorrez ain betea 
		leitsu bizi da euzkotar aien 
		gogo aditz-emallea. 
		Ara min, ara nola dijoan 
		laño-bilgumen ezea; 
		ori da lengo gudari zarren 
		asnas lurrintsu maitea.
BIYAK:
		Gai eder dezun kemea, 
		sasoizko laguntzallea, 
		zure giroaz orniturikan 
		gure biotz barrunbea 
		euzkal-mendien egaletatik 
		zeruraño igo zaitea!
AIZKOLARIK:
		Zantso txar batez nastu nai emen 
		obietako pakea; 
		Pister ikaraz Erromatarrak 
		entzungo dute gurea!
BORDA-TXURI:
		Gudazaleen griña berriro 
		orroka dabil an bean,
		eziñ aspertu beñere gudaz, 
		eziñ bere itxumenean.
			Ergal arroak,
			gero malkoak
		zer dira oien artean
		baldin pakezko lore malatsa 
		negar egin ondorean 
		iñoiz ernetzen ezpazaiote 
		biotzaren barrenean?
TXONDAR:
		Itur-en seme ona 
		Borda-txuri 
		Jainkoak erakitu 
		goitizlari.
BORDA-TXURI:
		Berak almen-doaya 
		emanaz ugari 
		egin zaituzte arrotz 
		aien bildurgarri. 
		Pakean, paketsuak, 
		gudan gudalari,
		zuek ain zangar eta 
		Itur koblakari.
AIZKOLARIK:
		Jayotzez datorkio
		ludi ontan noski 
		dezagokion era 
		gauza bakoitzari: 
		azkonarra nar eta 
		miruba egalari 
		aitortu bear gaya 
		berez dubenari. 
		Bereztasun au iñork 
		ezin kendu guri; 
		euskaldunak euskaldun 
		len, orain ta beti.

Bigarren irudia

Lengoak eta Zara

ZARA (guztiz nekatua):
		Onuntz-bideko maldari gallen 
		emanik al bezin azkar 
		sorterritasun leyalak zuen 
		artera gogotsu nakar.
TXONDAR:
		Zorionean!
ZARA:
		                 Bart jakin nuen 
		nola berriz Erromatar 
		gaizkille oiek nai duten gure 
		lurra billuztu su ta gar.
AIZKOLARIK:
		Asmo likitsa; ez egundaño 
		bizirik gauden artean, 
		etsaien mende gelditu baño 
		ill obe da gurutzean!
ZARA (maltzur):
		Orixe bera gogoraturik 
		onera netorrenian 
		asnas'artzeko betarik gabe 
		ibilli naiz gau guzian.
TXONDAR:
		Aldezu armik?
ZARA (erakutsiaz):
		                    Ara konkordun 
		aritz-makilla nik emen,
		Leitzalarreko baso beltzean 
		aukeraz ebaki nuen.
TXONDAR:
		Egoki zatoz.
AIZKOLARIK:
		                 Irmu ta jator.
ZARA:
		Eraso nai det lenbailen, 
		Zer gai arrotzek izan lezake 
		makill onek ainbat almen?

Irugarren irudia

Lengoak eta Erko

ERKO (Zara-ri):
		Errai beltz dezun inpernutarra 
		nola zerade onuntz bildu; 
		nola zure gaiñ ez dira, Zara, 
		tontor guziyak amildu?
TXONDAR (arriturik):
		Zer entzuten det?
ERKO:
		                          Gizon au, Txondar, 
		Lauburu-pean ez artu, 
		onen eskuak Mutilleder-en 
		odolez dira gorritu.
ZARA (larriro):
		Aldendu zaite!
ERKO:
		                     Alperrik zabiltz 
		eskutatzeko asmoan;
		naiz ori gerta ez legoke bein 
		pakerik zure kolkoan.
TXONDAR:
		Lelo-k zer egin agindu arte 
		t'ez dedin igesi joan 
		legautsari au sar dezazue 
		beeko azari-zuloan.

(Eramaten dute aizkolarien tartean t'oyekin batez joango da Erko).

Laugarren irudia

GAU-OTOITZA

(Barrendik. Gero ta bertarago entzungo balitz bezela).

		Sasoi da eta urbil gaitean
			otoitz-mendira
		guraso zarren obi dontsuak
			dauden tokira, 
		oiek illargi bete-beteaz
			argitu dira
			t'ari begira
		bigal ditzagun eresi denak
			zeru garbira.

(Azaltzen dira Lelo, Itur eta gudarik. Itur igotzen da aritz-ondoko arkaitz gañera illargia goratzen ari dan batez).

ITUR (illargia-ri begira):
		Ongi etorri gabiro ederren 
		koroi zeran illargia, 
		agur zaitugu Jaungoikoaren 
		zeruko mandataria! 
		Iraupen luzez erakutsirik 
		musu borobill aundia 
		zelai, baso ta mendietara 
		betor, betor zure argia! 
		Guri begira pozkidaz Aitor 
		ber-bera dagon auskia, 
		agertz alai ta betea dezun 
		illargi zoragarria...
		eman deiguzu, eman deiguzu 
		garaimenaren saria!
GUDARI-TALDEA (illargiari):
		Jaun-Egilleak bigaldu zaitu
		guregan, auski zintzoa, 
		errañu leunaz adiaztera 
		albiste goienekoa.
		Ongi etorri, eman deiguzu 
		bigar garaimen osoa!
ITUR:
		Doatsua milla bider 
		goiturik biotz t'adia 
		paketasuna kantatzen 
		ari dan koblakaria; 
		bañan aitu da lurrean 
		pakezko egoitz-aldia, 
		ez du gizon berekoyak 
		maite nai aren zoria. 
		Aritzaren kerizpean 
		jayo geran euskaldunak, 
		lanbide onetik datorren 
		bizitza gura degunak, 
		zalazten gaitu berriro 
		arrotzen likistasunak; 
		berriro zantsoka datoz 
		urrun-tar kopet-illunak. 
		O, Lelo! zure dearrak 
		adierazo du agitz
		ta euskaldun jator guzien 
		irrintzik oyarka dabiltz. 
		Gelditu bedi Octaviano 
		lotsetan bigarren aldiz; 
		Aitor-ek bere laguntza 
		eman derizula berriz.

(Lelo-k makurtzen du burua, aizkora daukan besoa luzatuaz).

LELO:
		Ez naiz, ez, odol ixuri zale, 
		ez nago griñaz jantzia, 
		eripetzen det barren-barrendik 
		gizonen zitalkeria. 
		Ta ni bezela berez izanik 
		euskaldun nekazaria 
		suarki baña miñez du beti 
		entzun guda-karrasia.
GUDARI-SAILL BATEK:
		Guk nai ez arren etsai dollorrak 
		ontara beartzen gaitu, 
		pizti-tzar ori gizalegean 
		ezin beñere jarraitu.
LELO:
		Anaitasunez elkarri lagun 
		egitea beste asmorik
		ez dun emengo baserritarrak,
		aldakar iñoren gaitzik?
		Zertako datoz ixkanbill garrats 
		oriek Tiber-aldetik; 
		arrano beltza zertako dabill 
		neke gaiztoau alperrik, 
		ezpadu iñolaz egingo gure 
		arkaitz burutan kabirik?
BESTE GUDARI-SALLA:
		Gizonentzat gai osagarria 
		lurrak eman nai ugari, 
		gizonak berriz lurran gañean 
		jazarka buru-belarri.
			Euskalduari
			bere muga utzi,
			Jaunak eman zion
			lur au sorterri.
LELO:
		Baserrietan gelditzen dira
		zuen emazte txintxoak
		guk baño leno zantsoen otsa 
		nabaitu zuen gajoak; 
		baserrietan ume ta zarrak, 
		bakardadean basoak,
		mendiyak mutu, txondar denak soill 
		t'izerdi gabe soroak. 
		Egun txintaren garayaz bigar 
		bagoaz denok urruti 
		t'ordu artean lotara zoazte, 
		atseden on bat iduki. 
		Maitagarri-ren ego bigunak 
		zuen betazal gaiñ aurki 
		jausiko dira. Gabon, gabon!
DENAK:
		Gabon, gabon! Gau eder ontan
			Maitagarri
			ametsen jabe
			izan bedi.
			Bigar Basojaun
			ta gaur ori
			guretzat dira
			laguntzari
			Gabon, gabon,
			loa betor
			osagarri!

__________

IRUGARREN EGINTZA

Iruditegiak aurkeztatzen du arkaitz zulo aundi bat.

Lenengo irudia

(Agertzen da Zara baxter batean exerita eskuaz kopetari eusten diola. Entzuten da gudara dijoazen jazarlarien kantua).

GUDARI BATZUEK (barrendik):
		Utzirik emen euskal-menditan 
		onez arki zan pakea
			bagoaz beera
			urrun aldera 
		gudari-talde gaztea
		Agur Erniyo! luzetzi gabe 
		gure zai egon zaitea,
			laister gera emen
			goiturik gallen 
		jeistera goazen bidea.
		O, sorterriya! ez dezu izango 
		itxogiñ-aldi luzea!
BESTE GUDARIK:
		Bitarte ontan emakumeak
		jardun bitez aurrairi lo
		egiñ-erazten bular sendoaz 
		aur oiek ase ta gero.
			Ala berian
			txabol zarrian
		aiton sorra lasai bego;
		mendi-mutillak ernai goaz ta 
		gure buruzari, Lelo,
		Lelo, Lelo, Lelo,
			zure diñ'ez
			ogei mill'arrano.
		Etsai zitala: askoz obe dek 
		onuntz inguratu baño 
		ekarri dekan bidea berriz 
		alik laisterren igaro! 
		Abil, abill!, ire zankotan 
		indarrik baldin badago 
		soiñ-burni oiek erantzi eta 
		itzul ari, Octaviano.
LELO:
		Atxur ta layen ordez arturik 
		kirten sendodun aizkora 
		Erromatarrak purrukatzeko 
		iritxi zaigu denbora. 
		Ekaitz guzien indartasunez 
		besoak astinduz gora 
		txistuka ziur aizkoren ertzak 
		bijoaz aien lepora.
DENAK:
		Omen, omen! gure omengarri
			izan bedi
		isuriko dan odola! (Ixiltzen dira)
ZARA (jeikiaz):
		Nere ustean obe biarrez 
		gorde-lekura netorren, 
		t'esango nuke alegiñ ontan 
		alperrik ote nabillen. 
		Zori makurra sayatutzia 
		igeska bat nor beraren, 
		eriotzaren itzala beti 
		erailleak bere ondoren.
		Ez det ziñisten (baiez aundian)
			ez det ziñisten, 
		sorgiñak ala esan arren, 
		agindutako sari on ura 
		arki nezakenik emen!...

		Ordu latz izugarriak,
			egun illunak 
		ipintzen dizkit aurrean
			ekorkizunak.
		Gezurrezko itzak ziran bart 
		Muskiñ-i entzunak, 
		madarikatu nau bere
			sorgintasunak!
		Bildur naiz Tota-n jabe 
			egin bearrean
		amilduko ote naizen 
			betiko illunpean.
		Lozorroaz bezela
		neri gaur gaubean
		ager zaizkit oroitzak 
			irudimenean. 
			Zoazte itzuri, 
			ez gaur ibilli 
			nere gogoan!
		Zoazte laister edo eriotza 
			betor beingoan!
		Leiza-zulotik amildu eta
			naigo det gero an 
			illotzik arki 
			t'ez orla bizi 
			zorigaiztoan
		egun eta gau nere animako 
		leiza-zuloan.

Bigarren irudia

Zara ta Goiti

GOITI:
		Biotz on baten leyaltasuna 
			adizkigarri
		zenbateraño iritxi leiken
			iñork ez daki.
		Mutilleder-en agintzaz da bat 
			onuntz etorri
		jakiñaztera barkatu egin 
			dizula zuri.
ZARA (alaituaz):
		Aldi gaiztoen orduak beraz 
			amaitu dira?
GOITI:
		Irten ziñezke noiznai emendik 
			zabaldegira.
ZARA:
		Noan, noan gau illun ontatik 
			egun berrira,
		urdintasunez jazten ari dan 
			marboill aundira.
		Errai beltz oiek utzi ta noan, 
			noan argira!

Irugarren irudia

(Lengo zapi-laburra (telón corto) igo ta azaltzen da Totan bizitza. Tota lo dago. Alboratzen zaio andre Muskiñ ixil-ixillik, ta aren bekokian ziñu batzuk egiñik eskutatzen da algara izugarriaz).

TOTA (amets gaizto batetik esnatuko balitz bezela):
		Nor zan, nork egin du
			lengo algara?
			O, zer dakust? (Zara ikusirik)
			Zara, Zara!
			nundik zatoz 
			neregana?
ZARA (maitetsu):
		Entzun, Tota, aditu nere 
			albistea,
		kendu zait orain barrengo 
			naigabea.
TOTA:
		Esan, esan!
ZARA:
		Neketan igaro arren 
			gau luzea
		beronek zekar ondoren 
			goiz obea.
		Jaunari ezker Mutilleder 
			ongillea
		sendatu da t'otoi dagit 
			egindea.
		Bere erru zan nik ain gogor 
			ekitea;
		ez naiz, Tota, ez naiz gizon 
			iltzallea.
TOTA (limurki):
		Biotz on leyal ori 
			ezin diteke
		legautsari batena 
			izan beñere.
		Ziñisten det, ziñisten,...
			bakoitzak bere
		ixpillua begitan...
			O, Tota, zure
		itz eder oiek pozaz
			ipiñi naute!
			Zu zera nere 
		gau illuneko izarra,
			ta ni zu gabe 
		negarrez bizi baño...
TOTA (zer gerta zaion ezdakila):
		Ai, Zara! Egundaño
			zuri entzun arte 
		ez naiz orla zorion
			ta kezkaz bete. 
		Biotzak alaz guziz
			nayago luke 
		bertan amoriyozko
			loreaz erne: 
		ixildu bear baña...
			ezin det gorde.
ZARA (eztiro):
		Arbolak bere ostoa
			iñolaz ere 
		aizerik ez dagola
			mugi elezake; 
		ala gu biyok, Tota,
			zori ortan gaude 
		zeruetako ipar
			gozoen mende.
		Uso maitagarriya!
			erruki zaite, 
		egin zazu biotz au
			zurean jabe.
		Atoz!, nere besotan... (arenganduaz)
TOTA (iges egin nayaz bezela):
		Zara, Zara! Ene!
		Zer gerta zait? Zoazkit;
		ez, ez... zaude...! (Zara-gan biurtuaz)
		atsegin denak betoz 
		gure bitarte!

ROMANTZA

ZARA:
		Iturri leun garbi ontan 
		O, kutun zoragorriya! 
		anima gaxo eritu batek 
		ase du bere egarriya.
		Orain, Tota, zure alboan 
		bizitz eder pozgarriya 
		igaroko det gordeaz 
		bi biotz oien kabiya, 
		Untzak maita dun bezela 
		arkaizti onen gerriya 
		maiteko zaitut emanaz 
		doatsutasun guziya,
		Mirabe aingerutiya, 
		erregiñ goitik jetxiya, 
		gaurtandikan izango da 
		untz eta lorez jantziya, 
		zure jarkoi, Mendikute, 
		koroi berriz, eguzkiya!
TOTA:
		Itz bakoitzean zuk ainbat 
		argitasun dariyona 
		kupi det ain kupigarri 
		arrats osuan egona. 
		Entzunik orren eztiro 
		zure biotzak diyona 
		ez nuke esango zeranik 
		lurbir'ontako gizona. 
		Artu dezazu, artu Zara, 
		nere kolkuan dagona, 
		maite zaitudan ezkero 
		bat egin zagun biyona
			emanaz elkarri
			zorion ugari, 
		illargi bete-beteaz 
		eman genezakiona.
BIYAK ELKARRI:
		Gure kate biguna 
		Jaunak emen beau 
		azkatu eta berriz 
		zeru zabalean 
		are bigunkiago 
		lotu bitartean
		limurtasun gozoaz 
		maitatu gaitean. 
		O, biotz on ederra!
		Goi-argien arreba!
		zu gabe lurrean 
		enitzake biziko 
		denbora luzean.
		Nere amets urdiña!
		Nere poz t'atsegiña!
		beti aldamenean 
		bizi gaitezen biyok 
		mendi magalean, 
		Erniyoko pagadi 
		gereitsuenean. 
		Arki gaitean beti 
		beti aldamenean!

Baugarren irudia

Lengoak eta Goiti

GOITI:
		Irrintz alayak, irrintz alayak 
			tontorrik-tontor!
		Garait-otsa da mendi gañetan!
			Lelo badator!
		Onen bidera banoa, Tota, 
			albezin pizkor,
		zartu naiz bañan ez dira nere 
			indar guzik sor.
		Lur ontan Lelo gure zaindari,
			t'an goyan, Aitor! (joaten da Izar utzita)
TOTA (Irudiak berak erakusten duan bezela):
		Errukarri naiz!
ZARA:
		                    Basora goazen!
TOTA:
		Lelo gaxua, Lelo maitia!
ZARA:
		Tota, ez itxogiñ;
		irten gaitean emendik azkar,
		atoz nerekin!

Bosgarren irudia

Azaltzen da Lelo

TOTA:
		Lelo, nere Lelo!

(Bitarte ontan erasotzen dio Zara-k Lelo-ri ta iltzen du).

ZARA (larriro):
		Tota, Tota; aldegin zagun!

(Joaten dira biyak aurreko zapiya jeisten ari dan batean).

__________

LAUGARREN EGINTZA

Bigarren egintzako iruditegi bera.

ERESIA

DENAK (barrendik):
		Illoztu zaigu Lelo, 
		ill buruzaria,
		Lelo-n galdezka dago 
		bere sorterria!;
		ura gabe zurtz emen
		arkirik guzia
		erreka zakon eta 
		mendi-goi tentia
		negartzen ari dira 
		Lelo-n ilberria.
		Arindu iguzu bada,
		jaun oz-tar aundia!, 
		penaz eztali gaitun,
		odoi beltz nagia! 
		Gugaz kupitu zeran
		adierazia
		eman, eman pizturik
		zeruko uztargia. 
		Bidaldu iguzu andik
		Lelo-n par-irria!

ERABAKIZALEEN BATZ'ALDIA

(Eresia abestu ondoren azalduko dira Sudun ta Txondar beren gudari ta erriko aitonen aurretik. Azken, Tota ta Zara. Oiek, bakoiza bere aldean jarririk egongo dira Sudun-en aurrez beste guziez inguratuak).

SUDUN (aserre. Tota ta Zara-ri):
		Ezin ziñeztu leiken eginde 
		lotsagarri batez orain 
		bizitz illunen goibeltasuna 
		eralkitu da zuen gain. 
		Lelo-rengan, O! zer burutasun 
		euki dezute zuek ain 
		erru gaiztoaz ari emateko 
		zorigaitza laguntz ordain?
		Biotz gabeak!, loikeri orrek 
		euskeraz izenik ez du 
		ta nik ez dakit zenbateraño 
		zuenak madarikatu; 
		ez neike bada beñere Lelo-n 
		erailleagaz kupitu.
TXONDAR:
		Ongi diyozu; gaur zeran baño 
		obetogo ezin jardun, 
		eskergabeak elezateke 
		eripena baizik entzun. 
		Alaz guziyaz, il zan maite ark, 
		gogoratu zaite, Sudun! 
		azken orduan oieri nola 
		barkatzeko esan zigun. 
		Aren esana begiramenaz, 
		oroiturik egin zagun.
SUDUN:
		Ezagun dezu Lelo-ren 
		alde jator bat zerala, 
		badirurite itz oiek 
		zerutik jetxi dirala;
		egoki datoz, O, Txondar, 
		biotz aundi ta leyala!, 
		bañan agintz ortarako 
		nik ere nai arren ala, 
		eskubiderik ez du iñork 
		gure batz onek ezpada, 
		t'orain bere iritzia 
		emango du bereala.
(aiton billera-ri)
		Barkatzen aldiezute 
		ergal oieri bizia?
AITON DENAK:
		Egin bedi, egin bedi 
		Lelo-ren borondatia!
SUDUN (Zara ta Tota-ri):
		Legez ta bidez pistien jankai 
		izan bear zendutenak 
		entzun dezue zer ta zergatik 
		ezetz dion zar-billerak. 
		Bizirik uzten zaituegu ta 
		bizitz illun orrek berak 
		zuenganatu bitza gaurtandik 
		eripen-ordu latzenak.
		Lur garbi onek eztu gorde nai, 
		ez du nai estali ezur likitsik, 
		eta oraintxe bertan gure mugetatik 
		urrun bazoazteke, doakabeak!
		t'ill arteraño gau t'egun 
		gorrotoaren eraunsi beltza 
		izan bedi zuen lagun.
ZARA (gogorki):
		Zuen odol zale ta 
		izango naiz arrotz;
		laister entzungo da emen 
		nere zantsoen ots
			errakoya!
SUDUN:
			Zoazte!
ZARA (Tota-ri):
			Atoz!
TOTA (errukarri):
			Doakabe naiz!
			Otoi, otoi!

(Joaten dira biyak. Tota-k ille mordoa erdi banatua eukiko du).

SUDUN:
		Aitormendiko pagadi zarra: 
		zure lurpean Lelo-ri 
		atseden on bat eman zayozu, 
		atseden bere soñari! 
		Goazen basora; oroitz loreaz 
		ernetu bei Aitormendi!

(Goititz oiek abestu bear dira «Azken-Abestia»-n aurretik, eskutatzen dijoazen bitartean).

AZKEN-ABESTIA

GUZIAK (barrendik)
		Lelo, Lelo, il Lelo 
		Zara-k il Leloa;
		Zara-kin Tota, biyak
		elkartze gaiztoa.
		Igeska dabiltz, etsai 
		dute lur osoa,
		etsai, etsai sortitza,
		aserre Jainkoa.
		Berengan mendiz-mendi 
		Lelo-ren gogoa
		aiez madarikatzen
		oyarka dijoa.
		O, Lelo, euzkotarren 
		esnale beroa!
		zu gabe illun ta mutu 
		aizpeko basoa.
		Lelo, Lelo, il Lelo,
		Zara-k il Leloa;
		Goyen Lelo-k iraupen 
		beti-betikoa!

(Abesti au amaitu baño lentxeago sortzen da oztadar edo uztargia).

__________

AZKEN-ZATIYA

(Azken-Abesti ondoren jasorik lengo zapiya, iruditegiak aurkeztatzen du erreka zakon illun bat, bere aitz aundien tartetik uramildea balijoaken antzera. Gainkaldean egurrezko zubi zar bat. Urrutira mendi basatiak).

ZARA (aitz gañetik zubira dijoan bidean):
		Etsai daruzkat zeru ta lurra, 
		indarrak labur, biotza larri, 
		gogua lauso, betillun; 
		lengo sorgiñen otsa berriro 
		erruz darabil gau t'egun. 
		Birau t'algaraz eriotz-ardall 
		izugarriya besterik 
		ergai latz ontan ezdatorkigu, 
		ezdatorkigu iñundik.
			Ekaitz orroa,
			sortze gaiztoa, 
		itzuli zaite nigandik!
(Zubi-gañetik ur-bitzari begira)
		Begira nagon iturburuko 
		lats arro t'amilkaria!: 
		esku nereak zure aparretan 
		garbitutzeko zoria
		emanik orain, kendu zaidazu 
		odolezko orban guzia!
(Ergai ontan ekaitza sortzen dan batez izaten du Zara-k agertzirudi galgarria, t'eskutatzen da larriro, esanaz):
		Basojaun, Basojaun!
TOTA (barrendik):
		Bizitz ontatik nere
		anima gaxoa
		Jauna, zure bitartez 
		Lelo-gan bijoa!
SORGIÑAK (barrendik):
		Uju, ju, ju,
		ja, ja, ja, ja!
		Lelo, Lelo, il Lelo, 
		Zara-k il Leloa!
TOTA (Aitzpetik azalduaz. Soñekua erdi urratuba t'ille mordoa zintzilik txoro baten eraz).
		Nora nua? Bañan gaur...
(Ikusiko balu bezela)
		zer naiz? Zara, Zara!
		sortze gaiztozko nere
		galgarri zerana, 
		zoaz aldamenetik, 
		zoazkit!, itzuli!...
		Zer nabil ta nun nago, 
		zer istillu larri 
		goibeltasun aroaz 
		datorkit, ai, neri? 
		Lelo-k ere an goitik 
		oztots izugarri 
		batez bere aserrean 
		madarikatu ni.
		Lelo, Lelo illotzik, (belauniko) 
		ni berriz ain bakar; 
		Arren! kupitu zaite, 
		itxaron bat eman; 
		entzun anima gaso 
		t'aul baten deadar 
		errukarria! Lelo,...
		zorionik ez daukat 
		il ziñan ezkero! 
		Otoi Lelo maitia, 
		otoi, Lelo,... Lelo,... Lelo!

(Azkenengo itz-neurtua esaten ari danean zutik jarri nai luke, bañan erortzen da luze-luze aitz gañera estal-zapiya jeisten ari dan bitartean; entzungo da berriro ekaitza sorgiñ-otsakin batez).

__________

Iturburua: «Nere bidean», Emeterio Arrese. E. Lopez, 1913